(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Diccionario Hispano-Tagalog [microform]"

UMICH PRESERUfiTION 10:7347637885 JRN 16'03 9:47 INo.OOl P.U2 



AMERICAN PHILOSOPHICAL SOCIETY 

HELD AT PHILADELPHIA FOR PROMOTING USEFUL KNOWLEDGE 
Edward C. Cárter II, Librarían 



March 8, 2002 



Fe Susan T. Go 

Head, Southeast Asia División 

Rm. 110-GHHGL-N 

The University of Michigan Library 

920 North University 

AnnArbor MI 48109 



Dear Ms. Susan Go, 

The American Philosophical Society is pleased to grant permission to convert the 
microfilm copy of the Philippine titles in our H.H. Bartlett Collection into a digital 
formal, The efforts of the University of Michigan Library and the National endowment 
of Humanities to preserve, conserve and digitize it*s Philippine collection will provide 
scholars with valuable resources previously difficult to access. 

Keep US apprised of the web project's progresa, and of course, feel free to contact me 
should the need arise. 



Sincerely, 



Roy E, Goodman 

Curptor ofPrinled Materials:*. : 



<. ' f •■► •. -r i «•. *■• 



THEUBRARY— 105 SOUTH FIFTH STREET. PHILADELPHIA PA 19106-3386 • (215) 440-3400 • FAX (215) 4403423 









^. 



mfá 



/4 :í^ 











Class^SS.^W No. 



3^^: 






Presented by 

„ H BARTLETT COl-UECTIOH 



f>3/^ 



vo 










.a.Mí;'>Af^Cw 





7 



/TT-íw^-^é:*^ , /^^^ 



DICCIOMRIO 



Hispano -tagálog 



POR 



Peta Serrano Laktaw, 

í ■ ■ ^ 

I íliaes|ro procedente de la E. Normal, y regente devla E. Municipal de Binondo, 



PRIMER/^ PAlíTE: 

V, 

% 



Con ¡as licencias necesarias. 



MANILA: 

Estab. tipográfico "La Opinión" á cargo de G. Bautista, 
Pasage. de Pérez núm. /, Binando, 

1889. 



Es propiedad del autor. 



AL EXCMO. SR. 

D. Benigno Quiroga L. Ballesteros. 

La campaña que sostiene V. E. por la prosperidad de 
Filipinas y el desarrollo de la instrucción es un título le- 
gítimo d la pública gratitud, con cuyo motivo se per7nite 
dedicar á V. E. este primer fríito de su himiilde Irabajo. 



ci CLiiioi 



ir 






/■ 



^i^y. tj>t/p( (.^^ 



r 



v é^ >^-^i f ^^ ¿^^t^^t)yy ¿.^ ¿-i 2^^ v^ ^ 



£ytt /C^tti/ ^^ 



r ^x^ >^ /^^, 



á-l 






r 



PRÓLOGO. 



El glorioso pabellón de España, fiel á su misión civilizadora, cons* 
tituye, hace siglos, un lazo de , unión, que identifica en un solo ideal 
las aspiraciones de ía metrópoli y las de este archipiélago. 

Con ti objeto de est echar tan sagrado vínculo; ante las dificul- 
tades que, para esa^ tendencia unitaria, pueden ofrecer la situación 
topográfica del país, l»a diversidad de sus dialectos regionales, y de- 
más circunstancias; se impone desde luego la unificación del idioma, 
tanto mas realizable, cuánto que á ella se dirigen desde hace algu- 
nas décadas, las aspiraciones así del gobierno, como de la clase 
' popular de las islas Filipinas. 

Tal es el propósito que alentó al autor, al acometer la empresa 
de escribir y publicar este Diccionario hispano-tagdlog y viceversa. 

Procedente de la ^Escuela Normal de maestros»» de esta capital 
donde había cursado por el corto espació de tres años las nume- 
rosas asignaturas del profesorado; háse dedicado á la instrucción pú- 
blica desde los primeros años de su juventud, y entusiasta por la 
enseñanza del castellano, vio estrellarse sus afanes contra la defi^cien- 
cia de libros que enseñen al tagálog la equivalencia en su dialecto 
del vocablo español. 

La gramática es un arte que prescribe las reglas del bien decir; 
pero sin diccionario que proporcione las materias del lenguaje, ¡a 
gram tica se agita en él vacío; como que sin los materiales nece- 
sarios son irrealizables las teorías del arte. 

Con tal motivo, el autor, secundando los nobles propósitos del go- 
bierno, se impuso la misión de emprender esta tarea, si se quiere 
superior á sus fuerzas, dados los recursos que pueden [proporcionar 
sus antecedentes académicos. 

No expresamos; en forma de elo'gio esta última circunstancia. La 
amistad fraternal que desde la infanci-a nos une con el autor pue- 
de hacer sospechosa la imparcialidad del que suscribe. Consig- 
namos un dato y el publico sabrá apreciarlo al emitir su inapela- 
ble fallo. 

La obra se divide en dos partes: 'v 

I. a Diccionario hispano-tagálog. 
2.a Diccionario tagálog-hispano. 

Una y otra parte hemos examinado al aceptar el inmerecido cargó 
de prologar la obra y he aquí el resultado de nuestro examen. 

En la primera parte encontramos consignados con la debida in- 
dicación, todos ó casi todos los vfirbos irreguhires, defectivos é im- 



personales, designando los tiempos y personas en que ocurre tal 
irregularidad. Con esto el estudiante puede tomar por verbos de con- 
jugación regular, aquellos que por lo reducido de !a obra no figuran 
€n el diccionario. 

Para cada vocablo se da en primer término su significación usual, 
y luego sus accepciones metafóricas, científicas, artísticas, etc. etc. 

Si es derivado, se designa la palabra de' que se deriva; y se ha 
procurado acopiar y señalar aquellos vocablos que separándose de 
una rigurosa sintaxis se construyen con preposiciones fijas. 

Igualmente trae la primera parte gran numero de frases adverbiales 
y locuciones familiares, cuya equivalencia al tagálog no puede obte- 
nerse por medio de traducción gramatical; y por ultimo se consig- 
nan ejemplos aclaratorios para aquellas frases, cuyo uso ó inteligencia 
ofrece alguna dificultad. 

En cuanto á la segunda parte, ó sea al tagálog-hispano, el libro 
ofrece un concienzudo trabajo y una constancia sin límites. 

Condensando en lo posible la obra se señalan las raices ó palabras 
radicales, añadiendo luego sus derivados y anotando frases adverbia- 
les y familiares que se separan del rigor gramatical y constituyen 
modismos del dialecto tagálog. 

Las partículas tagalas tienen un mecanismo de mucha cofhplicación 
que suele desesperar á los estraños en el estudio del lenguaje. Im- 
porta, sin embargo, su conocimiento, pues siendo de gran trascen- 
dencia su uso sintáxico, producen ademas el efecto de alterar la esen- 
cia gramatical de cada dicción. Lufa p. éj. significa tierra (sustan- 
tivo femenino); anteponiendo la partícula ka, diciendo kalúpa su^sig- 
nifícado es diverso; es: condueño ó condueña de la tierra.— VkUK\í(y^^ tiempo^ 
sustantivo masculino; kapanahón enuncia un adjetivo y significa con- 
temporáneo^ coetáneo. 

Muchas son estas partículas, que, antepuestas ó pospuestas á la 
palabra radical tagálog, hacen del nombre un verbo, un adjetivo hasta 
el punto de modificar su significado; y en tan importante materia poco 
ó nada deja que desear la segunda parte del diccionario. 

Tal es el ¡ibro que el autor ofrece á la benevolencia del publico. 
Colmados serán sus afanes, é inmensa nuestra satisfacción, si la 
obra llegase á contribuir á la difusión del castellano en este ar- 
chipiélago, que siendo un pedazo de España, debiera ser español en 
su idioma, como español en su gobierno, español en su religión, en 
sus sentimientos, en sus hábitos y en sus aspiraciones* 



Marcelo H. del Pilar y Gatmaytan. 



Kasaysayan nang manga abreviaturas. 

KXPI.ICACtÓN DE LAS ABREVIATURAS. 



a. 


Verbo activo. 


far. 


Farmacia, 


ablat. 


Ablativo. 


filos. 


Filosofía. 


adj. 


Adjetivo. 


fís. 


Física. 


adv. 


Adverbio. 


fór. 


Forense. 


adv. 1. 


Adverbio de lugar. 


fort. 


Fortificación. 


adv. de in. 
adv. m. 


y adverbio de modo. 


fr. 
fut. 


Frase. 

F^uturo imperfecto. 


adv. t. 


Adverbio de tiempo. 


geogr. 


Geografía. 


agr. 


Agricultura. 


geom. 


Geometría. 


alb. 


Aibeitería. 


germ. 


Germanla. 


anat. 


Anatomía. 


ger. 


Gerundio. 


ant. 


Anticuado. 


gram.. 


Gramática. 


arag. 


x\rag*ón. 


imperat. 


Imperativo. 


arit. 


Aritmética. 


imperf. 


Pretérito imperfecto. 


arq. 


Arquitectura. 


impers. 


Verbo impersonal. 


art. 


Arte. 


impr. 


Imprenta. 


astr. 


Astronomía. 


inclet. 


Indeterminado. 


aum. 


Aumentativo. 


ind. 


Indicativo 


bot. 


Botcinica. 


inf. 


Infinitivo. 


carp. 


Carpinteiía, 


, interj. 


Interjección. 


caus. 


Causal. 


irón. 


Irónico. 


cant. 


Cantería. 


irreg. 


Irregular. 


cir. 


Cirujía. 


loe. 


Locución. 


colee. 


Colectivo. 


lat. 


latino, na. 


com. 


Comiín de dos. 


m. 


Sustantivo masculino. 


:omer 


Comercio. 


mat. 


Matemáticas. 


comp 


Compuesto, ta. 


med. 


Medicina. 


conj. 


Conjunción. 


met. 


Metáfora. 


conj. adv. 


Conjunción adversativa 


mil. 


Milicia. 


def. 


Verbo defectivo. 


min. 


Minería. 


dem. 


Demostrativo. 


mod. adv. 


Modo adverbial. 


der. 


Derivado. 


mus. 


Música. 


dim. 


Diminutivo. 


n. 


Verbo neutro regular. 


disy. 


Disyuntiva. 


náut. 


Náutica. 


esg. 


Esgrima. 


neg. 


Negativo. 


exp. 


Expresión. 


p. a. 


Participio activo. 


extr. 


Extremadura. 


p. p. 


Participio pasivo. 


f. 


Sustantivo íemenino. 


palab. 


Palabra. 


fam. 


Familiar. 


part. 


Partícula. 



partit. 


Partitivo. 


reg. 


perf. 


Pretérito perfecto. 


s. 


pers. 
pint. 


Personal. 
Pintura, 


subj- 


pl. 


Plural. 


sup. 


prep. 


Preposición. 


teol. 


l)res. 


Presente. 


V. 


poet. 


Poética. 


V. 


pron. 


Pronombre. 


vet. 


prov. 


provincia. 


V. gr 


r. 


f Verbo recíproco ó re- 
\ flexivo regular. 


■ 



{ 



Verbo regular, ,, 

Nombre sustantivo. 
Subjuntivo ó presente 

de subjuntivo. 
Superlativo. 
Teología 
Véase. 
Verbo. 
Veterinaria. 
Verbigracia. 



PAUNAWA. 

l.a Ang (lalawiing^ gi'ihit na patindig (¡1) íiy iiasj^pnpakilalan^ ibat-ibá anr^ l:ahiilu£^ang 
pinag-gagamitan nnng í/nrion ; toloy ipinaoonawá kimg ang kaluiliiganír ito'y gámit si 
kiugaliang pananalitá nang madlá ó sa pananalita nang ciencii, naglálayag, etc. na 
ipinakíkilala nang manga abrcviaturang rtf, w¿*/, 7iáti¿^ cir^ a.uif, etc. 

2.a Kapag may dalawang guhit na pahigang nngkakapatong (r^r:), ang salitang siisunod 
sa tandang itó ay babasaliing ióona muña ang di' rían, 

3.a Kung íisa ang guhit na pahiga (— ) ay luing nang íuna ang násabi-g ^/¿Vc ?<///. 

4.a ^ Ang Ictrang may dalang circunflejo para bagá nito (a), ay i,:-angúngusap nang 
painipit ang Idamiinan; biglá kun walang ibang acentong kasamá sii pang^nigusap na 
yaon: para nang^ sa/itáy ba^^a, pahi^ril ctc, — -Ivung may acentong na uuna ay sa acento 
nang iyon idídiin ang pangungiVsap at pagdallng s\ may circnnflujo ay íimpitin 
lamang ang lalamúnan: para nang, hit A, kiita^ hábá, háp^A, cíe. 

5.a Ang m?nga pangiingúsap na ang haba nang pagsasalitá ay nasalsílabang náuiina 
sa pangwakas, ang táuag z^y palabra llana ¿> común: '^Xi^ manga pangungúsap na ito*y 
hindí nagdádala nang anomang acento, kun letrang vocal ang dulo, ^paia nang: £:¿2/;d'í:^2,• 
ulo; a%-a¿/¿?, pintakasi; micvo^ bagó, etc; dátapua't nilálagyan nang acento kun cjnso- 
nante ang katapusán, v. gr. estcril,, báog. 

6.a Ang manga pangungúsap, na. bigla kung bigkasin ay tinátaung na/¿2/í3:/;r¿2: ¿7¿>7¿¿/<7, 
ang manga pangungúsap naito'y hindi niláLagyan nang acento, kun consonante ang'pang- 
uakas, v.^ gr. cajd^ dalanda?%, nguni't ina-acentohan kun vocal ang dalo, v. gn pato; 
pulá\ sapo; etc. 

.7.a Ang manga pangungúsap namang ang haba nang pagsasalitá sa kanilá, ay sa 
sílabang pangatlo búhat sa dulo, ang tauag ^y palabras esdníj idas: ito'y kíging nagtátaglay 
nang acento v. gr. Cr{sósto7?io, telcgrafo, q,\.z. 

Nota: Sa matapat na pag-gdmit náng manga babalang itó nananangan ang mahú- 
say na pagbibio;ay nang kahulugan sa isang pangungúsap, maging sa tagá og, mnging 
sa uikang kastilá man, at ang kapabayaan nang pagtupad ñitó ay pangagalingan nang 
marátning kamálian, at kaguluhán. 

ADVERTENCIAS 



I. La letra que tiene el acento circunflejo sc'pronuncia guturalmente, 6 sea compri- 
miendo la garganta al pronunciar dicha letra, y también la respiración para que la 
acentuación scci perfecta, vSi es único en la dicción se carga la pronunciación en dicha 



esU; pero si antes del circunflejo hubiese otro acento, la pronunciación se cargará eu 
este y donde se halle el circunflejo se hará la pronunciación gutural ó de dompresión 
laríngea. — Los otron acentos se han usado según ortografía castellana, 

II. La letra /; en tagálog se pronuncia como/ suave. 

III. Las letras o y ii, se sustituyen, lo mismo que la d y la ty en aleunas ter- 
ni I naciones. 



fi^e 



IV. Las abreviaturas fig y mgá, se leen ?ía7íg, y mafígá, respectivamente. 

V. La manera como se pronuncia las sílabas atig, ing h eng^ ong ó im^, ñga, 
ó ñgiy ñgo 6 iigu^ la explicará mejor el uso ó la viva voz, 

VI. La gí ó ge se pronuncian gue ó gui respectivamente. 
VJL Creemos hacer, por lo que a nuestra humilde persona toca, un servicio á la filólo- 

gía, adoptando la ortografía empleada por sal)ios orientalistas, tales como el Ab. Favre¡ don 
ManuelTroyano, Humboldt, Jacquet, Pardo de Tavern, etc., y, últimamente, por el 
M. R. P. Toribio Minguella, de la Merced, agustino recoleto, sabio filólogo, autor 
de varias obras en tagálog, y á quien debemos el curioso cuanto concienzudo trabajo 
de Los estudios comparativos entre el tagálog y el Sánscrito. De esta maneía, fácil 
es distinguir la raiz y los afijos componentes de cada vocablo, se presenta la escritura 
menos complicada, y la palabra oral se representa con más exactitud, lo que no sucede 
con la ortografía hasta ahora empleada. 







DICCIOIAEIO 
Hispano-tagálog. 



-— ^o:4Koo- 



Á. prep.. Sa: v. gr. Ir Á Bulakán, 
parobn sk Bulakan^ uiníbig sa Dios, 
amar Á Dios |¡ Sa may; malápit; sa 
V. gr. Está k la e?itrada del pueblo, 
fiaroon sa, o s\ UkY pagpdsok 7ia?ig 
hayan, o malápit sa pagpasok nang 
baya?i\\ Hangang. v. gr. De Manila 
A Btdakán hay tres horas de camino, 
magbúhat sa Maynila hangang Bu 
lakán may tatlong horas na lákad || 
Parang... v, gr. Á la española, pakang 
kastlla, etc. 

abacería f. Tindahan nang 
sarisárí. 

ABAJO, adv. 1. palab. coinp. nang 
á, at bajo. Sa ibabá; sa lapag; sa lüpá 
II ¡nterj. ¡Baba! ¡Panáog! 

ABALANZAR, a. comp. ng cí, at 
balanzar, Pagtimbangín ang lagay ng 
timbangan, magkáisa bagá nang bi- 
g't ang tínftinibang at panimbang. || 
Isugbá :i: á, r. Sumugbá sa; dunia íi- 
bong sa; lumúsob sa zz d los peligros. 
Sumiigbií, dumalühong sa manga pa- 
nganibt 



ABALORIO, m. Mánik. 

ABANDERADO, m. mil. Ang 
oficinl, na nagciádala nan bandíá. || 
p, p. nang abanderar. 

ABANDONADO, Í)A. p. p, ng 
ahafidonar, adj. y m y f . Paba}á; tu- 
rnad ¡I Uáláng ayos. 

ABANDONAMIF.NTO. dcr. ng 
abandonar^ m. Kapabayaán. 

ABANDONAR, a. Pabayaáp; 
huagkaiingain. |¡ HiiKiIayán ang aiib- 
man, 6 ang sínoman. || Talikurait/|^ 
gr. TiNALiKURAN ang mundo, ABf^^oúji 
el viundo. || r. Magpabayá. «s ¿*,¿¡¿, 
fr.^Pábigay sa; patangay sa; magpakk- 
lulong sa. 

ABANDONO, m. Capabayaán. j| 
Pagpapabayá- 

ABANICAR a. der. nang abanicó. 
Piimaypíiy; ó paypayán. jj mtt. Ham- 
pasín; ó paloin. 

ABANICAZO, ni. aum. nang 
abanico. Abanikong malakí, || hampas 
nang abaniko. 

ABANICO, m. Paypay; ó pamay- 



ABA 

pay. — en abanico^ o de abarnico. loe. 
adv, Tabas abaniko, ó hitsurang 
abaniko. 

ABANIQUEO, m. der. ng abanico. 
Pagpapaypay. 

ABANIQUERO, RA. m. y f, der. 
nang abanico. Nagtítinda, ó mang-a- 
gauá nang abaniko. 

ABARATAR, a. comp. ng prep. 
á. at bar alar] der. ng barato. Ipag- 
mura. ¡| Magpangulugí. ¡| n. y r. 
Mámura, v. gr. Abarata el arroz, 

NAMUMUKA a7tg bigds. 

ABARCAR, a. Lumangkom; su- 
maknial; lumákom^ || Yakapin; ya- 
posín. 

ABARRAGANARSE, r. Manga- 
lunyá: pakálunyá. 

ABASTECER, a. irreg. como 
agradecer, Ipaggayak, bigján nang 
manga kakailanganin |j Ipaglaán nang 
ma!)ga kailángang di maíilagan. ¡| r. 
Magtipon; maglingal ng mga kakaila- 
nganin. 

ABASTO, m. Baónan; liningal; 
gayak; laán, etc. 

ABATIR, a. Ihápay. || Ayopin, || 
Míigpahír á nang loob, ó nang la- 
kás. II n. náut. Málihis ang sasakyíln 
sa kaniyang dápat tumpahín. 

ABDICAR, a Isalin ang korona 
ó kaharián. 

ABDOMEN, m. anat. Puson. 

ABDUCIR. a. irreg. como aducir. 
Ihíualay ó ilihís sa gitná ang isang 
kasangkapan nang katawang tala- 
gang pinakaiíbod ó pinakaeje. 

ABEJA, f. Kamuu)o; pokyotan; 
liguán. 

ABEJÓN, m. Pokyotang lalaki. 
; ABEMOLAR, a miís. Ilagay sa 
bemol ang tugtugin. 



12 — 



ABt 



ABERENGENADO, DA, adj. y 
p. p. nang aberengenar. Kiílay talong; 
ó tabas talong. 

ABETERNO. loe. lat. Kapag 
karaka na; biíhat pa sa mulamulá. 

ABIERTO, TA . p. p. irreg. nang 
abrir, y adj. Bukás; nakangangá || 
Aliualas; ualang bákod; ualang sü- 
kal. II met. Ualang líhim; palagay 
na loob at lahat ay ipinaháhayag — 
met. y fam. Estar coft la bó^^a abierta. 
Mápatanga; mápatulalá sa anomang 
nákita. 

ABISMO, m. Káilalimlaliman; ¡á- 
lim na hindi maarok. || Ang in 
fiemo II met. Ang ualang hangá, ó 
hindi maabot nang tawo || met. Ka- 
pahamakán, panganib, v. gr. Apár- 
tate de ese abismo, lumayó ka sa ka- 

PAHAMAKANG iyán. 

ABIZCOCHADO, DA. adj. Pa 
rang biskotso. 

ABJURAR, a. Manumpá sa pag- 
talíkod sa quináhulugang kamálian. || 
Taükurang lubós ang anomán. 

ABLANDADOR, RA. m. y f. 
Paní4palambot. 

ABLANDAR, a. Palambotín. || 
met. Pahinahonin, palambotín ang 
ugá i z: el tiefnpo n. fr. Humupá, lu- 
mubag ang bagsik nang panahón. || 
r. Lumambot; mayiími. || Lumubag 
ang galít. 

ABLUCIÓN, f. Paghuhugas. || 
Paglilínis. 

ABNEGACIÓN, f. der. nanga¿- 
negar. Pagtalikod sa kaibigang sarili; 
pagtiiiís. 

ABNEGAR, a. irreg. como acer- 
tur. comp. nang latín a¿,at \. negar. 
Talikuran ang sariling gusto || r. Mag- 
batá; magtiís na sumunod sa katoui- 



ABO 

ran, etc. u Supilin ang niasamang hi- 
lig nangf piísó, at iayos sa katouiran 
ó sa kabáitan. 

ABOBADO, DA, adj. Tanga; 
niaang; tig-il. 

ABOCHORNAR a, met. Ilíyaín, 
II Pag-alitin, || r. Mahiya. 

ABOFETEAR, a. Tampalín; pag. 
sasaiDpalín. 

ABOGADA, f. Babáying tagapa- 
magitan. || Asawa nang abogado. 

ABOGADO, p. p. nang ahogar. 
m. Pintakasí: tagapagtangol sa lísap. 

ABOGAR, n.' Magtangol, !| Ma- 
magitai^; makiiísap.:=2^¿?r alguno, fr. 
ípagtangol sa iisap ang kápuá; ipama- 
gitan. 

ABOLENGO, m. Kánunuan. 

ABOLIBLE. den ng abolir y ^á]. 
Mangyáyaring pawíin, 6 a'isín: ma - 
áalis. 

ABOLIR, a. def. hindi guinágamit 
kundi sa: ger. icndo] p. p. ido: pres. 
rHmd. irnos y is: ¡rnperf, ía, ¿as, ía, tamos: 
pcrf. /, isie, ele: íat. iré, irás, ek\: im 
pcrat. abolul vosotros: iinpeif. de subj. 
iera^ irla, icse ele: fut. icre, ctc, Pawíin; 
alisan; pawaiang halaga; Iipulin,||met. 
y fam. Igibá; lansagín. 

ABOLSADO, DA, p. p. ng abol- 
sar, adj. Parangbul á. 

ABOLLAR, a. Yupíin; piingín || 
n Mayüpi. 

ABOMINABLE, d¿r. ng. abomi^ 
nar y adj. Kilupiílupit; cahalay- 
hálay. 

ABONANZAR, impers. naiit. Ln- 
niinaw ang panahon; tu'u'igil ang 



sigua. 



ABONAR, a. Puiihin; i)alotoha- 
nang ang i^ang bagay ay 'uabuti. 1| 
agr. Pabutihin; patabaín ang liípá. !¡ 



13 - 

ABO 

Magpalual; manindigan sa iba. || Pa- 
husayin ang anomán. 

ABONO, m. Palual; pagpapalual. || 
a^M*. Patabá nang liípá. .^ . 

ABORDAR, n, Mábangaanglábi; 
tagilíran ó tangos nang isang bá- 
gay sa iba. || Suniads^d; punaundo. =» 
una nave á, con olr,a.íx. Mábangá, ang 
isang sasakyan sa iba; ó magkábangá 
ang sasakyan. 

ABORRASCARSE, x. Siimiguá; 
umunós. 

ABORRECER, a. irreg. como 
agradecer. Súmala; kapootán, kasu- 
klamán. || luán; pabayaán. Sinásabi sa 
mga ibong kiing málamas ang kan¡- 
!áng illog ay iníiuan. || r. Magkíisukla' 
man; magkásamaan nan^: loob. 

ABORRECIMIENTO, m. Gálit; 
poot. II Pagkapoot. 

ABORTAR, a. Maagasan, maku^ 
nan. li bot. Málagas an^^c bulaklak, 
na huag maging bunga. II met. Ma« 
s^yang ang anomang guin'igauá, 6~ 
ináakalá. 

ABORTIVO, VA. adj. cir. Na- 
agas; nakuha. || m. y f. Pangpaagas; 
pang'tunaAV nang kabunli^án. 

x\BORTO. m. Pagk-uvgas ó agas. 
II Ang nakuha; ó ipinanganak nang di 
panahón. II met. Hímaia. , 

ABOTOGARSE, r. Mamanás; 
m amaga. ' . 

ABOTONADURA. f. Bítonisan. 
11 Pagbibilones ó pa^kibitones. 

ABOTG'NAR.a.^Ibitones. || Bito- 
nisan ang damit.lj n. bot. Magbuko 
ang halaman. |{ r. Mngbiiones nang 
damit. 

ABRACIJO, m. der. nang abrazo 
fam. Yákap, yapós. 

ABRASl\R. a. Süpukin. II Pagba* 



ABR 

gahin II bot. Lantahín ang halaman 
nang malabis wa init. ii Ubusin; ak- 
sayahín ang pag-aári ii Siráin; gibín. 
II r. Masiinog; matúpok-^ de amor. fr. 
Matiípok sa pag-guíU\v~ d/i deseos fr. 
Matúpok sa násá. 

ABRA2;ADERA. f. ait. Kasingay; 
pangyákap. 

ABRAZAR, a. Yaposín; yakapin. 
II lyákap. 1! Puiiiíli; inások sa isang 
oficio. II Ilágom; ipaquisama. li r. 
Magyakapán; magsübaybayan. 

ABRAZO, m. Yákap; yapós. - 
Darse el úl limo abrazo, fr. Magpá- 
alaman. 

ABREVAR, a. Painomin ang nia- 



M 



»'to 



abre- 



nga háyop 

ABREVIACIÓN, f. der. 
viar, Kaikiiin. Pagpai)aikii. 

ABREVIAR, a. Ikiián. II Dagli- 
in; biglaín. 

ABRIGAR, a. Ikanlong ii Baia- 
balan; kumutan. ll met. Kupkupín; 
amponín. ll r. Magkanlong; kiimubií; 
magbálot=¿í^yí? lechado, en el porlaL 
Suniílong^:^/^/ aguacero fr. Kuuian- 
long saulán; ó magpayong, ó magba- 
lábal at nang di inabahíi. 

ABRIGO, m. Balábal. ll Kan!o- 
ngan sa laniig. || met. Pag aampón; 
pagkakupko[). |1 Lugal na kanlong sa 
hangin. 

ABRIR, a. p. p. irreg. abierlo. \\ 
Buksán;¡buká; l)usbusín 11 Iwangwang 
biyakín; palahang¡n=a buril. Duki- 



tin nang buril :=::r/<? arriba abajo. Sipa- 
kín. II r. Lumahano;; bumuká; mabi- 



'S> 



o/ — 

yak; bumukadkad. || r. Ipaháyag sa 
iba ang sariling líhim; 6 magpaháyag: 
at ang régimen niya sa kahu'.ngnng 
itó ay á, con, v, gr; Nagpahavag sa 
akin^ SK abrió conmigo o sealjkióa//^/ 



ABS 

ABROCHAR, a. Ibitone? ang da- 
mit. 

ABROGAR, a. Pawaiang halaga; 
lipulin ang isang cantusan. 

ABROMARSE, r. mar. Magkalu- 
tos ang manga sasakyán. 

ABRUMAR, a. Pahirapan; pasa- 
kitan nang malinding bigat. II mtt. 
Makayamot; makamuhi; makaabala 
nang nialakí. || r. Mabálot, mabaibat 
nang ülap. 

ABRUTADO, DA. adj. Parang 
háyop, dái)il sa kamangmangán ó ki- 
los na hindi dhpat. 

ABS0LUCI(3N. f. Pagpapatáwad, 
ó pagkalag sa sa'a. 

ABSOI^YER. a. irreg.: p, p. irreg. 
ahsuelto, es lo usual: preí,. ind. absuel- 
vo, ves^ ve, ven: imperat. absuelve til^ 
va el, van ellos: subj. absuelva, vas, va, 
van. Kalagán sa isang parátang ó 
sumbong, ütang ó parusa. 11 teol. Pa- 
tauarin 6 kaiagán sa sala ang isang 
nangungumpisal. II Turingan; ó b¡g- ^ 
yán nang kasaysayan ang anomang ba- 
gay na malábo. 

ABSONAR. n. irreg. como acor- 
dar. Huag mátono: madescntonar || 
mot. Umanyoanyó na parang isang ! 
tawong bastos. ; 

ABSORTO, TA. adj. Nápataki; ; 
natilihán; nabaghán. ■ 

ABSTEMIO, mía. adj. Ang di \ 
níninom nang álak. 

ABSTENERSE, r. irreg. como 
lener. comp. nang abs, al tenerse. Mag- 
pígil, II mangil¡n=:^c/í^ lo vedado, fr. Lu- j 
ma>ó; umílag sa ibinábawal. , 

ABSTENCKJN. f. y 

ABSTINENCIA, f. Pangingilin. ^ 

ABSTRAER, a. como traer. \\\\- 
ualay; paghiualayin; ilayó. || r. Hu- 



~ 15 -' 



ABU 

miualay; Iiimayo. 

ABSUELTO, TA. p. p. irregular 
ng absolver, adj. Pinatáwad; kinala- 
gnn. II Lay/i. 

ABSURDO, DA. acij. Sawi; ó ja- 
balí sa katuíran. 

ABÍJELA, f. Nunong- ba!)ayi;"in(]a 
poon, inang tanda; ápó; impó II Sino- 
mang matandang babayi. 

ABUííLO. ni. Niinong lalaki; ain 
' bá poon; amang" tanda; ápó; iiikong*. 
pl. Kánuniian ó manga ninúnó 

ABULTADO, DA. p. p. ngabid- 
tar y adj. Malaki ang biintón; lampíns 
ang lakí; matambok. 

ABULTAR, a. Lakhán ang bun- 
ton, H niet. Palampasln ang balílá; pa- 
lakhín 1 n. Tumanibok. 

ABUNDANCIA, f. Kasaganáan; 
kasawaán. 

ABUNDANTE, p. a. nang ahim^ 
</«;' y adj. Sagáná; sawa. 

ABUNDAR, n. Sumagáná; du- 
mami; k|Limapal=^/¿' .;7*<///¿'06r. fr. Su- 
magáná sa yaiiían. 

ABUR. adv. Adiós: saliíá sa pag- 
papaálam. 

ABURRIDO, DA. p. p. ng abu- 
rrir. Nayáyamot; namíimuhí. 

ABURRIR, a. Magpagálit; ma- 
nuksó; yumamot. || r. Mamuhí, ma- 
yamot> nfiapágod=¿^// casa. fr. Mamu- 
M sa fáhay. 

ABYECTO, TA. adj. Hámak; ua- 
lang halaga. 

ACÁ. adv. 1. Dito; dini. 11 adv. t. 
Ngayong araw na itó; ngayong oras na 
itó. 

ACABADO, DA. p, p. nang acá- 
bar, y, adj. Yaii; tapos. II met. Lümá; 
naatanda; siiá. 

ACABAR, a. Utasín; tapusin; ya- 



ACA 

ríin. II Saírin; ubnún^^^am la hacien- 
da, fr. Ubusin ang pag a;íii=:.'/d' venir* 
fr. Kaiárating. ll n. Mamatay. II r. 
Maiitis; matapos; maubos. 

ACAECER, impérs. ger. acaecien- 
do: p. p. acaecido: pres. ind. í^caece; 
acaecen: imperf. acaecia; acaecían; 
perf. acaeció; acaecieron: fut/ acae- 
cerj; acaecerán: subj. acaezca] acaez- 
can: iinp. acaeciera, acaecería, acae- 
ciese; acaecieran: acaecerían: acae- 
ciesen: fut. acaeciere: acaecieren: n. 
Mangyari; magkátaon^a/^-í? á tino. 
fr. May mangyaring anomán sa isá = 
en tal día, fr. Mangyari nang gayong 
araw. 

ACALENTURARSE, r. Masínat. 

ACALORAR, a. Painitin. II Paga- 
lítin. II Biglaín. II r. Magínit; magálit. 
z=.con, euy por la dispula, fr. Magínit 
sa paquiquipagtalo. 

ACALLAR, a. comp. nang á at 
callar, Patahanín sa pagsasalilá, ó 
sa pag iyak. Sauaín. II Amiíin. II met. 
Pahupaín; patahimíkin. H r. Turna- 
hímik. 

ACAMPAR, a. comp. nang^ 
at campar, mil. Ipahingá ang hukbó 
sa campamento. 11 n. y r. mil, Mag- 
pahingíí ang hukbo. i 

ACARDENALADO, DA. p. p- 
nang acarde?ialar, y adj. Namámasá; 
nangíngitim; pasapasa. 

ACARDENALAR, a. Pagpasaín 
ang katauán. II r. Magpasá. 

ACARICIAR, a. Amüin; himan- 
himanin. H r. Magamuán. 

ACARREAR, a. palab. comp. 
nang prep. a, at v. carrear, na der. 
nang carro. Hakutin sa carro. {| Haku- 
tin sa balíkat, ó sa ibang paraán. || 
Pangalíngan; 6 maging dahilán nang 



10 



ACÁ 

TLYíOW&n^^d lomo ir. Haküting ¡ankás, 
ó \k^\gi sa háyop^en n/í^das, r. Ha- 
kiilin sa hila, na iliílan sa hakutang 
may gulong=:=/¿?r agua fr. Haküting 
sa ilog ó sa dágat idaán. 

ACASO, ni. Pagkakátaon. || adv. 
Maráhil: sakáli. || Sa tá ñongan ay 
^sa daga y P 

ACATAMIENTO, m, Galang; 
kagalangán'. 

ACATAR, a. Igálang; pangciyo- 
papaan. 

ACATARRÍTR. a. y r. Siponín; 
másipon. ^. 

ACAUDALADO. DA adj. Ma- 
yaman. 

ACAUDALAR, a. Magtipon nang 
kayamanan. 

ACAUDILLAR, a. Magpiínó sa 
isang hukbd. 

ACCEDER, n. Um^yon sa pa- 
siyá, ó ináakalá nang iba. ii Turaa- 
ngó;umayon. ii Ipagkaloob ang hiní- 
hingi==a /a petición fr. Máyag sa 
kahílingan. 

ACCESIBLE, adj. Malíllapítan; 
maáakyat. 

ACCESO, m. Paglápit; pagsá- 
pit. II Pagagulo. ¡I Kadagliang maki- 
pagquilala sa kangínoman. Karani- 
uang gamíting kasama nang manga 
adjetivong y??V//, 6 dificil, 
^ ACCESOl^IO, ría. adj. Nárara- 
tig, 6 kasama nang kalakhan. 

accidente! m. Kalidad na 
kápit lámang. || Pagkakátaon. || Big- 
lang sakit. 

ACCIÓN, í. Quilos; gauá. Any.\ ii 
Kapangyarihang makagauá nang ano- 
mán. II Kum[.ás nang kamay, ó nang 
alinmang kasankapan nang katawán, 
kun nagsásalitA. \\ mil. Pagsasalpok 



ACE 

nang dalawang huVhó.^^de gracias. 
Pasasalámat. 

ACECHAR, a. Subukan; silipin; 
bakayan. i[ r. Maniíbok; bumákay. 

ACECHO, m. Panunübok— ^;/, al 
acecho, mod. adv. Nanünubok. 

ACECINAR, a. Magpindang nang 
carné. i[ r. Mangayáyat at manuyóng 
[)arang pindang. 

ACEDAR, a. Asiman; magpa- 
asim. II met. Magpagáiit; magpasamá 
nang loob, || r. Umásim, mapanis. [[ 
Magálit; sumam¿i ang loob. 

ACEDÍA, f. /Kaasiman. \\ Panga- 
ngasim nang^.^^iikmurá. \\ met. Ka- 
saklapán nang ugáli. 

ACEDO, DA. adj. Maásim. \\ met. 
Masaklap na tawo. 

ACEITE, m. Langís; banglís. n 
Lana. ! 

ACEITERA, f. der. sa aceite. Si- 
sidlán nang langís; lángisan. 

ACELERACIÓN, f. der. nang 
acelerar, Pagbibiglá; pagdadalídáli. 

ACELERADO, DA. p. p. nang 
acelerar y adj. Gahksá; biglábiglá. 

ACELERAR, a. Biglaín; dalí- 
dalíin; dalósin. \\ r. Magbiglil; mag- 
dalídalí; máuna; umuna. 

ACENDRADO, p. p. nang acen- 
drar y adj. Dalisay; lubós; ualang 
dungis. 

ACENDRAR, a Dumalísay nang 
guintó; pílak, etc. \\ met. Linisin; da- 
lisáin ang anomán, 

ACENTO, m. mus. Tono nang 
boses. II Gram. Kudlit sa ibábaw ng 
vocal na nag papaquilálang mahálá 
ang pag bibigkás nang letrang yaón. 

ACENTUAR, a. gram. Mangií- 
sap nang magaling. \\ Maglagay nang 
kudlit sa ibábaw nsíng vocal. 



ACE 

ACEPAR. n. Magugat ang ha- 
laman. 

ACEPCIÓN, f, Kahulugán nang 
isáng salitl 

ACEPILLADURA, f. Pagkaka- 
tam. II Pinagkataman. 

ACEPILLAR, a. Katamín, 6 ku- 
matam nang káhoy. H Linisin nang 
escoba ang damít. || met. Linangín; 
husayin ang masfaspang na paguugÁlí 
nang sínoinan. 

ACEPTABLE, der. nang aceptan 
f adj. Matátangap; ó karampátang 
tangapín. 

ACEPTAR, a. Tangapín ang íniá- 
aloki ibínibigay. ó ípínagbíbilin na 
anom^n. 

ACEQUIA, f. Sangkáng pátubi- 
gan. II Bangbang. 

ACEQUIAR, a. Guraawá , nang 
sangká; lagyin nang sangká. 

ACERA, f. Piling nang lansa- 
ngan, na, nalálatagan nang baldosa, 
bato, etc. 

ACERADO,DA. p. p, nsing aarar, 
y adj. May pataKm na sübd. 

ACERAR, a, Lagyán, ó subiían 
nang patalím ang anománg kasang- 
kápang paniiitol, ó sandata, || Ha- 
luán nang tintura nang pataifm ang 
tübig, ó ibáng iinomin; 6 lubugán 
ang tübig nang nagbábagang bákah 
II r. Maguíng parang baca!. 

ACERBIDAD, f. Kasakiapán. || 
met. Kabagsikán. 

ACERBO, BA. adj. Masakiap. 
II met. Mabangís. 

ACERCA, prep. Tungkol sa; hín- 
I gil sa: halimbáiía, Ifablar ACERCA 
! i/€ es/o, magsalüá TUNGKOL dito 
; ó TUNGKOL sa bágay na Ub, ang 
- régimen niya'y //(T. 



ACI 

ACERCAR, a. Ilipit; idátig. |! 
r. Lumápit; dumátíg, z=. á la ciudad. 
fr. Lumápit sa ciudad. 

ACERO, m. Patalím. II met. San- 
data. 

ACERTADO, DA. p, p. nang 
acertar y adj. met. Támá; r^abuti; 
ganap. 

ACERTADOR, RA. m. y f. Ang 
tumátama; ó mapagtamá. 

ACERTAR, a. irreg. ger. a^ido: 
p. p. ado: pres. ind. acierto^ tas, ta, fan: 
imperat. acierta tií, acierte é\ y acier- 
ten ellos: subj. acierte^ teSy te, -ten. 
Tamáan. || Mátutuhan, mákita; má- 
sundiian. || Mátumpakan; mátagpuan. 
Jv Magkátaon. || n. Mátumpak. 
^ ACERTIJO m. Bugtonrj, pala- 
isipan. 

ACERVO, m. Buntón nang ma- 

liliít na bágay, para nang palay etc.* 

ACETRE, m. Panató; panimbá. || 

Benditahing munti na dadalháh nang 

tübig na bendita. 

ACEZAR, n. Humíngal. 
ACIAGO, GA. adj. Ualáng pi- 
lad; sinásamá. 

ACÍBAR, nv. Ang katás nang ási- 
bal na itp'y mapaít. [| met. Kapáitan, 
kadalamhatian; sükal nang loob. 

ACIBARAR, a. Lagyán nang asi- 
bar. 11 met. Magbigay kapáitan; ó ka- 
sukalang loob. 

ACICALADO, DA p; p. nang 
acicalar y d^á]* Maquinang. || met. Ma- 
ganda; malinis at mágandá. 

ACICALAR, a. art. Pakalinísin; 

bulíhín ang sandata. j| r. met. Pa- 

kaayosin; husayin at linisin ang muk< 

bá, buhok. pananamit, etc. 

ACIDEZ, f. Kaasíman. 

ÁCIDO, adj. Maí^sim. ii m. Pag 

3 



ACL 

kakatimplatimplá nang ilang sustan- 
cias qtúviüas, na kun tawagin ay 
ácido. 

ACIERTO, ni. Pagkápaan) ó; pag- 
tánnfi. jl met. Karunungang- magísip, 
at kabihasanhán sa guinágaua. || met. 
Pagkakátaon, 

ACLAMACIÓN, f. der. nang 
aclamar. Sigaw nang sangbayanán 
sa pagháhalal; pagpuri, ó pagtata- 
gumpay. 

ACLAMAR, a. Ipagdíwang; ¡pag- 
áwit, ang sínoman. II IhaJal na ipag- 
sígawan nang madlá ang sínoman. 
II r. Dumaing; maghimutok. 
-J ACLARAR, a. Liuanagan, pali- 
nawan. || Dalangan; hawanin. |i met. 
Magpaliwánag; saysaying- paliwana- 
gan. ||n. y r. Magliwánag; lumínaAv; 
tumíning. 

ACLARATORIO, RIA.adj. der. 
nang a¿-/¿7/-a;'.Pangpaliwánag; kasay- 
layan nang anomang ^^alábong in- 
sindihin. 

ACLOCARSE, r. irreg. como 
acordar. Humalimhim atig manok. )| 
Maningkayad. 

ACOBARDADO, DA. p. p. nang 
acobordar. adj. Takot. 

ACOBARDAR, a. Manákot. || 
r. Matákot. 

ACOCEAR, a. der. w^n^coz, Mag- 
sikad; ó maníkad. || met. Yumiíiak; 
sumipháyó. 

ACOCHARSE, r. TumágÓ; mag- 
subsob. 

ACODO, m. agr. Suplíng na 
may tabón. 

ACOGER, a. Magpatiíloy; ó pa- 

luluyin ang kápuá sá báhay. || met. 

Magampón. || r. Maghinakdál; mag- 

tigd. II met. Magdahilán at nang ma- 



i8 



ACÓ 

takbán ang ariomán, na huag má- 
pansin. || r. Sumalílong. 

ACOGIDA, f. Pagpapatülóy: pag- 

tangáp sa k^puá tawo. || Pagaampón. 

ACOGOLLAR, a. Takhán ang 

manga halaman. || r. Magtalbós ang 

halaman. í 

ACOGOMBRAR, a. adj. Bayu- 
büan; ó tabunan ang halaman at 
nang jumabas na maputi. 

ACÓLITO, m. Ministro sa pag< 
mimisa. 

ACOLLONAR, a. Tumákot; ó 
manákot. || r. Matákot. 

ACOMETER, a. Bumangd; lu- 
maban; diim^ilühong, makipaglamas; 
manibásíb. |1 Magpamuláng gumauá 
nang anomán. 

ACOMODADIZO, adj. Madalíng 
maquibágay. 

ACOMODADO, ^A. p, p. nang 
acoinodar y adj. Nábabagay. || Ma 
yaman;ginhawa.¡|Katamtaman. Kunj 
ha^íigí ang pinagíuisapan. 

ACOMODAR, a. layos; ibigay 
iiíkol. I! Uagáy ang anomán sa luga 
na carampátan. II Magpayo sa nagká 
kagaüt. II Ilagay sa katungkulati anj 
sinoman. || r. Maquibágay=á, con Si 
hermano, maquibágay ó maquipag 
kásu ndó sa kanyáng kapatid. 

ACOMODO.m. Katungkulan;há 
nap bühay. 

ACOMPAÑAMIENTO, m. Pa¡ 
sama. || Kasama; kaalakbay. 

ACOMPAÑAR, a. Sumama; um 
bay; pumatnúgot. |I met. Isama; ida| 
dag ang isáng bagay sa iba. If r. Ma| 
samasama='r¿?;í, de ricos, fr. Malí 
sama sa masasalapí. I 

ACONGOJAR, a. Humapis; y¡ 
mamot. || r. Mahapis; mayanlot: maj 



— 19 — 

ACÓ ACB 

dalamhkir madowahagi. got. || Tumákot, 

ACONSEJAR, a. Humátol; mag- ACORTAR, á. y n. Magikli; 

payo. II r. Tumangip nang hátol; 6 magliít, ó magpauntinang anoman. || 

pahátol; papayo; sumangiíni. r. raet. Maumíd; madungó; mahfyá. 

ACONTECER, impers. gen acon^ ACOSAR, a. Umüsig; habulin || 

tecicndo: p. p. acontecido: pres. ind. met. Magpahírap; dumuahagi. , 

acontece, acontecen: imperf. aconte- ACOSTADO, DA. p. p: ng acos- 

cía, acontecían: perf. aconteció, acón- iar. adj. Nacahiga. 

tecieron: fut. acontecerá, acontecerán: ACOSTAR, a. \xx^%. covao acóf 



subj . acontezca, acontezcan^ ; impcii f . 
aconteciera, acontecería, aconteciese: 
acontecieran, acontecerían, acontecie- 
sen: fut. aconteciere, acontecieren, 
n. Mañgyari. 

ACONTECIMIENTO, in. Pang- 
yiyari. 

ACOPIAR. a.?^Magtipon; ipunin. 

ACOPIO, m. Págtitipoii; pagíípon. 

ACOQUINAR, a. fam. Tumákot; 
manákot. || r. Matákot 



dar. Isandig. II Ihigá;itagílid. II Ihílig*; 
II r. Mahigá; humílig. II Tumagílíd. || 
mar. Mangílid 6 lüaiápit sa pasigan 
ang sasakián. 

ACOSTUMBRADO, DA. p. p. 
nang acostu7nbrar, y adj. Datihan; bi- 
hasa; hiratí; dámag*. 

ACOSTUMBRAR, a. Hiratihin; 
papaniihasánin. || n. y r. Mamihása; 
maratihan; maugalían; mahirati. 

ACOTAR, a. Lagyán nang hangá 



ACORUAR. a. mus. Pagbagayin ó tanda ang pagaáring líipá.í|| Bakú- 



ó pagtonohin ang instrumento ó bo- 
ses. II a. irreg". ger. acordando: pres. 
i'nd. acíícerc/o, das, da, dan: impera.t. 
acturda tíi, acuerde él, acuerde^t ellos: 
subj. acuerde, des, de, den: Pagsang- 
ayunan; pagkáisahan ang anomán. j| 



ran, || met. Lagyán nang tanda ang 
anomán. jj met. Kotohan. 

ACRE. adj. Masaklap; nanínigid. 
II met. Ang mapait; ó raatigás ang 
ugáü. II Saiiíáng matigás, at masakit 
zizde condición, fr. Masal«:lap an pag- 



Pagkásundoin. || Ipasiyá. || Husayin uugáli. 

ang anomán bago ilagdá. (j Ibágay; ACRECENCIA, f. Karagdagan; 

pagbagayin. || Ipaalaala. || n. Maba- paglakí; 6 pagdami. 

gay; máakma ang sang bágay sa iba ACRECENTAR, a. n.; irreg. como 

I Máayos; máalaala; mag-gunanigd acertar, y 

nam. || Umayon, 6 mangagkáayon- ACRECER, a. irreg. como agrá- 

ayon; magkáisa-isa; magsang usapán.. decer, Lakhán; paramihin; dagdagán. 



ACORDEÓN, m. Kurdión 
ACORNEAR, a. Manaag. 
ACORRALAR, a. agr. Kulungín 
sa kural ang manga háyop, II Mag 



n. Lumakí; dumami. 
ACREDITADO, DA. p. p. nang 
acreditar y adj. Bantos:; balita. 

ACREDITAR. a.^Purihin; pato- 



kural; magbákod, || Kulungín ang iiá tohanang mabuti ang smoman, ó ang 

sa rnakfpot, 6 gipít na lagay, || anomán. II Magpatotoó. II r. Magca* 

met. Gipitín ang sínoman hang&ng fama; ó m&bantog; mábunyí. 
sa maualán nang málabasan at mSisa- ACREEDOR, RA. m. y f. P¡- 



— 20 -- 

ACT ACÓ 

nagkákautangan. ri met, Nádarapat sidad ay magtangol nang mang4 con- 

magkamít nang anomán. cltisiones. I met., Magbulaybülay. [j n. 

ACRIBAR, a. Bumithay. II met, Nuynuyln, 6 pa^arálang mabuti. 
Pagbutasbutasing párang bithay. lí r. ACUÁTICO, CA, adj. y 
Magcábutasbutas na párang bithay. ACUÁTIL, adj. der. sa latín. Ang 

ACRIMINAR, a. Magbiíhat, 6 bu- náuukol sa tübig ó tumátahan sa líi- 

hatan nang casalanang malakf; para- big. 



tangán. H Magbigay, ó bígyang sala. 

ACRIMONIA, f. Kasaklapán. il 
Kasungitán nang ugáll; katigasang 
manalita. 

ACRISOLADO, DA. p. p. nang 
acrisolar y adj. Dalísay. 

ACJRISOLAR. a. Dumalísay nang ngínoman=:tf/ remedio, fr 
ginlóópílak. ii met. Paliwanagan;pa- sa kagánuitan, ó sa ikágágaling. 
pagtibayin ang isáng katotohanan ~ " 

ACRíSTIANAR.a 



ACUCHILLAR, a. Manglwá; 
managá; mamoók. n r. Magpámoo» 
kan nang espada; ó magiwaán. 

ACUDIR, n. Dumaló; gumibik; 
umabúloy. || Magpalagt sa isáng lu- 
gal. II Magsakdal; maghinakdal sa ka* 



Dumulog 



Fam. Bumin- 
yag ó binyagán. |¡ r. Magbinyag, 

ACTA. f. Sülat na kasaysayan ng 
pinagusapan sa huntá ó kapisanan. 
Kagamit^n sa plural. 

ACTITUD, f; Pagkálagay; kalá- 
gayan; ó tayó nang anomán. 

ACTIVAR, a. Tulinan; ipadali- 
dali; umapurá. 

ACTIVIDAD, f. Kadalián;kalik- 
sihán} kasipagan. 

ACTIVO, VA. adj, MaÜksí. |j Ma* 
sipag; rnaágap. || Madali; mabísá. 

ACTO. m. Gawá; kilos, ii Báwat 
isíí nangbahagi nang koniedia. || Ang 
manga conclusiones^ 6 paiagay na ipi- 
naglálaban at ipinagtátangolsa manga 
universidades ng nagáaral doón. 

ACTOR, m. Komedianteng lalaki. 

ACTRIZ, f. Komedianteng babayi. 

ACTUACIÓN, f. der. wzx^gactuar. 
for. Paggawá nang akto; ó pag akto 
nang isáng pímó. 

ACTUAL, adj. Kasalukuyan. 

ACTUAR, a, for. Qumawá nang 
autos, ó umakto. || Sa mang^ univer- 



ACUEDUCTO, m. der. st latin/ 
Pádaluyan nang túbig; alulod; san' 
káng batbi na talagang guinauá. 

ACUERDO, m. Pinagkkisahan; 
ó pasiyíl nang fcipisanan. 

ACULEBRAR, n. náut. Itkli ang 
isang láyag sa kaniyang palo. 

ACULLÁ adv. 1. Doón. 

ACUMULADO, DA. p. p. nang 
acumular y adj. Nakabuntón; nag- 
kákasama. 

ACUMULAR, a Paglakipin; pag- 
pisanin. H Magtipon; magbuntón II 
Magbintang; magbiíhat ng anomang 
sala. 

ACUÑAR, a. Magtatak nang sa- 
lapí; magtalá. II Magkunyas; ó magká- 
lang. 

ACUOSO, SA. adj. der. sa latín. 
Matübig. 

ACURRUCADO, DA. p.p. nang 
acurrucar y acurrucuarse. y adj. Na- 
kapamaluktot. 

ACURRUCARSE, r, Mamaluk 
tot na magbálot; mangalungkot. 

ACUSACIÓN, f. der. ng acusar. 
Sumbong; hablé. 



ACH ' ADE 

ACUSE, m. Ang* pagtáwag nang ayosin. 

baló sa alinmang laió. ADELANTADO, DA. p. p. ng 

ACHACAR, a. Dahüanín; b san- adelantar y adj. Pangabas. H w. Nang 

kalanin ang iba, sa ¡sang masamang unang panahón ay ang gtbownádor nj¡ 

gawá. isang nialaking lupaín. 

ACHAQUE, m. Damdam; ó li- ADELANTAR, a. Dalidalí¡n:mt- 

ging sa^it. II Ang panalión nang mga nguna nang lákad.Jl lágap. ir mct 

babayt, ó regla, ii met, Dahilán. lí pl- Pagpaláin. || r. Lumkló; kimígit si 

Dahfdahilán. iba sa dúnong, ó sa anomán. II r* 

ACHAROLAR, a. Gawing tsarol. Umuna; uaiagap. II n. Másnlong m 

ACHICADOR, Ra. ni. y f. Pang- pagaáral; sa paglakás nang katawán. I| 

líit. II naút. Limas. á otros fr Máuna sa iba. 

ACHICAR, a. Magpalíit; mag- ADELANTE, adv. l.Dakorobn.— 

paunli. ¡I naüt. y min. Maglimás. ii r. En Adelante, adv. t. Sa ulíuU; st 

Lumüt; umunil. II Kumati. háharaping panahón. ||i-4tíS?/¿í/i/(?lintcr> 

ACHICHARAR. a Tayantanging Sülong. 

parang satsarón sa apoy, sa hangin, ADELGAZAR, a. Líitan; nipi* 

ó sa ínit man nang áraw. || r. met. s4n. || Magligísl || r. Magkaykyat. 

Matujd mangalirang nang lábis ang ADEMA, f. min. Tükod aa mt- 



anomán. 

ACHINELADO, DA. adj. Saping 
parang sinclas. 

ACHIOTE, m. bot. Atsuetc, na 
kMioy ó bunga nitó. 



ngá mina. 

ADEMÁN, m. Quilos; aslá—^« 
ademán, feí Nakaastang. 

ADEMAS, m. adv. m. Bukod; 
tángi: halimbávvá ADEMAS de esi0; 



ACHISPAR, a. Lumango.||r. Mag- bukod sa rito 

maláinibay; b medio malango. ADENTRO, adv. 1. Sa loob.|| 

ADAGIO, m. Kasabihán; kaui- interj. jPások! 

kaán, talinhágá. ADEREZAR, a. Pagigihin. I| Pa* 

ADALID, m. Piínó nang manga mutíhan. II Pagyamanin.il Guisahin; 6 

bayani ó nang sundalo. lutiíin ang pagkáin. II r. Gumayak, 

ADAMADO, DA. adj Asa^; anjd ADESTRAR, a. irreg. como acer^ 

at mukhang babaye. tan Akayin; iturb; sanayín; bihasi* 

ADARGA, f. Calásag. hin. || r. Mátuto; mabihasa; masanay. 

ADECENTAR, a. com. acertar. =:á esgrimir, fr. Masánay sa esgrima» 

Linisiii, husayin at gayakih nang ADEUDADO, üA. p. p. nang 

k^rampatan. || r. MagUnis, maghiísay adeudar y adj. Maütang; ó marámihg 

nang katawáa al manamít nang ka- ütan^ 



rampatan. 11 met. Gumayak; magsoot 
nang damit na pamistá. 

ADECUADO, DA. p. p. nang 
adecuar, y adj. Idcol; bágay; dápat* 

ADECUAR, a. Pagbagayin, pag- 



ADHERENCIA, i. Pagkakálan* 
kap; pagkakamagának; pagkakásami* 

ADHERENTE. p.a. ng adherir. 
adj. Katákip; kasama; ó kaugnay 
nang anomin. ¡¡ m. pl. Mang¿ kaSM* 



■ %v.iíé 



km 

kapan nang isang bágay. 

ADHERIR, n. y r. irreg. como 
hprir. Maquisáiiib; raaküsá sa panu- 
kálá nang iba; kumampí. i! n. Kumá- 
pit; kumákab ng mahígpit. = ^ o/ro 
ir. Kuniampí; umavon sa iba. 

ADICIONAR., a, Dagdagán. II r. 
Máragdagan. 

ADIESTRAR, a. Turíian; akayin; 
sanayin || r. Magsánay. 

ADIETAR, a, Papangilinin sa 
pagkain. 

ADINERADO, DA. p. p. nang 
adinerar y adj. Masalapí. 

ADITAMENTO, m. Caragda- 
gan; dagdag. 

ADIVINANZA, f. Bugtong, II 
Hiílá. 

ADIVINAR, a, Humülá. ii Tu- 
miíring. 

ADIVINO, NA. m. y f . Mang- 
huhúlá. "% 

ADJETIVO, m. gram. Ang síi- 
litong isinásama sa ngalan nang 
manga bágay, ng magpapaÜuánajg^ 
Hang kanilang kahulugán, para nang 
mahíitiy viasarnáy viapufi^ etc. 

ADJUDICAR, a. Iposesión nang 
hukom ang isa sa anománg paga- 
ári II r. Umangfkín; uinári ng nnomán. 

ADJUNTO, TA, adj. Kalákip; 
iCíiSíinm 

ADMINISTRAR, a. Mamahálá; 
kumalingá. [( fain. Magpakumpisa'; 
magbigay nang viático, ó iba pang sa- 
cramento sa may sakít. \^ 

ADMIRABLE, dcr. nang tikíni- 
raK y adj. Kagilágilalás; katakitóká; 
kahangabángá. ^ 

ADMIRACIÓN, f. der. n:xms^ ^^- 
f?2^>'^/'. Pangigilaiás; hángá. ¡| Ib^ sa 
piangá signo nang pagsiílat ria ang 



22 — 



ADM 

hitsura ay ganitó (|I) 

ADMIRAR, a. Makapangilalás, 
pagtakhán. |j r. Mangualas; matilihán; 
mag'takái::: de tm suceso, fr. Magtaká 
sa isáng pangyayari. 

ADMISIBLE, der. nang admitir. 
adj. Dápat tangapín; ó matátangap. 

ADMISIÓN, f. der. nang admitir. 
Pagtangáp. 

ADMITIDO, DA. p. p. nang ad^ 
miiir y adj. Pinápayagan; tinátangap. 
\-—Mal admitido, Kinapüpuután. 
I ADMITIR a. Tumangap. || Ipahin- 
tulot, pumáyag. 

: ADOBAR, a. Magadobo. || art. 
Kumultí nang balát. 

ADOBO, m. Sabaw na pinagílm* 
bakan nang lamángkati. || Pangkultí. ' 

ADOLECER, n. irreg. como agra- 
decer. Magkasakít; magpighatí. Í| r, 
irreg. Mahabag. 

ADOLESCENCIA, f. Kabagun^ 
tawohan; o kadalagahan. Edad nang 
tawo biíhat sa labing ápat hangang 
dalawang puo't limáng" taón. 

ADONDE, adv. 1. conip. nang á 
at donde. Saán, ó saáng banda. 

ADOPTAR, a. Anakín; kupkupín 
na párang anák. ¡| Tangapín at sundín 
ang anománg kaugalián. 

ADORAR, a. Sümambá sa Dios- 
II met. Manintang masákit. \\ r. Mag- 
sintáhang malábis. — Adorar á Dios. 
fr. SuMAMBA saDios. — Adorar <?« sus 
hijos, fr. Sambahín, ó sintahín sa 
kanyáfig mañgá anák. 

ADORMECER, a. irreg. como 
agradecer, Patuliígin; alíiin at ng má- 
katulog. [I met. Líbangín ang isa sa 
kanyáng ginágauá. ¡| Pahimpilín ang 
sákít, dalamháti, etc. ij met. Pulpulía 
ó pahináin ana ísip/ pangdamamd, 



~ 23 — 

ADO ADÜ 

ctc, ¡I r. Máidlip; mákatulog. || Mata- ADULTERIO, m. Pagsírá; pana- 

himik. 11 Humíná; pumurol ang ísip; nampalasan; paglilílo sa asawang sa- 

magíng maáng, etc. || Mangímay; ma- rili ó sa asawa nang iba. 

roanhid. ADULTO, TA. adj. Ang na sa 

ADORNADO, Da. p. p. nang cdadna labingápat hangángdalawang 

adornar y adj. Maygayák; nakapamu- puo't limáng taón. 

ti; nahíhiyasan. ADUNAR a. Ilákip; isáraa; isá- 

ADORNAR. a. Pamutihan; gaya- nib. || r. Makisalamiihá; makipísan. 

)f.ixi-^ con sedas Ax.Vívji^ixi nang su- ADVENEDIZO, ZA. adj. Ang 

tlá. II r. Maghi)'ás. tagá ibang lugal, na, naninirahan 

ADORNO, m. Pamuti; hiyás. sa isang bayan, na ualang hánap- 

ADQUIRIR, a. vírreg. pres. ind. biíhay. II Himások. II Ang tagá ibang 

adquierOy res\ rearen: imptrzi. adquie- lugar. 

r^ til, adquiera é\ y adquieran eil(^tei| ADVERBIO, m. Gram. Isa sa 

%\ih]. adqtnera, rasara, ran. a. Taniir^ ^ siam na bahag-ui nang pinangánga- 

hín; kaintán. iJ'Magakíbat; magtipon. lang oración sa Qíramática wtíiúxíX' 

ADREDE, adv. ni Sadyá; tinala- sama sa verbo at nag áayos at tu- 
ga; ti kís. mítiyak ng kaniyang kahulugán. 

ADUCIR, a. irreg. ger. aducien- ADVERSARIO, m. Kalaban; 

do: p. p. aducido: pres. ind. aduzco: kaáuay; kataló. 

\ítxi. aduje^ adujiste, adujo, adujimos, ADVERSIDAD f. Kakulangang 

adujisteis, adujeron: imperat. aduzca pálad; sama; hírap II pl. Manga ka- 

fel, aduzcamos nosotros, aduzcan ellos: ruahaginan; kasaíiuaáng pálad, 

subj. aduzca, cas, ca, etc.: imperf, adu^ ADVERSO, SA. adj. Sálarig 

jerUy aduciría, adujese, etc.: fut. adu~ pálad. 

jere, res, etc. a. Maghánay nangma- , ADVERTENCIA, f. Paunáwá. II 

tüid; raagharáp ng prueba. || Magdag- Babalá. || Hátol, ó payo. j| Pagiíngat. 

dág nang matuíd na ipagtíbay nang ADVERTIDO, DA. p. p. nang" 



anománg pinagtátalunan 

ADULACIÓN, f. der. nang adu^ 
lar. Híbó. 

ADULADOR, Ra adj. Mapang 
hibó; mápuri. 

ADULAR, a. Humíbó. 

ADULTERACIÓN, f.der. nang 



advertir, y adj. Maíngat; sanay; má- 
talas. 

ADVERTIR, a. y r. ireg. como 
sefitir. Halataín; masdán; uaríin 
Itángá II Ipagpáuna; II Ibalítá; ¡babalá 
II Mápansin; máhalatá. 

ADVIENTO, m. Angf ápat na 



adulterar. Pakikiapíd sa may asawa, lingo, na náuuna sa Paskó nangf 

II Paglalahók nang ibáng bágay sa panganganak sa áting PanginoQHg* 

hindí dápat pagbaliíán. Jesucristo. 

ADULTERAR, n. Makiapíd sa AECHADURA. f. Pinagtahipán; 

may asawa; (fsahindl asawa. 11 a. mct. pinagsilihán, etc. 

Haliían, lahukán anjg isáng bágay ng AECHAR, a. Tahipín; agagín, 

anománg iba. ¡| Siráin; pasamaín. bithaín. 



AFA 

AECHO, m, Pagsilí; pagagag*. 
{tNáfilí; náagag. 

AEREO, REA. adj. der. sa la- 
tín. Nanínirahán sa hángin; nasa ha- 
ng¡». II Pund, ó tigmak nang hángin. 

AFABLE, adj. Mapagbigay loob.|| 
Maámd; banáyad na \oob.^co^, para, 
para con iodos, fr. Mapagbigay loob 
sa lahal«=:<?» el trato, fr. Banáyad sa 
paquiquipagiisap. 

AFAMADO, DA. adj. Bantoff, 
bunyí. 

AFÁN. m. Pagsusumákit. || Pag*- 
papágod. Lalong kaugaliang plural 
na gamitin. 

AFANARSE.;r. Magsumákit; mag- 
pakapag'al; magpumílit^^;:! la la- 
bor, fr. Magpakasíkap nang pag- 
g^yNÍ:=ípon ganar, fr. Magpumílit ma- 
káquita. i 

AFEAR, a. Papangitin. || mct. 
Haláyin; kutyaín. || Humálay; turna- 
bas na mahálay; pumángit. 

AFECCIÓN, f. Pagmamahal. II 
Pagkáuili; híüg; pagkábuhos nang 
loob sa anomán, ó sa kangínoman. || 
Dalamhátí, 6 anománg iba pang ka> 
ramdatnan nang piisó. 

AFECTUOSO, SA. adj. Maírog; 
mapagpakitang loob. 

AFEITAR, a. Umáhit. ll Padpa- 
rin nang dahon ó sangá ang mgi 
halaman. 

AFEITE, m. Pamüpol sa mukhá. 



~ 34 ~ 

AFI 

natíli sa kantyang pasiyfc. 

AFIANZAR, a. Pagtibayin; ó big- 
yang katibayan = de calumnia fr. for. 
Kunan, ó hingán nang katibayan, 
ang naghablá, sa sumbong niyá, at 
nang kun di matunayan ang kaníang 
demanda, ay magdusa sa malí niyang 
sumbong. (| r. Maníbay; maglaban =* 
in, sobre los estribos, fr. Maníbay sa 
estribo. , 

AFICIÓN, f. Pagkáwili; pr^gká- 
hllig nang loob, pagguíliw. 

AFICIONAR, a. Pawilihín; pagi- 

liwin. II r. Máwili; gumiliw n á, de 

alguna cosa. fr. Miwili sa anomSin. 

AFILADERA. í. Hasaán. n Tági- 

san. 

AFILADO, DA. p. p. nang afilar 
y adj. Matalim; mátalas; matulis. 

AFILAR, a. Ihásá;¡tagis; patalimín 
=^/> la piedra fr. Ihíl-á sa baid. 

AFINAR, a. Pakagaiingín; lubu- 
sin ang anomang<^ gawá. y niíis. To- 
nohin ang manga instrumento. || Da- 
lisayín ang guintd, etc. || Páquini- 
sin. II r. Magpakahás&, ¡| Magpakali- 
nis sa anomán. 

AFINIDAD, f. Pagkakamagának 
na gáling sa pagaasaua, pagaanak 
sa binyag 6 sa kumpil, etc. || met. 
PagkaKátulad; pagkakáwankí. 

AFIRMACIÓN, f. der. nang afir- 
mar. Pagpapatotoó. || Pagtangó. 
AFIRMAR, a. Ipátag || Pagtiba- 



AFE.RRAR. a. Tangnán ng ma- yin. (| mct- Patotohanan. || r. Maní- 



higpit. II naüt. Tikiopín ang láyag, 
at supíling ipiigal nang bákal. n r. 
naüt. Pagpugalin ang dalawangsa- 
sakyán nang panga wit na^^bákal at 
nang hindí magia) ó. [[ r. met. Mang- 
háwak, y Ipaglaban ang nálalaman 



á,ensp opinión. MangháA^ak, ma- ba*; lumbay. 



bay; ó maglaban sa anomán, at nang 
tumatag. II Manatili na huag mag- 
bago sa kaniyang sinabi=¿f;i lo dicho. 
fr. Patunayan, ó panatilíhan ang 
násábi. 
AFLICCIÓN, f. Pighaii; ham^ 



- 25 



AFL 

AFLIGIDO, DA. p. p. nang 
afligir, adj. Ilapis, naháhapis. 

AFLIGIR, a. Hapisin; habagín. 
I[ r. Mahapis. 

AFLOJAR, a. Luagán; lwba3^4n, 

II n. Liimiibay; humíp.á; humungpny; 

uniiintós. II n. Luuianiig; gumisaw=67/ 

el esludio, fr. Tumamlay sa pagaaral. 

II r. Lumuag. 

AFLUENCIA, f. Kasaganáan, 1| 
met. Caayahan sa pananalitíi, 

AFLUENTE, a d j . - en palabras. 
ir. Sugíír.á, ó maáyang manaliía; na- 
káwiwiliug manalilá. 

AFOLLAR, a. irreo-. coiii. acordar 
Hipan 6 pahanginan nang biilusán 
6 fuelle, 

x^FORAR. a. Siyapatiii at hala- 
gaháti ang kalákal, dáhil sa bilis na 
¡l)ábayad. 

AFORRAR, a Sapnán; a[}orolian 
ang á'M\\\K-=^cony de piel. fr. Susun?m, 
ó aporohan naí;g baial. II r. met. Mjg- 
suot ng niniániing daiiiit na pang- 
^\ooh.-=:=^U dÍ7iero fr. fam. Maglipon, 
ó rn¿igij'^on nang maraming* sala] í ^ 
bien ó bravame?ile, Kuniáing magpaka- 
sandat. 

AFORRO, ni. Suson; s-^púi, apo,i;o. 

AFORTUNADO, Da. p. p. nang 
aforrar y adj. May pá ad; niapáad. 

AFRKCHO. m. Darak. Saliía sa 
Anda ncía. 

AFRENTA, f. Kamurahán; ka- 
palibhasaan. , * 

AFRENTAR, a. Murahin; hiynín; 
palibhasáin = a;;/ denuestos, fr. Ali- 
muiahin nang salitang masasakit. || r. 
Mahi)á = r/¿' su estado, fr. Ikakut)á 
ang kaniyang kab^ gayan. 

^AFRENTOSO, SA. adj, Naka- 
híhiyá; nakakukutya. 



AGA 

AFUERA, adv. 1. Sa labás;:^^ 
loal. II adv'. ni. Sa haya'g, sa tanyag. || 
interj. Tábi. || pl. f. Labás ng ha- 
yan. 

AGíílCHARSE. r. Suinubsob; su- 
nmkab; sumiikol. 

. AGALLA, f. Hásang~-7>;^^/- mu- 
ehas agallas, fr. fam. Msgkaroón ng 
malt^king kapangáhasan. 

AGARENO, NA. adj. Kampón 
ni Mahoma. 

AGÁRICO, m. bot. Ang tumií- 
tubo sa balat nang k^hoy, na tila 
kabutí. 

AGARRADO, DA. p. p. ng aga^ 
rrar y adj. Maiáaiot. ' 

AG/\RRAR. a. Tangnár; ha\ya- 
kan nang nía igpit. n n. Kumápit; 
kuinagcU; turnaos. ^ de^ por las orejas. 
fr. Biibitín. ó tangnán sa tainga. [| 
r. Mangá;)it. |[ met. Magsungaban 
ang nagknkagalil^ ¿i, de un hierro. 
fr. Mat)gápit sa patalím. 

AGARROTAR. Pahigpitin ang 
manga tálí nang isang basta n^ng 
isang pangispike. n Bitayin. . 

AGASAJAR, a. Pakiiá.m ng loob 
ang panawohín; tangapín nang boong 
guiíiw ang kápuá. 

AGAVILLAR, a. agí. Magsipok 
nang haya. \\ met. Magtipon nar>g 
' masasanaang tawo. || r. Magsasarná 
ang may masasamáng paniumiíhay. 

AGENCIAR, a. Humánap nang 
paraang ipagkaniit nang anomang 
lákad. 

AGENCIOSO, SA. ^dj. Masípag; 
'i matiyagá. 

;' ÁGIL. adj. Maliksí=-¿/^ pus ir. 
'MaUíling InmakaJ. 
^ AGILIDAD, adj. Liksi;' tulip.JI 
Kaüksihán. 

4 



— 26 — 

AGO AGR 

AGLOMERADO. DA. p. p, nang agradezca, agradezcas, etc. )) Guman- 

a^/(?;«^rar y adj. Buntónbuntón: sama ting loob; kilaláwin ang íitang na 

sama. loob. II fam. Magpasalámat sa ano- 

AGLOMERAR. a. Pagsamahin. [[ máng- tinangap na pálá, etc. 

Ibuntón. || r. Magbuntónbuntón. AGRANDAR, a. Palakhin;ómag^ 

AGONÍA, f. Hingaló; paghihinga- palakí. || r. Lumakí. |1 Lumalá. 

lo. ¡I Máhigpit na pagnan^sá nang AGRARIO, RÍA. adj. der. sa ía- 



anomán 

AGONIZAR, a. Tomólong sa raa- 
mámataj^.y n. Maghingaló; sumingap. 
8 a. fané. Pahirapan; inisín. 

AGOJ^AR. a. irreg. pies. ¡nd. 
agüero, -ras, ra, ranrim^txdit agüera 
tú, re él, ren ellos: subj. agüere^ res, 
rey reu. Manghiílá ó huláan ang ano- 
inán sa pamagitan nang manga pa- 
mahiín. Mangíiaw; niagabusión. 

AGOSTADO, DA. p. p. nang 
agostar at agostarse, adj. Tuyo, ó 
lantá sa ínit. 

AGOS'TAR. a. Matuyo at mada- 
ring nang malakíng ínit ang ano- 
man, para nang pananím; damó, etc. 

AGOTAR, a. Ma^áid; saírin; ubii- 
sin na ualang itirá. ij r. Tutóagas; 
maubos; matítí. 

AGRACIADO, DA, p. p. nang 
agraciar, adj. Magandá: kalugodlu- 
god. ¡I m. Ang pinagkalooban, ó p¡- 
nagbiyayáan. 

AGRACIAR, a. Bigyán ng lubós 



tín. Ang náuukol sa lupa. 

AGRAVAR, a. Pabigatín, ó bi- 
gatán. 11 Palakhín; magpalalá. II r. Bu- 
migat. II Lumalá; lumakí. j<^ 

AGRAVIAR, a. Uniapí; umimbí. 
II r. Magdamdám, ó masaktán; ó su- 
raamá ang loob sa anománg nangyari, 
na ináaring kaapihán =^ de, por U7ia pa- 
labra* fr. damdamín ang isáng salitá. 

AGREGAR, a. Idagdág; ó dagda- 
g;^n.|| l!agay ang sínoman sa isáng 
oficina,dátapwa't walángsaiiiing úkol, 
kundi balang na. || r. Makipísan; sú- 
manla na lumahok sa iba. =a, co?i 
otros, fr. Pumisan sa iba. 

AGRESOR, R A. m. y f. Ang bu- 
mábng; nakasiigat, ó natay. 

AGRICULTOR, RA. m. y f. 
Magsasaká; mag])ubukid. 

AGRIMENSOR, m. Mánunukat 
nang lüf á. 

AGRIO, I A. adj. Maásim; masa- 
má, ó masaklap ang lása^íi/ gusto. 
fr. Masaklap sa h\b\g^de gesto ^ íx. 



na kayarían, ó ganap na kagandáhan Madilím, ó mapaít ang pagmumukhá, 
ang anomán at nang kalugdán. |[ ó kilos. 



Magbigay; magkaloob nang ano- 
mán=: con un destino» fr- Pagkalooban 
nang isáng katungkulan. 

AGRADAR, a. Magbigay tuá; 
raagbigay lugód. 

AGRADECER, a. irreg. pres. ind. 
agradezco; imperat. agradece tií, agrá- 
dtzcá é!, agradezcamos nosotros, agrá 



AGUA. I Tiíbig. II náut, Ang síiá 
na pinápasukan nang tiíbig sa manga 
sasakyán. — Aguas menores. Ihi. — ' 
Aguas mayores. Táe; dumí.^ — ^g^^^ 
dulce. Tübig na matabang, ó inumín. 
—Agua tibia. Malahiningá; malaku- 
kó. "Agíia abajo, mod. adv. Paluslos; 
pasünod sa ágos. — Agua arriba, mod^ 



decid vosotros, agradezcan ellos: subj. adv. Pasalung^, ó pasungsong sa ágos. 



AGU 

AGUACERO, m. der. nang agua. 
Unos, ó ulán na malakás at süsu- 
mandali. 

AGUACIL, m. Agusil. 

AGUADOR, RA. m, y f. der. ng 
tí:¿rí^¿j.Magtutubíg';magtatangad;mang 
iígíb. 

AGUAMANIL, m. pal. comp. ng 
agua2XmaniL Hínawan nang kamay. 
11 Tansó ó lupa na ibaibá ang* hitsu- 
ra, na pinaglálagyán nang tübig na pi- 
nagfhíhinawán nang kamay, ang ka^ 
ramíhan ay may grifo. 

AGUANOSO, SA. adj. der. nang 
¿7¿^//¿í. Matübig; tubígtubíg. 

AGUANTAR, a. Magbatá; mag- 
dálitá. |¡ met. Umalálayna pumígil. ll 
r. Magpígil; magtiís; huag umimik. || 
r. Magtíisan. 

AGUAR, a. Halíian nang tubig 
angi álak, tuba, etc. j| met. Siráin, ó 
masirá ang kasáyahan. 

AGUARDAR, a. Maghintay; mag- 
antabay; lumalíbá; magabang. 

AGUDEZA, f. Katalasan, 6 katu- 
lísan nang dulo nang anomán. || met. 
Katalasan nang ísip; matuüs, mata- 
lindng sábi. || met. Sisté, 

AGUDO, DA. adj. Matuüs; ma- 
háyap. || met. Mátalas; matalino. |t 
med. Ang sakít na mabigat at mada- 
M^de ingenio, fr. MataKnong ísip. 

AGUERRIR. V. def. na gámit lá- 
«lang sa: p. p. aguerrido: pres. ind. 
nosotros aguerrimos, vosptos aguerrís: 
imperf. aguerría, aguerrías, etc.: perf. 
yo aguerrí, tu aguerriste, nosotros 
aguerrimos, vosotros aguerristeis: fut. 
aguerriré, rás,rá, etc.: imperat. ague- 
rrías vosotros: imperf. aguerriría, 
aguerrirías, aguerriría, aguerriría-^ 
mos, aguerriríais^ aguerrirían: a. Sa- 



27 - 



ahí 



nayin; hiratíhin sa pangánib, sa pakP 
kilámas. || r. Masánay, mahirati sa pa- 
ngánib, pakikidigmá, etc. 

AGUIJADA, f. May tulis na pa^ 
nuldok sa manga bákang panghila. 

AGUIJÓN, m. Tíbó na párang ka- 
rSiyom na pangsigíd nang manga há- 
yop; pokyutan, putakti, etc. 

AGUJA, f. Karáyom. || Sípit nang 
bubok nang babayi. || náut. Paralü- 
man; 6 aguhón nang maglalayág, {| 
Kaw^ad na pangawá ng medias, etc. 

AGUJERAR, y 

AGUJEREAR, a. der. nang agu- 
jero, Bumutas; bumusbós. || r. Ma- 
butas. 

AGUJERO, m. Butas; silipán; ta- 
gubáná. [| Magkakarayóm. 

AGUJETA, f. Sintás, 6 lingueta 
na panghigpít nang salawá,!; saleko, 
etc. II pl. Ang manga sakít, ó kirót 
na nararamdamán pagkatápos nang 
anomári^ bigláng pagkapagál. 

AGUR. interj. Adiós. Saüt» sa 
pagpapaálam. 

AGUSANARSE, r. Uurín; ó tu- 
bvían nang uod. 

AGUZADO, DA. p. p. nang agu^ 
zar. adj. Matulis; matalim. 

AGUZAR, a. Magtulis. II Haya- 
pan. II Pataümín. 

AHÍ. adv. 1. Dián. Iniháhalill na- 
m^ng sinásabí sa lugal nang en est$^ 
ó en eso. 

AHIJADO, DA. m. y f. p. p. 
nang ahijar. Ináanak. 

AHIJAR, a. Anakín; ó parahing 
anak na tiinay. i| n. Magkaanak: ito'y 
salitang sa háyop lámang guinAga-^ 
mit. II Magusbong; magsülol; magka» 
supling alig halaman nang panibago. 

AHINCO, m. Pagpipílit; pagta- 



2S 

AHO AHU 

tamán; ó págpapakasípag sa paggawá; AHUMAR, a. Paasuhán. || Mag- 

ó paghánap nang anománg bágay. tapa. [¡ n. Uinasb; magiísok ang ano- 

AHITAR, a. y r. Magkasükal ang mang* nasiísunog. [[ r. Maptino nang 

sikmür4 sa malabis na pagkákain, asó; mangititn sa asó. ji Masírá ang" 

ó dáhil sa manga kináin na níahí- anomang nilUló dáhil sa nagainoy 

rap matiínaw. — AHITARSE de co- ó naglásang* aso. 



mer, Ahitohin sa pag/cákain. 



AHUYENTAR, a. Magrpaalís; 



AHITO, TA. adj. Ang hindí na- magpalakbó; bumügaw. |¡ mct. Iwaksí 
tunaw sa sikmiírá; ang* empatso. || sa loob ang anornáng salaguimsun 

na masamá, íi nakaháhapis. || Mag- 
wacsí nang anomang nánasok sa loob. 

AIRARSE, r. Maga \\.=:iCon, contra 
íiuo, fr. Magálit i^x'^i-^^de la pregimta, 
fr. Ikagáüt ang tanong— /¿?r aquello 
fr. Magálit dáhil daon; i^iíg-^tit yaón, 

AIRE, m. Hjngin ¡j Tabas nang 
pagmumukhá || nu t. Kipalaliían. || 
Ganda; kilos sa pag-g-.iwá ng anomán. 

AISLADO, DA. p. p. nang aislar 
y adj. Nátatangi; nagíisa. 

AISLAR, a. Itán.gí; ihiwalay sa 
iba. \\ Mápu'ó: malíbid ng tiíbig. II 
r. Tumaigi H Lumigpít na luma)d 
sa k-spi á. 

AJAR. m. Lúpang pinagtatamnan 
nang báwang. il v. a. Huag palanga- 
nan; l;impotín ang anoman. || Iiingín; 
ó aüniurabin ai^g sínoman sa hangad 
na maapí. |¡ ívuniusin; lüntahín. 

AJEDRítZ, OK L?.jó sa tablero na 
gayón ang táwag. 

AJEDREZADO, DA. adj. Parang 
tab'ero, na may manga kuadrong da- 
la wá an^í kiílay. 

AJENGIBRE. m. Luya. 

AJENO, NA. adj Saibl Iba. If 
Mál-^.yó. li met. Hini^i 1 ágay; hindí ak- 
xx\d,.^z:ide vendad fr. L-bun sa katuiran; 
\>dk^de razón, fr. Kiílang" nang ísip, 
walaíig katuiran. 

AJETE, m. dim. nangf ajo. Bá- 
wang ,pa mdrá. II met. Sawááwang 



adj. Yaniot at muhi sa kapuá. 

AHOGADO, DA. p. p. nang aho^ 
gar. adj. Lugal na masikip at wa- 
lang" símoy nang" hangin. || m. Na- 
liínod. 

AHOGAR, a. Umínis; lumúnod; 
patayin ang sínoman sa di paghi- 
ngá. II met. Gumipit; umamís, etc. || 
r. Malúnod; mainís. 11 Másamíd. ---¿/¿^ 
calor, fr. Mainís sa ín¡l:=^6V/ poca agua. 
fr. Maliínod sa k/ikaunting tiíbig. 

AHORA, adv. t. Ngayón ó nga- 
yong" Oras na ¡tó. 

A.HORCAR. a. Bum¡gtí.||r: Mag- 
bigtí. II r. met.JMagáIit ng malabis. 

AHORQUILLAR, a. Tukuran, ó 
ishbit ang mgA sangang hiiik nang 
bunga at nang di mabanga', (i r. Ga- 
wín ang isang bígay na hitsnrang 
sípit nang buhok nang* bab¿)yi. 

AHORRAR, a. Pawal.in ancr isanir 
ah[Mn at paiayáujg m;ibühay sa sa- 
rili. II Magtipid; magarimniUn. || rnet. 
Umílag sa anomang g/^wá; pang^'^híb; 
ó ibang bágay. ¡j i-wet Umilag sa ano- 
mang gawá; pangánib; ó ibang bá- 
gay. íl r. Mcigdahilán. 

AHOYAR, a. Hiuniík;iy. 

AHUECAR, a, Pag-guangin; pa- 
lukungm; pakukubín. || r. mct. Mag- 
palaló; maghambog sa kilos, ó pa, 
nanamít na tila walá nnng mákaka- 
pantay. [( r. Gumuang; kuníukob. 



AJO 

may báwang. 

Ajo. ni. bot. Báwaiíg. || met. y 
fam. Pag;"hah;ínap na hindí mahü- 
say, at maramíng tawo ang nagka- 
kahaló. 

AJOBAR, a. fam. Pasanín; ak- 
;siwín; (5 bitbitín nang kamay. 
I AJOFAINA, f. Hínauan nang ka- 
may. 

AJONJOLÍ, m. Lingá. 

AJUAR, m. Ang ingá" pamuti at 
kasankapang ipin'i[.)anhik nang • ba- 
bayi sa kaniyang pagaasawa. || Ang 
lahat nang inangi kasangkapan sa 
loob nang; haliay; laináng báhay. 

AJUICíAr. n. Magkabait; niag- 
kaísip. 

AJUSTAR. a. lagpáng; iiíkol; ita- 
pát sa karanipatan, para nang pamu- 
miíhay, n)gá kilos at kangalián.|| Mag- 
lápat; magagpang. || F^akiíunguhan; 
halagaban. || r. Magkásunoó, I! Mag- 
káisa. 

ALA. f. Pak|. ¿ik. ii arq. Pamakpak; 
sulambi, palantíkan. |l mil xAnii ma- 
nga lagi irán nang isáng hukbo. || 
.náut. Láyag na inaüít nang isang sa- 
sakyan. || P.'liiis' nai^g sombaü o. || 
met. pl. Kipangihasan, na n;igbLÍI)U- 
hat sa^ nialábis na pakilang loob, ó 
pagkikilíngá ni'ig i¿ang püno. 

ALABANZA. Y Puri; pagpupuii. 
¡I Pagpuii. 

ALx^BAR. a. Pumuri; ó rnngpuri; 
ipagh.dák. il r. Mjg!)anság; m^igma- 
yabang :=.'/(/ valiente, fr. Magpangap 
matápang. 

ALABARDERO, m. Snndálong 
ang saadatt ay sibit na alabarda, na 
Íto*y maramin'j: talím. 

ALABASTRO m. Batong yeso, 
na mapuií al maanínag. 



2g 



ALA 

ALABEADO, DA. adj. Kibab 

Siná^abi sa káhoy lámang. 

ALACRÁN, m. Atang-atang 6 ana 
kláng". 

ALAMBICAR, a. Umálak; ó ala- 
kin. II met. Pakaliníngin; ó pakasiya- 
satin ang anomán, hangan'g sa masáid 
ang kanyáng- buüng kahulugán, ha- 
laga ó kaukulán. 

ALAMBIQUE, ni. art. Alakán. 

ALAMBRE, m. Tansóng pula. |¡ 
Káwad. 

ALAMBRERA, f. dar. ng alam- 
bre. Ni álang káwaifl, na panakíp sa 
pintó, pagkáin, etc.* 

ALANCEAR, a. Manibát; mánu- 
!ág; manandós. || r. Magsibatan. 

ALARDE, rn. Parangalan; pagma- 
nialakí; pagpapalaió nang anománg 
br\gay. 

ALARGAR, a. Habáan; dugtu- 
ngán; tustusán. || met. Habáan ang 
panahoii; laünan. || Dagdagán ang 
anomnn. para nang: dagdagán a7ig 
upa, ALAR(iAR el salan'Oy etc. II labot; 
ibigay. II r. Lumi ó: lumihís. || Lu- 
mayas. || Huma )i. || Lumáoii=? la 
ciudacLh, Samápit, mnabotsa cmdad. 

ALARIDO, m. Sigáw; iyák na 
kahambálhimbál; hiígudiol. ¡ 

AL.ARIFE. m. Maestro sa pagga- 
vvá nang bihay na bato. 

ALARMA, m. mil. Haláp; babá- 
lá; hogy it, ó hiidyit at nang guma- 
yakn.^ dȒ^>'|i sa pag handdiong sa 
k;iáway< II Gúlat sa p.ígkápan^íh ng 
isanj; panginib na di hiuíhintay. || 

fjTUlÓ. 

ALARM.VN'rri. p. a. ng alarmar. 
adj. N^ikígngü'at. 

ALAVANCO, m. Baüvvís; bibi. 
ALBA. f. Liuayuay. I! Tünikang 



ALB 

maputt nang parí, na gámit sa pag- 
mimisa, at iba pang ceremonias. 

ALBACEA. m. Tagatupád nang 
manga bílin sa testamento. 

ALBAHACA. f bot. Sulasi. || Lo- 
koloko. 

ALBAÑAL. m. Alulódna lábasan 
nang manga dumí. 

ALBAÑIL. m. Kantero sa pag- 
gawá nang báhay na bato, 

ALBAR.adj. Maputí, ó namúmuli. 

ALBARCA. f, Paragatos- 

ALBARRANA. (. bot. Bákong. 

ALBEAR. n. Mamiití. 

ALBEDRÍO, 6 UBRE ALBE- 
DRIO. m. Ang kalayaán nang loob 
na makapamíli at makagawá nang 
bálang ibígin. 

ALBÉITAR. m. Mangagamot ng 
háyop. 

ALBERGA, f. Tsinkh—casa enaU 
herca, met. Báhay na ualjáng bubóng. 

ALBERGAR, a. Magpatüloy >a 
kápiíá II r. Manuluyan. 

ALBERGUE, m. Pánuluyanan. H 
Ang yungíb na süuugán nang manga 
háyop, ó halímaw. 

ALBOR. mKaputián. II Liwayway. 

ALBOREAR, n. Magbukángli- 
wánag. 

ALBOROTADO, DA. p. p. nang 
alborotar, adj. Maguió; magaso; da- 
losdálos. 

ALBOROTADOR, RA. m. yt 
Nangiígulo; mangugu 6. ■' 

ALBOROTAR, a. Manguló; lu- 
migálig. II r. mct. Maguió; maligáÜg; 
magálit. II r. Magbulás. 

ALBOROTO, m. Ligálig. ii Ka- 
¡ngayan. || Babag; áway. 

ALBOROZÓ, m. Gali, 6 tuáng 
malakí. 



30 



ALC \ 

ALBRICIAS, f. Álay; handog di- 
hil sa katuaáng bagong dumatíng, | 

ALBURA, f. Kaputiáng lubós. || 
bot. Ang ibabaw nang katawán nang 
káhoy, kung maalís ang balát. 

ALCABALA, f. Saliípá; ó buis sa 
lugál na pinagtitindahan. 

ALCABALERO, m. Magsasalu* 
pá; 6 mániningil nan^; sa líipá. 

ALCAHUETE, TA. Ang paralis 
sa dalawáng naglíligawán; alkaguetc. 

ALCAHUETEAR, a. Magpara- 
lis sa dalawang naglíligawán; raag- 
alkaguete. 

ALCAHUETERÍA, f. der. nang 
alcahuete. Pagpaparalis sa naglíliga- 
wán, pagaalkaguete. 

ALCALDE, m. Hukór^i; kápitan 
nang bayan. ' 

ALCALDÍA, f. der. nang alcalde. 
Katungkulan nang Hukóm, ó ang 
nasásakupan niyá. 

ALCANCE, m. Págabot. Sa kuen- 
ta ay ang kalamangán nang halagáng 
nakiíkuha at nang naibábayad. ¡| Pag* 
hábol. jj Ang naáabot nang kamáy, 6 
nañg putók nang baríl, ó nang kan- 
yón, etc. || met. Talino; talas ng ísip. 

ALCA.NCÍA. f. Alkansiahan. 

ALCANFOR, m. Alcanfor. 

ALCANFORADO, DA. p. p. ng 
alcanfor, adj» Ang may lahok na al* 
canfor. 

ALCANFORAR, a. Halíian nang 
alcanfor. 

ALCANZAR, a. Umábot; abutan; 
datnán. fj Kasabáy; kapanahón (kung 
táwo), II Abotííí; dukuangín. || M^g* 
kamit; magtamó. j} Maabot nang ísip; 
matarok nang baít. || Umabot; dama- 
tíng; sumápit. [j n. Mátaboy; ó mito- 



ALC 

u sa ¡sá ang anománg bágay. H Ma- 
, kasapat. — Alcanzar del rey, tamuhín 
ka hárí. 

' ALCAPARRA, f. bot. Piínó; ó bu- 
ko nang alkaparas. 

ALCAPARRÓN, m. bot. Bunga 
nang alcaparras. 

ALCATRAZ, m. Binalisung'song 
na papel. |] Ibong págala. 

ALCAYATA, f. Pákong sabitán 
nang anomán. 

ALCÁZAR, m. Kutá. || poet. Bá- 
hay nang hárí; ó palacio. \\ náut. Sa 
asakyán ay: ang pagitan na magbü- 
hat sa palo ?nayor hangang sa pintuan 
nang cámara, 

ALCE. m. Ang binúbuhat sa bara- 
ja kung mabalasa na. || Papisa nang 
baraja. [ 

ALCIÓN, m. Ibong i/^arlín pes- 
cador. 

ALCOBA, f. Silíd na tulugán. || 
Ang kahonkahónang kinálalagyan ng 
hintutüró nang timbangan, 

ALCOHOLÓMETRO,m. comp. 
nang alcohol, álak at, 7?ie¿ro, sükat ó 
panükat. Pangrado nang álak. 

ALCURNIA, f. Kamaganakan; la- 
hí; lípí. 

ALCUZA, f. Sisidlán nang langís. 

ALDABA, f. Aldaba; káíing; bá- 
kal na panugtog nang pintó. 
I ALDEA, f. Pook; nayon; bayan- 
bayanang muntí. 

I ALDEANO. NA. adj. der. nang 
uldea. Ang tübd ó n^nánahan sa isang 
háyon; ó báyang muntí. |j met; Bas- 
tos; ugkÜng párang. 

ALECCIONAR, a. Tunían; sa- 
nayin. 

ALEGAR, a. Tumütol; mangatui- 
rap. 



31 — 

ALE 

ALEGATO, rn. Tütol ó panganga- 
tuiran, na, násusulat sa papel. 

ALEGORÍA, f. Talinhagá. 

ALEGRAR, a. Magbigáy tuá at 
ligaya. |j met. Magpasayá; magpagan- - 
dá. II r. Matuá; maligáya; magsayá. j| 
Galakín; maluá. |J Uminom nang ma- 
ráming álak, na huag malasíng, kun- 
di ' magmalainíbay lámang=:r6?zí, de 
Sil venida, fr. Galakín nang kaniyang 
pagdating. 

ALEGRE, adj. Natutuá; nalíüga- 
ya; masayá. || Magandá: para ng ma- 

GANDANG balllil, ALEGRÉ 7lOtlCÍa. j 

ALEGRÍA, f. Katuaán; lugód; 1¡^ I 
gaya; saya; gaÜ. || bot. Isang halamang 
gayón, ang ngalan. 

ALEJAR, a. I.'ayó; ihiualay. Jj r. 
Lumayó; hum¡ua!ay:=:;^/<? stc casa, f. 
luán ang kanyáilg báhay=í/6' la ver-^ 
dad. fr. met. Magsinongalíng. 

ALELUYA, f. Wikang hebreo na 
ang kahulugán ay: Katuaán. 

ALExNGUAR. a. Makipagkayárí, 
6 makitrato nang pagbuís nang ano- 
máng párang ó damuhan, na magíng 
páwalaan nang tupa. 

ALENTADO, DA. p. p. nang 
alentar ad. Matápang. 

ALENTAR, n. irreg. Qomo acer* 
lar. Humingá. || a. Patapangin; bu- 
hayin; palakasíii ang loob; || r. Mang- 
hinápang; lumakas ang loob=:^/^;/- 
iar C071 la esperanza (d uno) fr. Pa- 
tapangin (ang isa) na bigyang pagása. 
ALERO, m. arq. Bálisbisan. 
ALERTA, f. Táuag na pangi- 
s¡n nang manga bantay, at nang di 
silá malingat. || adv. m. MakaÜnga; 
maíngat; ginágamit na kasama.nang 
verbo estar b attdar. 
ALETA, f, Pal^ypay nang manga 



ALF 

isda; kalapáy; palik[)ik. 

ALETAZO, m. der. nang aleia. 
Hampas nang pakpak; ó nang pav 
likpik. 

ALETEAR, n.' Mauíayngpág. 

ALETEO, m. Pamamayay'píig. 

ALEVJC. adj. Mapagupasalá; %\\' 
kaban; l)uh()ng na loob. 

ALEVOSÍA, f. Kaiipasaláan; ka- 
sukabán; kataksüiin. 

ALEVOSO, SA. adj. Sukab; tak- 
sil; ó kasiikahán; kataksilán. 

ALFÁBE rO. m. Baybayin, ó ang 
pagkakáhanay . nang kapisanang letra 
nang isang wicá. Derivado itó sa 
grit'go, , 

ALFANJE, ni. Tabak; kampikan; 
talibong. í¡ l^.dang espada. • 

ALFANJAZO, ni. d.'r. nang al- 
fanje, Sügat na gawá nang" tabak; ta- 
libong ó^ kanij'ilaii. 

ALFARERÍA, f. Arte, na nag- 
tutinó naí^iy p:igj;íüa narig manga 
sisidlaiig hipa. || Ang luL^al na gui- 
nágawjn, o pin..gti linda han nang 
manga sisidláng" liijjang niliíió para 
nang paiay;f)k, kam.tw,, L^tc; 

ALFARERO, m. Manga-awa ng 
manga sisiiilang lupa, para ng manga 
pilón, oya, pasó, etc. 

ALFJÍÑÍQUE. m. Halikiitííang 
sad3á, na niliíió sa acrite dí al- 
mendras' ¡I mct. Ang tawong" maní- 
pís, ó mahniíi ang panga n<>átavváii. 

ALFFRECJA. f: 'Sakít na siíba. 

ALFJCREZ. m. nni. Ang oficial 
nang manga sundalo, na may dalang 
bandílá. 

ALFILER, m. AH¡)ilé. H pb Sala- 
ping" itinátaboy" sa i.sang í.)aba}i na 
para gastahíñ sa kaniyang hiyás, ó 
pamutí. \ 



32 



ALG 

ALFILETERO, m. der. nang 
alfiler. h\\% taguán nang* karáyom 
at asi")i'é. 

ALFORJA, f, Siípot na sisidlán 
nang báon, na nasa-^gitn^i ang biak 
at sa dalawaiig dulo ang laman, [j Ang 
baónang ¡lagkiin na kinakailangan sa 
paglalakad. 

ALFORZA, i^. Kiípit sá ladlaran 
nang danut nang !)abayi b báiá, at 
nang hung sumangáyad. || Aiforsa 
nang damil. 

ALGALIA. iM. Miisang. 

ALGARABÍA, f. Ang wikang 
árabe, ó wika nang toga Arabia» 
j| met. y iam. Alinmai-g bf^gay 
na sinabi, o isimílat na di máimin- 
dihah.||Ingay; ísígawang di magkama- 
yaw nang mará mi ng- tawo, na nag 
sásabaysabay nang" [)agsasa¡iui, ó 
pagsigaw, at gajon din ang panana- 
litang matub'n, na nagkakapatong- 
patong ang pangnngiisaj), at dahil 
ditoy (]j rnaintindihan. 

ALGARADA, f. Síg.iWang malakf 

nang* maiigá snndalo sa pagsalakay. 

jl A in manií í^nlor.g níigk.kaingiiyan. 

ALGAZARA, f. Sígawan; híya- 
wan sa alinmang i)agsa;ákay. 1¡ Ang 
ingay nang madíang nagkak;isa.^ama, 
na kadálasa'y nag"i)iibuhat sa kjluaán. 

ÁLGEBRA, f. Atteng naguítufo 
nang mangí kuenta, at isa sa manga 
bahagi nang matemática. || ir. Arte 
nang paguulí sa talagang iugal nang 
mai^g^ bntóng níiünsad. 

ALGO, pi'on. indet. 
anoman. || adv. m. Kamnnlí; munli 

ALG01)(3N. m. bot. Bülak. II 
comer. Síüuüd. 

ALGODOiNAL. m. der. nang aU 
godón, Bidakan* 



Bálang na; 



AL6 

ALGODONAR, a. der. nang a/- 
godón. Büluún ó siksikán ng bülak. 

ALGUACIL, m. Agusil. 

ALGUIEN, pron. indet. Sínoman. 

ALGUNO, NA. adj. Sínoman; 
anpmán; bálang. 

ALHAJA, f. Sangkap; hiyás. [| Ka 
sangkapan; ó alahaá. 

ALHAJAR, a. Pamutihan nang 
alabas, ó monga kasangkapan. 

ALIABIERTO, TA. adj. Buká 
ang pakpák. 

ALIANZA, f. Pagkakápisan; ó 
pagkakásangayon nang manga prín- 
cipe, ó kaharían nang paglaban 
sa kaáway. ||> Pagkakamagának na 
bühat sa pagaasawa 



33 ~ 

ALI 

ALIMENTAR, a. Magpakálrt; 
magbigay nanpc ikabiíbuhay, || Msíg- 
pálakás; magpalakí; magpalagO. 

ALIMENTICIO, cía. adj. Na^ 
kákain; 6 náuukol sa pagkáin. 

ALIMENTO, m. Pagkáin; ikína- 
biíbuhay. 

ALINEAR, a. Isagdhit. |I Ihánay; 
pagpantaypantayín ang pagkálagay. || 
r. Sumaguhit; ó magpantaypantay. 

ALIÑAR, a. Pagyarpanin; ianyó; 
pamutihan; hiyasán. |¡ met. Luttíin ó 
gisahin. 

ALIÑO, m. Pagyayaman; ayos. || 
Kasangkapan sa paggawá ng anomán 

AliQUEBRADO, DA. adj. pal 
comp. de ala, at quebrado^ da. Bal 



ALIARSE, r. Mag^-ígom; magU- ang pakpak. |¡ met. Nanghíná; payati 



kip; magsangáyon; magsamasama 

ALIAS, adv. lat. Bansag; iit. jj 
Pamagat. 

ALICAÍDO, DA. adj. palab. 
coriíp. nang ala, at caido. Laylay, ó 
sayad ang pakpák. [| met. y fam. Ma- 
híná; yayat, || Hiráp ang buhay. 
ALICATES, m. pl. Sípit. 



ó mahíná. 

ALIQUEBRAR, a. irreg. como 
acertar. Balíin ó durugin ang pakpak. 

ALISAR, a. Linisin; isisín; paki- 
nisin; yasyasín. || m. Ang lugal na 
puno nang tanim na aliso. ^ 

ALISTAR, a. Ilistá. || Ihandá; 
tumalagáFí=^^^/ U7ia compañía. Pumá- 



ALICIENTE. m. Pangpawili; sok na pasiílat sa isang ¿"í^w^a/i/a^:;: 
pangh4Una==;i, para las grandes ac^ por socio. Sumamá 



cionesik. Pangbuyósá manga gawang 
Alícuota, adj. Bahagi; ó ka- 



bahagi nang ijsang kabpowán. 



m. 



AiLIENT 

Tápkng. 

ALIGAR, a. Itálí; ikawíng; ihá^ó. 
II Pumílit. : 

ALIGERAR., a. G^ianán; pagaa- 
nín. II met. Dalidalíin. || r. Guríiaán. 

ALIJAR, a. náut. Gaanan; ó ali- 
gan nang luían ang sasakyán. II Ihiwa- 



ALlVIAR/a. Gaahán. || Magbi- 

gay gínhawa, ó kagaanán, kapáhi- 

ngiihan. || met. Dalidaliin. |j r. Gu* 

minhawa; maibsán; maghimanmán; 

Hiningj. II met. magpahingá. 

ALIVIO, m. Kagaanán; gínhawa; 



• gaíí 



ALJABA, f. Salongán; suksukan 
nang palasó- 

ALJIBE, m. Tingaían ó tipunán 
nang tiíbig sa ulán. Aljibe. 

ALJOFAINA f. Sísidián nang 



lay ^ng bálak sa kaniyang buto, ii m. túbig na hínawan. j| Hílamusan; pa 
Ang lúpang giíbát pa, 6 di sinásaka. langana 



ALM 

ALMA. f. Káluluwa. Nagkakaba- 
habahagi sa: alma racional, káluluwa 
nang tawo:— «////yz irracional, kálu- 
wa nang manga háyop: -at alma veje 
tativá, káluluwa nang manga káhoy 
at halaman. || met. Ang tawo: para ng 
^^^<número de almas, bila?ig nang tawo; 
waláng sümhipot at nákíkiíang isa 
mang tawo sa plaza, no parece ni se 
ve un ALMA en la plaza, || Ang nag- 
bíbigay lakás. || Ang- pinakapangiílo 
nang anomán. || Ang conciencici ng 
tawo. 11 Kasiglahán; lakás, etc. 

ALMACÉN, m. comer. Ang bá- 
hay ó kamálig na taguán ó pinag 
bíbilhan nang mga kalákul. Almacén. 

ALMACENAJE, rn. der. nang 
almacén. Ang buis na ibinábayad sa 
paglalágak ó pagtitingal nang ano- 
naán sa isang abnacin. 

ALMACENAR, a. der. nang aU 
macen. Itágó sa almacén; itingal. 

ALMÁCIGA, m. Dagtá nang ká- 
hoy, na ito'y parang incienso. || Agr. 
Pungláan. 

ALMAGRE, m. Liípang mapulá 



~ 34 -- 

ALM 

bango, na kiniíkuha sa isang parang 
siípot, na, nasa tabí nang püsod nang 
háyop na tinátawag na desmá?t. 

ALMOHADA, f. Unan. || Pun- 
dáng putí nang unan. 

ALMOHADILLA, f. dim. nang 
almohada. Bárok; ó unanunánang 
tusukán nang karáyom; ó panapín sa 
kurüs nang kabayo at nang hindi 
masugatan. 

ALMOHAZA, f. Bákal na may 
parang ngipín, ná panglínis nang ka- 
tawán nang kabayo. Almohaza. 

ALMOHAZAR, a. Almohasahin; 
6 linisin nang almohaza ang kabayo. 

ALMÓNDIGA. £ Isang^bága)^ na 
ülam. Almóndigas. 

ALMONEDA, f. Pagbibiíí nang 
hayág sa madlá, nang an^máng ka- 
sangkapan, damir, etc. Almoneda. 
' ALMORRANAS, f. pi. -Kürnós; 
balair; ó siígat na tumíitubó sa bulas 
nang tumbong. 

ALMORR AMIENTO, TA. adj. 
May sakit na aUiioranas. 

ALMORZADA, f. Ang naldlu- 



na may hálong óxido, at ipinagpí- lang bágay, huag lámang tunaw, sa 

P^"f^- ^'*lj^g^^- dalawang pálad kung pagagapayine; 

ALMASARA. L Hapitán nang itúf^on.g / ^^i ^ ^ 

'angís. ALMORZADO, DA. p. p. nang 

ALMEJA, f. Kabibi; halaán; so- almorzar y adj. Nakapagalmosal. 

lib; lukán. ALMORZAR, a. y n. iVreg. como 

ALMENDRA, f. Pisa; 6 almen- acordar. Magahiiosal, ó kumáin ng 

dras. II Sa manga bunga nang káhoy agahan. Il Ito^y activo küng sinásabi 

na may butó ang loob, ay ang butó ang kinákainsa agahan: neutro kung 



nang bunga. 

ALMIDÓN, m. Amirol. 

ALMIDONAR, a. der. nang a/- 
7nidón. Amirolán; pangasín. 

ALMIREZ, m. Lusonglusiíngang 
tangsó, 6 bato. Almirez. 



ualang sinásaysay kundi pagaalmosal 
lámang, at hindi binábangit ang ki 
nákaing bágay = (f^ las sobras fr 
Amosalín ang manga labí. 

ALMOTACÉN, m. Ang namá- 
mahalá; ó contratista nang manga 



ALMIZCLE, m. Bágay na ma- tímbangan, at takal&n. 






ALO ^^ ALT 

ALMUERZA, f. V. ALMOR- ALTERAR- a. Bumago; ibahín; 

ZADA. gumuló; lumigálíg. ¡| r. Maligalig; 

ALMUERZO, ni. Ang almUsal, mabaklá=:(<f/ color) de una cosa. Mag- 

ó agahan. i bago (ang* külay) nangisang bágay. 

ALNADO, DA. m. y f. Pamang- ALTERCACIÓN, f . y 

kín sa pakinábang, ó anak nang ALTJIRCADO. m. der. nang al 



asawáng kauli. 

ALOCADO, DA. adj. May pagka 
ulól-ulol. II Tungak. 

ALOCUCIÓN, f. Saliiá; saysáy 
sa manga nasásakupan. 

ALOE. m. bot. Acíbal. 

ALOJADO, DA. p. p. nang alo- 
Jar. adj. Ang nanünuluyan; ó na- 
kapanuluyan. 

ALEJAMIENTO, m. Pánuluya- 
nan; tóloyan. || Táhanan. 

ALOJAR, a. Patuiuyín; papanulu 



tercar. Pakikipagtalo; ó pagtatalo. 

ALTERCANTE, p. a. nanga//^- 
car. adj. Ang nakíkipagtalo. 

ALTERCAR, n. Makipagtalo. 

ALTERNACIÓN, f. der. ng al- 
ternar. Pagübaibá; pagbabagobago; 
pagpapalitpalit; paghahalihalilí. 

ALTERNANTE, p. a. nang fiU 
temar, adj. Ang naghahaliU; napápa- 
litan; nabábago. 

ALTERNAR, a, Pagibaibahín; 
pag'i.^agubaguhin. || Makipagíbigan; 



yanin ang kápuá || n. y r. Manuluyan. magkaroón nang pakikisama sa ká- 

ALÓN. m, der. nang ala. Ang puá. H n. Maghalíhalili sa paggawá b 

kinátatamnan ng pakpak nang ibón; pagsasalitá nang ¡sa ring bágay^ljMag^ 

ó pakpak na ualá nang bagwis at kahalíhalili ang ipangá bagay. || Su - 

balahibo. malamúhá=^t?/í los sabios. Súmala- 

ALQUILAR, a. Magpaupá, ó múhá sa marurunong=.-« el servicio. 

umupa nang anomang kasangkapan, Makihaliü sa pagsisilbí. 

báhay, etc. ALTEZA. f.Gálang na ibiníbigay 

ALQUILER, m. Kaupahán, ó sa manga anak hirí at sa iba pang 

pagpapaupá nang anomán. matataás na kaginoohan. || met. Ka- 

ALQUITRÁN, m. Alquitrán. taasán; kadakiíáan. 

ALREDEDOR, ady. 1. Sa palí- ALTIBAJO, m. comp. ng altl at 

bot; sa palíbid. || m. pl. Ang kanog- bajo, csg. Ang tagá na tinátawag ng 

nog na palibidlÍDid nang isang lugal. lagálog na bartikal. || pl. Pisongpi- 

ALTANERÍA, f. met. Kapaia- song; banginbangín; lubaklubák. || 



loan; kataasan nang loob. 

ALTANERO, RA/ adj. PalálÓ; 
mataás na loob. 

ALTAR, m. Dambáná; mesa na 
pinagmímisahan, alta. 

ÍA.LTEA. f. bot. Kastdlí. 

ALTERACIÓN, f. der. nang^/- 
terar, Pagiíbá; pagb^ago. li Pagka- 
guió nang madlá. 



met. Pagiibá; 6 pagbabs^gojig pálad. 

ALTÍSIMO, MÁ. sup. nang alto. 
Kátaastaasan. || m. Ang Dios. 

ALTIVEZ, f, Kapusungán. |i Ka. 
palaliían. 

ALTIVO, VA. adj. Pusóng. II Pa- 

láld. 

ALTO, T A. adj. Mataás; matáyog. 
met. Mahagwáy; matangkád. || met. 



ALU 

Mahlrap ó máliwag na maabot, má- 
intindihan ó g'awín. 11 mel. Magaling; 
dakílá; malakí (kung ang sinásabi ay 
kátungkülan, ó sala, ó katampalasa- 
nan.) II Mahal (kung sa halagaban, 
ó paghahalagá.)(|s. m. Taás, 6 kataa- 
san. II ¡nterj. Tígil, ó hintó; tumígil; 
para ng knñg pinahíhinló ang tropa, 
6 s¡nása\yay arig isang nagsásalitá ay 
winíwikang alto, \\ adv. m. Málakis, 
ó ilakás ang boses=í/<? cuerpo, fr. Ma- 
taás ang pangangatawán. 

ALTURA, f. Kataasán; taás. ii 
Láyog, ó tayog. || Tuktok nang bun 
dok. II pl. Ang lángit; kalangitán. 

ALUCINADO, DA. p. p nang 
alucinar, adj. Nadídimlan nang ísip; 
litó. 

ALUCINARSE, r. Malitó; máli- 
gaw; inadímlán nang ísip. 

ALUDIR* n. Saysaying bangitín 
ang anomán. 

ALUMBRADO, DA. p. p. nang 
alumbrar y adj. May táwas. || fam. 
Malainíbay sa álak; b lasing ay hindí 
pá lamang malabis. |I s. m. Ang kati- 
punang^hánay nang ilaw sa isang lu- 
gal; b bayam 

ALUMBRAMIENTO, m. P¿ig 
iílaw; pagpapaliwánag; pagtatanglaw. 
II Panganganak. 

ALUMBRANTE, p. a. ng alum^ 
brar adj. Ang umíilaw. 

ALUMBRAR, a. Mag-ilaw; mag- 
tanglaw; urniiaw sa prusision, í| met. 
Magpaliwánag sa iba nang bágay na 
di náünlindihan; magtuip. || Tigma- 
king basaín nang táwas ang anomán. 
[| r. fam. Mabaliwsa álak, 6 malasing. 
ALUMBRE, m. Tawas. 
ALUMNO, NA.^m, y f. Discípu- 
lo; ¡náftralan;tínütüruan. 



~ 36- 

ALL 

ALUVIÓN, m. ÍBaH^hg rrtalákí at 
malakás. || Banlik. 

ALZACUELLO, m. Collar ^ ^0 
cuello nang abito nang man^4 páring 
klérígo. 

ALZAMIENTO, m. Pagbühat. il 
Pagdaragdag nang táwad sa altnone- 
da. II Pagaalsá/págkakaguló nang ba- 
yan . 

ALZAPRIMA, f. Talompaná; 
pangispiki; panghuit. Alzaprima. 

ALZAR, a. Bumiihat; itaásí bali- 
lisín. II Magtayó ó magbangoñ nang 
báhay, etc- 1| Isalokbit, ó itágó ang 
anomán. || r. Magalsá, |j tumindíg== 
cofi algo. ir. Aríinaríg anomán;' angki- 
nin,:==im rebelión. Magalsá; manghi- 
niagsik. 

ALLÁ. adv. 1. Doón. |1 adv. t. 
Noón; ó nang ibang panáhófi=«2?<?y. 
fam. Parirían, ó paróroon akó a§^ad. 
ALLANAR, a. Pantain; patagin. 
If met. Madaig; mátalo ang anómáng 
kadáhilanan, ó kapinsalaáng hakapí- 
prgil. II met. Pumayápá; sumüpil. || 
Lumapastangan náhg báhay ng may 
báhay, lában sa kaloóban nang may 
áií. |( r. Sumiíko sa katuiran, ó sa 
kautusán. || Makipantay, ó makiugá- 
li sa mabátá .^á kaniyá. || Lumag- 
pak, ó mágibá ang isang báhay. 

ALLEGADO, DA. p. p. nang 
allegar y adj, Malápit; kalapit; ka- 
t^abí II s. 'm. Kamagának. 

ALLEGAR, a. Tipunin; pagdai- 
tíhin; ilapit; 6 isíping ang isang 
b^gay sa isa ií r. Lumápit; sümíping; 
dumaiti. |j n. Dumating. 

ALLÍ. adv. 1. Dóon; diáa II adv. 
t. Neón, 6 nang panahong yaon. 

AMA. f. Panginoong babayi; ang 
may kxi»^ de leche. Sisiwa; yaya. 



dellatíes, 'Bab¿iyíngf álilá sa báhay. 
AMABILIDAD, f. K^atidrfhan; 
kalübayang loob. 

' AMABLE, der. Hang á;//íz>-/ adj. 
Dápat ibigin. || Mairogín; ntialübáy 
na loob == de genio, Malubay khg ásal 
:±den la conversación. M'aiVog ' maki- 
pagüsap. 

AMADRIGARSE, r. M^t^go 
sa yangib' nang háyop, ó táfjanan 
náng masasamangf loob* 

APiíAESTRAR. a. Turüan; sa- 
ttayin; akayin. 

AMAGAR, a. y r. Ambaán; yu- 
ittambá; yaanginjyüh.Yaáng'. || Mangí- 
kó nang anoman at kailáa máy hu.ig 
tuparín. 
AMAQO. m. Yambá; ó yaang. 
AMAINAR, a. náut. Maglulón; 
mágligpit nang láyag. || n; met. Mag- 
lubay. 

AMALGAMAR, a. Iháló; ¡láhok 
ang asogue sa ibang metal. || mct. 
Tiponin; pagsaaiasaraahin. 

AMAMANTAMtENTO. m. dcr. 
nang amamantar. Pagpapasuso. 

AMAMANTAR, a. Magpasuso; 
pasuíiuhin. 

AMANCILLAR, a. Dunihán. II 
met; Siráin; lantahín; papahgitin. 

AMANECER, irreg. como^r^ra- 
decer\\\mp^x^, Umümaga; magbu- 
kang liwayway. || met. Maghiulahg su- 
mipot; 6 magmúiang páhatatá ang 
añómán, para nang bait, ó ís¡p.|| 
n. Domóón; ó dumating sa isáng 
lu^ál áa págsíkat nang áraw.>r>lx«¿- 
necer un sujeto en tal ^ cual parte 
dumating o ábutan sa isan^g lugál 
nang pqgbubukaii^ liwc^yway\\ r. Su- 
uiipiot 6 bígi^ng luniitáw anjg isa sa 
i^ahg: Ingal ñatírg di hiilíhiñtáy. 



Vi ~ 

AMA 

AMANOJAR. ¿^Tütó^i^kás;b 

magtangkas. 

. AMANSAR. :x.'p2(^^:^zm^^ 
kin.' II mét. Ma^patahímñí; nía^p'ahim- 
pil. II r. IJftiámó. 

AM:AN TE. p. a. naÁg Ó7;2¿af . m, 
y f^. Miníniníta; áuníísiótá; üríVfib¡g=== 
de. la paz^ Maíbigín sa IcafJayápa&n. 

AMAÑAR, á. G.nniwa; ó' mag- 
11 í nting- anomán, nang ñikd^ali at 
tiiá dáting- nátaliüiiang gaWín; (j r. 
Mágawí agád sa^ pdggaAva nang ano- 
min=i escribir^ Máakmá a^ad^ sa 
págsúlat. 

AMAÑO, m. Gawing tnahusay 
na' mádáíing pdggawá háng ano- 
mári. 11 m. pl. Manga kásahkápáng 
talag'á sa pággáxvá^ nang ahofnáh. () 
met. Gawi; ó lik^í; ó paratn sa* 
paggawá, ó pagkákamititánfg ano- 
man. 

AMAR. a. Umíbig; gmiu'liW; su- 
míntá II r. Maglíyagan. 

AMARGAR, n. Puuiáit; sómak- 
lap. II a. * Magpasaklap, etc. || Papai- 
tín||r. Pumait. 

AMARGO, GA. adj. Mapait. || 
met. Nakasásamá nang loob. 
AMARGOR, m. y 
AMÁBLGURA. f. Kapáitan.H 
Sama nang loob. 

AMARILLEAR, n. Dir>ri¡Iaw; 
manilaw. 

AMARILLEZ. L ^tu níxig ama- 
rillo. Kadiláwan; kaputlaán. 

AMARILLO, LLA. adj. Madi- 
láw; (5 di1aw. 

^ AMARRA, f, náat, Ang-iübid na 
¡pinágpiípugal nang sasakyán: sa sad* 
sarán, ó punduhan, na nákatálí sa 
sinipéte, ó sa :dalatan. II pl, met. y 
fam. Pág^ampóñ; pa^^ásangSlang. 



AMB 

AMARRADERO, m. Talián; ó 
pinagptípugalan. 

AMARRAR, a. Gapusin; talían; 
ibanting; ¡kabit; iyákap; igápos; itáü. 
^al árbol hall sa káhoy. 

AMARTILLAR, a. Martillohín; 
ó pukpukín nang martillo. || Balas- 
basín; i»kasá ang baril. 

AMASAR, a. Kamalín; masahin. 

AMATORIO, RÍA. adj. Ang náu- 
ukol sa pafíbig; pangpaíbig; gayuma. 

AMBICIÓN, f. Malábis na pag- 
nanásang mábunyí, mábantog, ó má- 
rangal. II Gütom, ó kasakiaián sa ka- 
yamanan; 

AMBICIONAR, a. Magnksá nang 
anomán nang Ikbis sa katamtaman, 
para nang* caiángalan, etc. 

AMBICIOSO, SA. adj. Masakitn. 

AMBIENTE, m. Ang hánging 
malubay, ó palaypalay, na, nacalíli- 
bid sa aiin. 

AMBIGÚ, m. Pagkáin, nakauga- 
liang kánin sa gabí, na may maí- 
n¡t at may malamig- at páminsanang 
¡niháhayin II Sa sáyawan ay ang mga 
ülam at refresco. |I Lugal na pinag- 
háhayinan nitó. 

AMBIGUO, GUA. adj. Walang 
kasigurubán; alangán. || Sa gramáti^^a 
ay ang ngalan, 6 nombre na g¡- 
nágamít nang walang tuto sa mas- 
culino at femenino. 

ÁMBITO, m. Ang lápad; ó n¡- 
lapaÜlápad; paiígid; pálíbot. 

AMBOS, BAS. adj. pl. Kápuá; 
ang dalawí=¿2 dos. fr. Sabay; ká- 
puá; siiang dalawá. 

AMBULANTE, p. a. nan^ ¿^/^^. 

bular y adj. Tawong pagalágilá na 

walang sadyang hantungan saán man 

IJ Kun minsa'y sinásabi sa manga bá- 



38- 

AME 

gay na, sa tingín, ay tila gumága^ 
law na párang buhay. 

AMBULAR. a. Gumalagklá. 

AMEDRENTAR, a, Tumákol; 6 
takutin. 

AMÉN. m. Siya nawá; gayón 
nawa; ó gayón nga; ito'y wikang he- 
breo. 

AMENAZA, f. Bala; paybabája. 

AMENAZAR, a. Magbálá; bu- 
majá. II Mábingit 6 málapit mangyari 
ang anomán=¿:í?;/ la espada. Pag- 
baláan nang háwak na espada=</f 
viiurte. Baláang patayín. 

AMENIDAD, f. Kalaguán at gaiM 
dáng iniháhandog nang karamihang 
nagkákapisanpísang káhoy, halaman. 
damó at manga bulaklak sa párang. || 
met. Ang kiayahan sa pananalitá, pa 
bulaklak na nakagáganda sa pananali 
tá, at nakapagpapasarap pakingán. || 
Katámisang niakipanayam. 

AMIGA, f. Ang rnaekra nang mí 
ngá batang babayi. || met. Kálunyi 
bináhabayi. || Kasi. 

AMIGABLE, adj. der, nang am 
gar. Ang náuukol sa pagiíbigan. 

AMIGO, GA. m. y f. Kaibigaí 
katoto; kalagüyó. || met. Hílíg, ó mj 
hílig sa anemáng bágay. || adj. Ná^' 
ijkol sa pagiíbigan. || Ang kálun}á 
Intimo, b del abna. Kasi; kapáh 
gkn; kaluguran. 

AMILANAR, a. Manákót, 
huag makakílos ang tinákot dáhil 1 
pagkasindak. || r. Matákot, etc. 

AMILLARAR, a. Balakin x 
pagaáií nang manga namámayan, 
,;iáyong ipamahagi sa kanilá ang ai 
^^ bagan. 

AMINORACIÓN, f. der. n 
aminorarr^?2igMx\\X\ paghít. |) Pag 



in}á^ 
t, j 



:í 



AMI 
^báwas; pagpapaliit. 

AMINORAR, a. Untián; liiián; 
bawasan. 

AMISI AD, f. Pagiíbigan. || fam. 
' Pangangá'uiiyá. || Pagaampón. 

AMISTAR, a. Pagk^ibiganin; pag- 
batíin; pagkásunduin ang nagkíkaga- 



39 



AMO 

AMOLDAR, a. Magbubü; maS 
hulmá. II met. láyos; ituntón ang síner- 
man sa katuiran, ó kaiígaliá». 

AMOLLECER. a. y iv irreg. como 
agradecer, ant. V. ABLANDAR. 

AMONESTACIÓN, f. der. nang 
amonestad. Pangiísap; payo; pangara!. 



lit. II r. Magíbigan; magbáti, at raag- || Pagtatáwag sa sirabahaa sa ikáka- 



kásundó ang nagk&kagaüt. 

AMISTOSO, SA. adj. Ang náu- 
ukol sa pagiíbigan. 

AMITO, m. Damit na parawg pan- 
yo, na gámit sa pagmimisa. Amito. 

amnistía, f. Ang pag-papatá- 
wad nang Háii sa lahat, ó sa isa sa 
nagkásala, lalo't higít sa salang tina-, 
tawag na potítico, 

AMO. m. Panginoón. || Ang may 
ári. 

AMOBLAR, a. irreg. como ¿z¿:í7r- 
áiír. Pamutíhan, lagyan nang kasang- 
kapan ó muebles ang isang" pamamá- 
hay. ^ 

AMODORRARSE, r. Magkasakit 
nang hiik, o nang* tinátawag na mo- 
dorra. II Magtulóg ang may sakít. 

AMODORRIDO, DA. adj. Ang 
may sakít na hilik ó modorra, 

AMOJONAMIENTO, m. der. ng 
amojoftar. Paglalagáy nang hangá 6 
muson, at ang katipunan nang manga 
bágay na itó. 

AMOJONAR, a. Magtajójó mag- 
lagay nang manga muson sa hanga- 
han nang liípá, ó biíkid. 

AMOLADORA.!. Hasaán. 

AMOLAR, a. irreg. como acordar. 
Ihásá; patalimín, etc. ll met. y fam. 
Yamotín; mohiín ang kápuá. Ang 
manga tawong walang pinagaralan la- 



sa i, o magp^iparí. 

AMONESTAR, a. Pagpayohan; 
pangusapan; ara!an.|[ Itáwag ang" ma* 
ngá ikákasíil, ó magpápari. 

AMONTONAR, a. Mágbuntón; 
magtumpók.||r. fam. Magáüt na huag 
dumingig nang anománg katuiran. 

AMOR. m. Pagsintá; págíbig;3cn: 
propio, Lábis na pagíbig sa sarili; ka- 
palakían. 

AMORATADO, DA. p. p. nang 
amoraiar. adj. Nangíngitim na nagít- 
agaw kúlay talong. ! 

AMORATAR. a. Papangítimín na 
magagaw kiílay talor.g. 

AMQRECER.a. irreg. como e?^^- 
dccer. Ipisan ang manga tupang lalaki 
sa manga tupang babayi at nang ma- 
ngasawa. 

AMORÍO, m. der. amor, Paglili- 
gaw. 

AMOROSO,SA, adj. der. sa amor. 
Masintahin; maírog; dápat ibigin=«: 
con, para con su hijo, Maírog sa kanr- 
yang anak. 

AMORTAJAR, a. Saputan; balu- 
tin nang sápot. 

AMORTECER, n. y r. irreg. co- 
mo agradecer, Maghimatay. 

AMOTINAR, a. y r. MagaUá; 
manghimagsík nang lábang sa kaní- 
yang pünó.||met. Magkaaligamgam at 



mang ang ^umágamit nitong huh'ng maguió ang manga sangkap nang ká- 
kahulugán. * lulowa; at pangdamdam. 



— 40 ~ 
AMP 

AMOVER, a. irreg. como moveñ 
AlisÍH sa katungkulan. 

AMPARAR, a. Kandiühín; || Ku- 
marppí; ipagtangol;ipágsangalang. || r. 
Magtangol aa sarili; ipagsangalang* 
ang sárili, II Sumalilong; paampón. 

Á!\ÍPARO. m. Pagaampón; pag"- 
kakandüí. . 

AMPLIAR, a, Hablan; laparan. 

AMPO DF LA NIEVE, m. Ka- 
putian nan busílak. Gámit sa pagsa- 
sabi nang isang kaputiang \yalangma- 
katulad. 



ANA 



AMPOLLA, f. Pamamantóg' nang 
balat, 6 linios; guham. || Sisidlangbu- 
hog" na parang redoma, dátapwa^t 
malakí. || Ang nilálagyah nang álakat 
tiíbig na ginágamit sa pagmimisa. II 
Bulabqk ó bula nang tübig kung ku- 
múkuló, ó kung uniiíulan nang ma- 
lakás» 

AMPUTACIÓN, f. der. nang ^z^¿- 
putar. cir. Ang pagpútol n^ng alin- 
mang lug^l nang ka^awán. 



mitaño. ' 

ÁNADE, m. y f. Ibong parapg 
baliwís. ítik. 

ANAjLES. m- der. sa lating an- 
ñus (año) pl. Historjija, ó kasaysa- 
yan nang niangá nangyari sa báwa't 
isang taón, 

ANÁLISIS, f. Ang masaliks^k 
na pagsiyásat nang kabagayán , at hg 
manga bahagi nang aponaán. || met. 
Pagsiyásat na guinágawa sa anomang 
trabajo, ó kasulatan. 

ANALOGÍA, f. Pagkakábagay, ai 
pagkakáakmaakml || gram. Utiang 
bahagi nang gramática,^ na, nagtuturp. 
nang kagamitán nang báwat isa nang 
bahagi nang pangungiísap. || Pagka- 
wangki. 

ANARQUÍA, f. Kawalán nang 
nagpüpunó. 

ANATA, f. Pakínábang sa. sang 
tabn nang anomang katungkulan.— 
medía anata. Báyad na ibiníbigay s^ 
pagpások, ó pagtangap nang isang 



AMPUTAR, a.. Putlín ang alírv katungkulan, etc. 

5 katawán, dáhii sa ANATOMÍA, f. Ang pafiíbusbó? 



niang bahagi nang 

sügat ria makabübulok ó anomán ka- 

yang inakasísira. 

AMUEBLAR, a. Magsangkap, ó 
panjutihan nang* manga kasankapan 
ang isang pamamáhay=¿/^;¿//^í^¿?.Sang- 
kápan nang maqgá bagong kasangka- 
pan. 

AMUJERADO, DA. adj. Parang 
babayi, 

AMULETO, m. Anting-anting; 
dúpii; guio. 

AMURALLAR, a. Kübkubín, ó 
bakuran nang kútá. 

ANACORETA, m. Ang «agtá- 
tahan §a|láng ija wa)ang gawá^kuridí 
kabinalan {it pag pep^pftensia^ |Í ^r- 



nang manga médico nang katawán 
nang tawo. ó háyop, at nang má- 
kilala at mapagaralan . ang, pinan- 
gágalingan nang sakit; at ang ciw- 
cia na nag tútui6 nitb. 

ANCA. f. Ang pigi nang háyop. 
Angkí^^an. 

ANCIANIDAD, f. der. w^t\g an- 
ciano. Katandaán. 

ANCIANO, NA. adj. Matanda. 

ANCLA, f. náut. Sinipete. 

ANCORCA, f. Sinipete. 

ANCHO, CHA. m. y f. Lápad; 
luang; kalaparan; „láwak. II adj. Ma- 
j^pad, maluang==:¿/<. b^a, ff- Ma- 
luang ang bibig. 



AND 

ANCHOA, y ANCHOVA, f. 
Isdang halubaybay na ¡nasnán. 

ANCHOR, m. der. nang ancho, 
Lápad; luang; kalaparan. 

ANCHURA, f. der. nang ancho. 
Kalaparan; kaluangán. ii Laya, kala- 
ya&n. 

ANDADERAS, pL f. der. nang 
andar. Ang tila salakáb na ginágamit 
ng manga bátang bagong lum&lakad. 
Andador. 

ANDADOR, RA. m. y f. Ang ma- 
lakás ltin;ákad, ó malakí ang naiá- 
lakad. ii Ang yáo't dito, na di mátí- 
gil; palakad ákad. II p!. Sintás na pa- 
mígil sa bátang bágong nagáarai la- 
mákad. 

ANDAMIO, m. Tablado; pala- 
pala; andamio. 

ANDANTE, p. a. nang andar 
adj. Ang naglálakad 11 mus. Tugtóg 
na marahan at banáyad nang míí^ 
sica. 

ANDAR, n. irreg. perf. anduvCy 
vistCy vo^ V irnos ^ visteis ^ vieron: v>x\- 
perf. de subjf a?idüviéra^ andaíía y 
anduviese y etc.: fut. anduviere^ reSy re^ 
rentos^ reisy ren. Lumákad; humdk- 
báng.[|Gumáiá; liimíbot.||met. Nagsá- 
saysay nang kalágayan nang anomán, 
at kaisá nang kahulugán nang estar, 
at ganitó ang pagsasabí: rnay sakit, 
h may damdam^ anda malo; malung- 
Icot, ANDA triste, etc. ir Makialam, ó 
lumakad nang anomán, sa halimbáwá: 
MAKIALAM, Ó LUMAKAD nartg tisapín, 
ANDAR en pleitos. H Kun may kasa- 
ma, na partícula á, at ilang nom- 
bre, ang kahulugán ay gumawá nang 
sinásaysay nang mang i nombreng itb, 
para ng andar á gatas, gumápang^:: 
íl asentas, ó d tirntas^ kum^pákapá, 



41 — 



ANE 

ó umapáapá. || v. n. Paroón. || interj. 
nang pagpurí, 6 pagayon sa anomán 
at ang kahulugán ay sidong, mabuti \\ 
m. Ang lákad.=¿'¿?« el tiempo Ma- 
kibágay; makiugálí; u mayos sa ka- 
lakarán nang panahón. 

ANDARIEGO, GA. adj. der. ng 
andar. Mapaglakad; ó lákad nang 
lákad. li Ang malakás at matiíling lu- 
mákad, 

ANDAS, f. pl. Andas; kalandá; 
langkayan. 

ANDRAJO, m. Olapot; alapot; 
gulanit. II met. fam. na sinásabi sa 
pagpapawalang halaga sa kangínoman, 
6 sa anomán. 

ANDRAJOSO, SA. adj. der. ng 
andrajo. Punitpunit ó gulágulanit. 

ANEGACIÓN, f. der. nang ar^e^ 
gar. Paglubog; pagapaw. 

ANEGADIZO, ZA. adj. Lugal na 
lúbugin sa túbig. 

ANEGAR, a Palubugín. ll r. Lu- 
mubóg; apawan. — Anegar en sangre. 
Palubugín sa dugo. 

ANEJO, JA. adj. Ang nakadag- 
dag; karugtong; bahaging idinagdag 
na sakop nang kalakhán. 

ANEMOMETRÍA. f. fis. Ang 
arteng nagtüturó nang págsúkat ng 
lakíís nang hángin. Ito'y dalawang 
wíkang griego na pinagisá. 

ANEMÓMETRO- m. der. nang 
anemoinetría, fis. Kasangkapang pa- 
niíkat nang lakás nang hángin. 

ANFIBIO, BIA. adj. Ang háyop 
na nagtátahan sa túbig at sa dala- 
tan, na paris nang palaká, etc. 

ANFIBOLOGÍA, f. Wíkang may 
dalawang kahulugán. G&ling itó sa 
griego. 

ANGARILLAS. pK f. Ar^gárag 

6 



ANG 

angarilla. 

ÁNGEL. m'Av\ge\,r=:icus¿odw, Án- 
gel na katüLiíbó; ó tag-atánod. 

ANGELICAL, acíj. der. sa á?i^ 
f;el. Ang náhahawig; katíilad; ó náii- 
ukol sa manga ángeles. || nut. Lu- 
bbs nang- buti. 

ANGINA, f. nied. Pamamaga ng 
lalamunan. 

ANGOSTAR, a; Kiputan; sik- 
pan. II r. Kumípot; suniikip. 

ANGOSTO, TA. adj. Masikip; 
makítid. JI M^itípcn. 

ANGUILA, f. Palos. || Pabukang 
binhí. II náut. Káhoy na ginágawang 
parális áa pagbubunsod sa tiíbig nang 
sasakyán. 

ANGULAR, adj. der. nang dn- 
guio, May pánulukan; ó náuukol sa 
pánulukan. 

ÁNGULO, rn. Pánulukan. 

ANGULOSO, SA. adj. der. nang 
ángulo, Maraming pánulukan. 

ANGUSTIA, fi Hinagpís; pighalí. 

ANGUSTIADO, DA. adj; p.>. ng 
angustiar, met, Masakim; niarámot. |[ 
Nagpípighaií; naghíhinagpis. 

ANGUSTIAR, a. Hapisin; mag~ 
bigay kadalamhatían. ij r. Maghinag- 
pís; naagdalamhátí. , 

ANHELAR, n. Maghírap nang. 
paghingá. II Magnásá nang mahigpit. 
Ginágamit namang parang activo sa 
kahulugang \i6. 

ANHÉLITO, m. Paghíngal; hi- 
rap na paghingá. 

ANHELO, rn. Násang mahigpit. 
I ANIDAR, n. Magpiígad; mamü. 
tgad. II met. Turnaban; tumirá. || met- 
a. Umampon. 

ANIEBLAR, n. Maguiap; mag- 
kulimlim. 



42 — 



ANI 



ANILLAR, a. art. Gumawá ng 
bitling, ó sinsing||Bitlingán;buklurán. 

ANILLO. UK Siiising.lJTagikáw. I| ! 
Bitiing. II Bukiod. i 

Anima, f. Káluluwa. h art. Bu4 
tas nang canyon. || pl. Tugtug nangf 
kampáná sa á las ocho nang gabí,| 
ó ánimas. 

ANIMACIÓN. í. der. nang anti 
jjiar, Kasiglahán; kasáyahan. I 

ANIMADO, DA. adj. p. p. nangl 
animar, Malápang. II hiet. Masayá| 
masiglá: kung ang sinásabi lugal, di 
pagluiíípong. 

ANIMAL, m. HS}op. || met. Ang 
mangmang. || adj. Ang náuukol sa 
katawán, nang tawo, ó nang háyop. 

ANIMAR, a. der. nang ánima. 
Káluluwahan, ó papaghinapángin. || 
met. Pasayahín; pasiglahín.||r. Mang. 
binápang; lumakás ang loob. || Su-I 
ínigla, 

ANIMO, m. Káluluwa. || Tápang 
binápang. || Aká á; pagiísip. (| Áni7m. 
interj. Sülong; lakasán ang loob. 
^ ANIMOSIDAI^. f. der. nanj 
ánimo. Tápang; kapangáhasan. H met 
Gálit; pagtatanim sá loob, etc. 
^ ANIMOSO, SA. adj. der. nanj 
ánimo: Bayani; matápang = ¿?// los pt 
ligros, B( ó ang loob sa gitná nanf 
ka pangan iban. 

ANIQUILAR, a. lowí sa wal 
siráiii; íipulin || met. Lansagín ó gu 
baing lubós || r. Máowí sa walá; ni 
sírá; ma'ípoi. || met. Masírá nanjr m 
lakí ang anomán: para nang katawá 
paga ni. II met. Magpakabábá sa pa 
bubulavbulay nang sariling kawaiá 

ANÍS. m. Anís. í 

ANISADO, DA. adj. Sinangl 
pan nang anís. 



ANO ANT 

ANIVERSARIO, lA. adj. Taon- Polo Sur. \\ Ang náuukol sa dákong 

taón; sangtaón. || m. Ang misa na gi- tímugan nang liípá. 

nágawá sa áraw na kaganapáng isang ANTE. m. Ang balat nang há 



taón nang pagkamatay at iba pa 

ANO. ni. cir. Tumbong; ó butas 
nang puit. 
ANOCHE, adv. t. Kagabí. 
ANOCHECER, inipers. irreg. 
como agradecer. Gumabí; dumating 
sa isang lugal nang nagláiakip sílim. 
II Abutan nang gabí sa isang lu- 
gal. II r. poét. Magdilim 



yop, na kinultí. II prep. Sa harap H 
Una. 

ANTEAYER, adv. t. Kamaka- 
lawá. 

ANTEBRAZO, m. anat.. Ang lu- 
gal nang kamay na mulá sa siko han- 
gang pulsó. 

ANTECÁMARA, f. Kabahayán. 

ANTECEDENTE, p. a. nang 



ANODINO, NA. adj. cir. y med. a?i¿eceder. Ang náuuna, at sinusun- 
Gamót na nakabábawas, ó nagpá- dan nang isang bágay. || s. m. Gawá; 



pauntos nang sakit ó kirot. Ginaga- 
mit namang párang sustantivo mas- 
culino. 

ANOMALÍA.^f.met. Kaguluhán; 
kawaián natig húsay. 

ANÓMALO, LA. adj. Maguió; 
kaibá 



salitá; ó bágay na náuna, na dáhil 
sa kaniya'y mahühulaan ang manga 
mangyáyaring huh'. 

ANTECEDER, a. luna, ó má- 
una. 

ANTECESOR, RA. m. y f. Ang 
náuna, ó hinalinhán sa alinñíang ka- 



ANONADAR, a. Siráin; lípulin.| tungkulan. || pl. Magugulang na pl 
met. Untiá:i; liitang'^Iubhá ang ano- nagmulán nang sínoman 



man. II r. Mangayupápá; magpakabá- 
bang lubhá. 

ANÓNIMO, MA. adj. Walang 
ngálan || m. Sulat na walang pirmá 
nalig gumawá. 

ANOTADOR, RA. m. y f . Tagíi 
pagtandá. 

ANOTADURA. f. y 

ANOTAMIENTO. m. Pagtatan- 
dá; ó paglalagay nang tanda. 

ANOTAR/ a. Itandá; ó mag la- 
gay nang tanda; maglagay nang nota 
sa anomang siílat. 

ANSIA, f. Balisa; págod il Náis; 
asamasam || Hinagpís. 

ANTAGONISTA, m. Kalaban if 
Katalo; kaagaw. 

ANTARTICO, CA, adj. astr. 
Ang tímogan, na tinátavi^ag namanj 



ANTEDECIR, a. irreg. como de- 
cir ant. V. PREDECIR. 

ANTEDILUVIANO, NA. adj. 
Ang m%ngá tawo at bágay, ná náuna 
sa diluvio universal. 

ANTEMANO. (DE) mod. adv. 
comp. nang ante, at mano, Pagka- 
raka. 

ANTEMURAL, m. fort. comp. 

nang a;/A', at ?ntcraL Kiítá; moog. 

II met. Tangulan; tagapagsangalang. 

ANTENOCHE, adv. t. comp, ng 
anieé^i itoche. Kahapon sa gabí. 

ANTEOJERO, m. comp. nang 
anlCy at ojero der. nang ojo. Ang 
mangagawá; ó nagbíbili nang sala- 
mín sa mata. 

ANTEOJO, m. comp. nang ante 
at OJO. Pangita; salamíq sa mata. 



ANT 

ANTEPASADO, DA. adj. comp. 
nang ante at pasado. VdiX\^\\ox\g naka- 
raátn na. I( m. pl. Manga magülang na 
pinangalíngan. || Kánunuan. 

ANTEPECHO, m- comp. nang 
ante^ ;xt pecho. Bábahan ó palábaba- 
han. II Petsera x\2LX\g guarnición nang 
Icabavo etc. ' 

ANTEPONER, a. írreg. como 
poner: comp. de aftte, at poner. luna; 
palalúin; magalingín kay sa iba. \\ r. 
Lumáló; máuna; umuna sa ¡bá.||Mag- 
palald. — Afiteponer el amigo á oí/ o. 
Palalúin ani? kaibigan sa iba. 

ANTEPUERTA, f. comp. nang 
an/e, at puerta. Tábing nang pintó. 

ANTEPUESTO, TA. p. p. nang 
anteponer, adj. Náuuna. 

ANTERIOR, adj. Náuuna; sinií- 
%\mA2lXX-=-í tal dia. Náuuna sa g-ayong 
áraw. 

ANTES, prep., conj., adv. t. Una; 
bago: láging kung gamitin ay náuuna 
sa de at que. \\ Kung ang sinásalilá ay 
panahón, ay ginágamit na parang ad- 
jetivo, at ang kahulugán ay náuuna, ó 
sinúsundan; para nang el dia Antes, 
nang sinúsundan, ó náunang áraiv; 
ANTES de ayer, adv, t. Kamakalawá.— 
ANTES del dAi. mod. adv. Págbubu- 
kang liwayway. - antes bié?r. conj. 
adv. Bagkus. 

ANTESALA, f. comp. nang ante 
at sala. Deskanso nang ¿ahay. — Ha- 
cer^ b guardar antesala. Maghintay 
sa kabahayán. 

ANTEVER, a. irreg. como ver. 
V. PREVER. 

. ANTEVÍSPERA, f, comp. nang 
ante at víspera. Ang áraw na sinúsun- 
dan nang dispiras nang kapistáhan 



44 — 

ANT 

kang griego, na ang kahulugán ay la^ 
han sa, 6 ?iálalaban sa. 

ANTICIPAR, a. luna; ipagpáu- 
na. II r. Máuna; umuna. II Umágap= 
d otro. Umuna sa iba. 

ANTICIPO.m.Paiítang, ó patínga. 
ANIÍDOTO. m. med. Lunas. 
ANTÍFONA, f. PanalaMging di- 
nádasal; ó kinákanta bago mulán, at 
pagkatápos nang pagdarasal nang sal- 
mos. 

ANTIFONAL, ó ANTIFONA- 
RIO, m. Librong kinásusulatan nang 
manga antífona sa bobng sangtaon. 

ANTIGUAMENTE, adv. t. Sa 
una; nang unang panahón. 

ANTIGÜEDAD, f. Kalaiínang 
panahón; katandaán; kaunahan. || Pa- 
nahón at manga pangyayaring mata- 
tanda. 

ANTIGUO, GUA. adj. Matandá; 
lümíl. II m. pl. Manga tawo sa una. 

ANTIPARA, f. Panábing; pana- 
gasilaw. Kansil. 

ANTIP/vRRAS. pl. f. fam. Sala- 
mín sa mata. 

ANTIPATÍA, f. Pagkakáalit; d! 
pagkakáakmá nang kaioóban, at ugáli 
nang isa't ¡sang tawo, at gayondín ang 
di pagkakáakmá. ó di pagkakáayos 
nang manga bá2;ay. 

ANTIPÁTICO, CA. adj. Násasa- 
lungat; náaalit. 

ANTÍPODA, m. geog. Ang ma- 
rga nanánahan sa kabilá nitong liípá, 
na nátatapat nang tapat na tapat sa 
áting manga pa&. il met. y fam. Ang 
: ugálí ó bágay na násasalungat sa 
ibang ugálí. ó b^gny. , 

ANTIPÚTRIDO, DA. adj. y 
ANTISÉPTICO, CA. adj Laban 



ANTI. prep. na nagbúhat sa wi- ^sa pagkabulok. 



45 



ANT 

ANTOJARSE, r. Lihihín; pita- 
hin, nasáing mahigpit ang anomán, 
na ang karaniwan ay násang di ka- 
towiran at di kaugalián. Guinágamit 
lámang sa tatlong persona na.iniú* 
una, ó inihühulí sa pronombre vie^ 
tey le, etc. para nang: se me antoja, 
se le ANTOJA, se te antoja, antojó- 
seme^ etc. 

ANTOJO, m. Násang mahigpit, 
at walang kapwtiran.lJLihí; kaibigáng 
walang tuto. 

ANTROPÓFAGO, m. Tavvong 
kumákain nang k&powá tawo. 

ANTRUEJO, m. Ang tatlong 
áraw nang lapas, ó carnesíole?idas, |[ 
Bulingbüling. 

ANUAL, adj. der. sa latin annuSj 
(año). Taontaón, ó nárarapat sa ba- 
wat isang- taón. 

ANUALIDAD, f. Ang sa isang 
taón. 

ANUALMENTE, adv. t. Taon- 
taón. 

ANUBLAR, a. Pegku'imlimín. |1 
niet. Itágó; ilingid; magtakip. || r. 
Magkulimlim ang áraw. |i Malantá; 
masáyang-; huag- kamtán at niapáwí 
ang piíiakanánasán^sá, ó ^ilálakad. 
ANUDAR, a. Mag buhól. ¡| Pag- 
dugtungin, ibuhol ang dalawang lií- 
bid, ó iba pang ganganitó. |I met Pag- 
samahin; paglagumin. II r. Mabansot, 
hurninló ang paglakí naag hindi 
papanahon; maburi 

ANULAR, a: 
ó pawalang kabuluhán ang anomang 
kasulatan. || adj. Ang náuukol sa sin- 
sing;. tabas singsing. || Dalíring pa- 
lásinsingrin. 

ANUNCIAR, a. Buniabala; mag 
balita, II Humülá nang manyáyaf¡.=: 



ANÜ 

á uno, fr. I balita, ó ¡paalaní ang 
ang pagdating nang ii?a. 

ANUNCIO, m. Babalá; balilA |t* 
Hiílá. 

AÑADIDURA, f. Dagdag; karag- 



Pawalang 



halaga; 



dagan. 

ANZUELO, m. Tag-^; kibá; bín- 
wit. II met. Híbó; paráyá. 

AÑADIR, a. Ululan; dag-dagán II 
Magdugtong; saíopilan; tambalán; 
raagug*nay: ugpungán = (í lo expuesto^ 
Idagdag sa násabi na. 

AÑAGAZA, f. Pangati. II met- 
Híbó. 

AÑEJAR, a; IniLfakín; laonín ang 
anomán. || r. Magbago ang anomán sa 
kalaunan, kung biimutí, kun sumamá 
man. Sinásabing karaniwan sa álak 
at manga pagkáin. || Malümá; tu- 
manda. 

AÑEJO, JA. adj. Laón; liímá; ku- 
pás; lipas II Sinásabi sa álak na ma- 
buting lubhá na ang" kalidad dáhil 
sa pagkalaón. II Imbak. 

AÑICOS, pl. m. Manga pirápi- 
rasong maliit nang damit, papel, ba- 
basagín, etc. 

AÑIL. m. bot. Tíná; tayom. 
AÑO. m. Taón. 
AORTA.i. f. anaf Ugat na piná- 
kamalakí nang katawán nang tawo. 
AOVAR, m. Mangitlog. 
APACENTAMIENTO, m. Pag- 
papastol nang háyop. || Pastiílan. 

APACENTAR, a. irreg. como 
acertar, Pastulán ang háyop; papa- 
nginayinin ang háyop; dalhín sa da- 
niohan. || met. Bigyán ang kálulowa 
nang" ikabiíbühay na gracia; turüan 
nang magaling; aralan etc.||r.Magáral. 
ÁPACIBILIDAD. f. Kaamüan; 
ó kalubayang loob.,4. 



\. 



46 



APA APA 

APACIBLE, adj. Maámong loob; hináhanaprn^;/ casa. Sumipot sa bá- 

malambot ang ugálí || m^t. Kaayaaya; hay=^í algtmo. Pakita sa isa. 

masayá; nakaldlug-od. APAREJADO, DA. p. p. nang 

APACIGUAR, a. Putnayápá; mag- aparejar adj. Maiünong; sanay. |! Na- 

patahímik.||r. Tumahimik; huniimpil. kahandá. 

APAGAR, a. Patayín ang apoy; APAREJAR, a. Igayák; ihanda, 

subhán. || met. Lansagín; pawíin ang isadyá. || r. Gumayak; humandá=:xa/, 

úhaw, nauminom bagáfiang tiíbis. II para el irahajo Gumayak sa pag- 



r. Mamatay na küsá ang* apoy, ó 
ílaw. 

APALABRAR, a. Tip:inín; lii-~ 
mip&n. Ij met. Maquipagyári nang sá- 
litaan. jj r. Magtípanan. 

APALEAR, a. Piimáló; mamáló, 
na ang gamitin ay kUioy, b tung- 
kod na káhoy. ¡| Pagpagín nang 
isang káhoy, ó pamáló ang alika- 
bok. 

APAÑAR, a. Kunin; dampiitín 
naug kamay. II Mangumít nang ano 
m&n sa harap nang may áii. || Hii- 
sayin; kumpunihín 11 ÍUliuin nang 
damit; balabálang mabute. || Sumulsi, 
ó kumumpuní nang sírá. 

APARADOR, m. Tngüán naug 
raangá kasangkapan, lílam, etc. Pá- 
mingalan. Aparador. 

APARAR, a. Súmalo; ó saluhin 
nang kamay, báro etc. ang ano- 
man: sa imperativo kadálasang ga- 
mitin, para nang saluhin vio, apa 
RA ¿ti=^con la mano, Saluhin nang 
kamay ^¿'^ el sombrero. SaUíhín sfi 
sombalilo. 

APARATO, ni. Gaj ák; handá || 
Pagkáhandá. 

APARATOSO, SA. adj. Ma 
handá, ó mahíkí ang gayak. ü Ma- 
raming kasangkapan. 

APARECER, n. y r. ¡rrrc{. como 



APAvRENTAR. a. Magbalintüna; 
mag'dáya; magpakonowarí. 

APARENTE. adj. Balintiína; 
dáyá. II Konowá; konowarí. || Dápat; 
akmá; bágay; at sinásabing ganitó: 
itoy AKMÁ sa pangyayarifig lycifiy este 
es APARENT /ara ese caso, || Náki- 
kita; námamasdan: v. gr. aparente 
está el 7Hotivo, nákikita a^ig dahilán. 

APARICIÓN, f. der. nang apare^ 
í:¿?/-. Pag lita w; pag sipot. 

APARIENCI/i. f. Ang lagay; hit- 
sura; tingín, ó kita sa labás; ó ma- 
sid sa imbabaw nang anomán. 

APARROQUIAR, a. Magkaroón 
nang siíkí, ó kahílihan ang isang 
nagiítinda. || Sukíin. 

APARTADO, DA. p. p. nang 
apartar, adj. Mala) ó; nakabukod; 
tangí; tiwaiag; layó, lí Sa correo ay 
ang manga siílat na ibiniíbukod para 
ipamigay sa taJagang may árí bago 
gawín ang lista. — Apartar des t\ Ilayd; 
iwiksí sa sarili — Apartarse á un rin^ 
con. Tumabí ea ísang siílok. 

APARTAR, a. Magbukod, mag 
tangí. ¡|Ilayó; ihiwaiay; pumay&pa; iti- 
walag; ilihís. || r. Bumukod; tumá- 
ngí; tumiwaiag; humiwalay; lumihís. 

APARVAR, a. agr. Ihánay ang 
manga haya sa paggígükm. II met. 



agradecer. Sumipot; lumitaw na biglá Maglagay naníj malaking buntón nf 
ang anomán. (j^umitáw; métkita ang anomán . 



APE 

APASIONAR, a. Ihingil; pawi« 
lihin ang loob. II r. Máhingil; ó ma- 
wiling lubhá anií \oob==^á la, por 
la pintura. Máhilig ang loob sa pin- 
tura. 

APATÍA; f. Kipabayaán, katá- 
maran; kawaián nang pakiramdám, 
ó panc;damdam. 

APÁTICO, CA. adj. Pabayá; ba- 
tugan; walang* pakiramdám. 

APEADERO, m. TungUíngang 
panhikan b pánaugan sa pagsakay, 
ó pagbabá sa k^bayo, ó ¡bá mang 
háyop na sasakyán. 

APEAR, a. Ibabá; ilunsad; ipa- 
nfcog sa kabayo, ó carruage ang" ano- 
mán.||T. Bumahá; lumungsad;manáog; 
umibís. Sa sentidong ¡tó kaugalíang 
gamítin = al suelo. Lumungsad sa lupa 
=zdel caballo. Bumabá sa kabayo= 
en el camino. Burnabá sa daán. 

APECHUGAR, n. Itülak nang 
dibdib. II met. Magpasiyá nang" ano- 
mán, na salansangín ang lahat nang 
kapinsaláan. || fam 
masamá ang loob. 

APEDREADOR 
kol; nangháhagis. 

APEDREAMIENTO, rn. Pamu- 
niukol; pangbabató. 

APEDREAR, a. Puklín nang 
bato; batohín. 

APEGADO, DA. p. p. nang ape^ 
gary at apegarse, adj. Wilí; buhos 
loob. . 



Pahinühod n.'^ng 



m. Mámumu 



ang 



r. Máwili; mábw 



APEGARSE 

hos ang loob = d . (^Ig^^^^^ cosa. Má- 
w¡l¡ ang loob sa anomang bagay. 

APEGO, m. Pagkáwili; ó pag- 
kilapat nang loob. || met. Pagíbig. 

APELAR, n. for. Umapelíi, ó 
magsiikdal bagá su hukom, ó tribu - 



47 — 

APE 

nal na mataás, upáng pawaUng ka" 

buluhíín ang hátol; na ináaring malí, 

na inílagdá wang mabábang hokom, 

ó tribunal. II Magkimukhá ang külay 

nang manga kabayo. || met. Pumiksí; 

magsakdal; humánap ng igágamot sa 

anománg kailangan, ó kasaiatán=::íi 

otro medio. Humanap nang ibáng pa- 

iaán='/<? la sente?tcia. Apelaban ang 

sentcncia=:/a/'¿? ante el tribunal su* 

perior Umapel^ sa harap nang ma- 

taas na Húkuman. 

APELMAZAR, a. Paikpikín; ti- 

píiü.jjr, Mapaikpík; matipi; masinsín. 

APELLIDAR, a. Tawi^gin nang 

apelíido ang sínoman. || Bansagán. 

II Ipagdíwang ang sínoman. 

APELLIDO. m, Pangalawang 

ngalan; pamagat; apellido. f 

APENAS, adj. m. Bahagyá; bo<-, 

linyc^. II Kagyat; pagkuán. Jl Halos 

walá: V. gr. Apenas hay gente ^ halo% 

lüalang taivo. 

APÉNDICE, m. Dagdag na ini-^ 

háhabol sa dalo nang manga libró. 

APERAR, a. Gumawá nangkari- 

ta, kariton, etc. na gámit sa manga 

paghahákot sa bukirín. 

APERCJBIR., a. Maglaán; ihanda; 

igayak ang kailangan sa anomán. II 

Magpayo; bumñií; magbálá; ipagpá- ' 

una; ipaháyag. |I r. Máhalata; mápan- 

sin, II Gu.mayák—i, para la guerra. 

Gumayak ^th pakikíd¡gmá=¿"^«/ra el 

enemigo. Gumayak laban sa kaáway=: 

de armas. Maghandá naqg sandata. 

APERCOLLAR, a. irreg. como 

acordar, ñ\m. Sakalín. II met. y fam. 

Kunin nang paumít. || fam. Hampa» 

sin sa bátok; patayín nang pasubok 

ang kápowá. 

APERNAR, n. írreg. corao acer^ 



API 



48 



tay. Kagftín ó sungabán nang aso sa 
paá ang isang háyop. 

APERO, m. agr. Mangíl kasang- 
kiapang" kailayigan sa pagsasrka. Ga- 
yan din ang táwag sa kapisanan nang 
manga kasangkafjan sa ibang oficio. 

APESADUMBRAR, a. Mag-bi- 
gfay stíkal nang* loob, ó magpasúkal 
nang loob; magbigay lumbay; hiima- 
pis. |[ r. Maluinbay; siímiíkal ang loob 
«1/^ la noticia. Ma lumbay sa balíiá^:= 
con la noticia, Ikaliimbay ang balita. 
APESTADO (ESTAR) de algu^ 
na cosa. fr. fani. Sumagáná; magka- 
roón nang*kasíiganáan; para nang: a?ig 
plaza áy sagana sdg/ilay, la plaza es- 
tá apestada de verduras. ¡| do, da. aclj. 
napípiste; nasásalot. 

»APES1^^R. a. r. Magkasálot; mag 
kásakitan. 1} n. Bumáhó. || Mabulók; 
makayamot. 

APETECER, a. irreg. como agra- 
decer, Magpíta; nasáin ang anoman. 

APETENCIA. f.Gánangkumáin. 
U Nasa. 

APETITO, m. Pagpipíta, kaibi- 
gang kura&in. j| met. Ná>>á. 

APIADARSE, r. Maáwá; maha- 
h^g=de los podres, ^laáwá.sa manga 
dukha. 

ÁPICE, m. Dungot. II Ang káun- 
imntíang bahr»g¡ nang* anomán.|| Ang 
lálong pinakamahírap; nialíwag ma- 
gawá,ó mangyari. 

APIÑADO, DA. p. p. nang- api^ 
mr y adj. Tabas pin} á, ó parang pinyá 
ang hitsura. || met, Siksik; mahígpit 
dí^hil sa karamíhan; buntonbuntón. 

APIÑAR, a. rbunton || Gawíng ta- 
bas pinyá. ji r. Mábuntón; magkásik- 
sikan. 
APIO. m. bot. Kinsay. 



APL 

APISONAR, a. Pisunín ang lüp^; 
paikpikin nang* pisón. 

APLACAR, a. Pahupaíii; paluba- 
gín; pahinayin. \\ Payapáin. 

APLANADOR, RA. s. y adj. Pa- 
mátag; pamantay. 

APLANAR, a. Patagin; pantaín.|| 
r, Máguhü. 

APLANCHADO, m. p. p. nang 
aplafichar. Ang biinton nang damit 
na pírinsahin. |¡ Ang pírinsahin, ó da- 
mit, na, napirins^i na. (| Ang pamimi- 
rin.^á: para nang* hukas ay draiv na?ig 
PAMIMIRÍNSA, mañana es dia de aplan- 
chado. 

APLANCHADORA, f. Tagapa- 
mirins^. 

APLANCHAR, a. Mamirinsá. 
APLASTAR, a. Pisaín; pipisín; 
lamoritin ang anomán. || met. y fam. 
Ivváng litó ang isa, na huag mátutu- 
han ang, sabihin ó ¡sagot. 

APLAUDIR, a, Purihing taglay 
ang" saya at pagkakatowá» 

APLAYAR, n. Bumahá, na lumá ! 
gap sa pampang" ang tiíbig. 

APLAZAR, a. Tawagiw, ó tipanán 
nang panahon at lugal na taning. |i 
Ipagpalibán ang anomán. ||r. Máliban, 
APLICADO, DA. adj. p. p. nang 
aplicar. Masípag; matiyagá. 

APLICAR, a. Ilápat II itíipal; iká- 
pit ang anomán. || Ibintang. j| Ihingil 
II Ilagay ang isa sa anomang pagha- 
hánap bühay. || r. Magsí' ap; magsá- 
kit; magsípag" sa pagaáral; ó pagká- 
tuto. 11 met. Magsikap nang pagkita 
nang ikabiíbuhay=r^ los estudios. Mag- 
sípag sa pagaáral. 

APOCADO, DA. adj. p. p. nang 
apocar. Mangmang; duag. 
APACALIPSI 6 APOCALIPSIS. 



APO 

m. Ang librong" siniilat nang PZvan- 
ge istang S. Juan, na nuangá ipinahi- 
yag ss kani)á iian^ Panginoong Dios. 

APOCAR, a. Üiitian; ikliáa; liitin; 
kipuiar. (I r. Mag|XikaLába; Ui;ii,^[jaka- 
untí. 

APODADOR, RA. e. y adj. Ma- 
p¿igngilan sa kápowá, ó ina[)ag':igay 
ng l)¿insng sa,kápo\v¿i. 

APODAR, a. Mangül; mangban- 
ság; lag, ái nang ngalan aiig kápowá. 

APODERADO, DA. p. p. nang 
apoderar aL apoderarse, adj. y s- n). 
May kapíing'y.aiihang lunnarap, ó aia- 
na,;ot sa ngiian nang xhL Apode- 
rado. 

APODÍÍRAR. a. for, „ ALigi igny 
nang kapangyaiih.in, 6 pod^r sa 
iba. II r. Kanikamín; knniyahín. II 
Tuuialama ang anonian || Tum¿íni tk 
z=zjd la hacienda, Kand^iainín; agawin 
ang pai^^aáii 

APODO, ni. lii; bansag; paniogal, 

APOLILI.ADO, DA.^ adj. comp. 
nang a, at polilla ío. dci*. nang po/illa. 
Siníiá; hinulas nan.g" largi. || May 
tanga. / 

APOLIÍ.LADUf^A. f. B'itas, ó 
síiá nang tinga 



•49 



APO 

APORRAR. ^ n. fam. ^íaumid; 

hiiag makapai^giísap. 

ÁIMIRRÍÍAR. a. Mogmogín; uniu- 
gin. II Bugliugín nang; i)ai) álong" ka- 
hoy. II r. Magbiigbugan || mel. Mag- 
pakapíüi na niagísip ó niag¿íra¡ ng 
m: !¡;king ])agsusuQiíkap. 

APORTAR, n. Dunmong; pu- 
niuiidó, sa isang puerto, || Dnniíitnig; 
o snnuípit sa ir^ang lugai na di iná- 
akalá, hin-.i inan pucilo, na may 
niai gá tawong nan.ínirahan, pagka- 
típus na. n^aglakad na di alam ang 
liiMÍuií.go. II for. Magdalá: ó magha- 
\h\z=:Apo?Lir á Cádiz. Dumoong sa 
Cádiz. 

APOSENTAR, a. .Magpatuloy, 6 
nKighand¿i nang mátuluyan nang nigá 
nnglálak\d. || r. Manuhiyan. 

APOSENTO, m. Siid na tnlii- 
g'm. II PátuiUiyacang" báhay. = de 
drte, Páhaiiang nakataan sa manga 
a¡í!:i sa palacio, 
. APOSiCSIONAR. a. Ilagay sa 
poscsivbn.y Iposes¡í)n || r. Puinosesibn. 

APOSTAR, a. Maglagay ó aiag- 
ta\ó naíig bantay na tavvo, ó ca* 
hallerta sa isang* taning na lugal. || 
a. irr(-g. como acordar. Tumayá; pn- 



APOLILI.AR. a. meÍNSjrííin nang mnstá =j/ juego. Pumustá sa laió. || 
tanga. II r. Taiígain. KaraniVangy^- 



Jlexivo kung gamilin^ 

APOi;rKONAD0, DA/.(p. 
nar..u apoltronarse, /dj. Tamil^iy 



A POLTRÓN AÍ<i6E. r. Gumayai> 
gayón, na walang i1:mí' gaxví/; ii^^'^g- 



Liigáin. 



taniad. 

APOiMAZAR. a. 

APORCAR, a. agr. Alagbayubo 
nang halaman; 6 tabunan ang ha- 
laman at nang magbáta. || r. Mag- 
bálá ang halan^ian. 



Bumanta); um.ar)ang sa isang lii- 
gaxjl Mng|)ustahan ■=iApos¿(irselas á, 
con /iilimo. i Aíakiíaió kay Fulano; 
.hamun¡n\si fnlano; o pag!)a!áan. 

APOSyrASÍA. f. Pagtalíkod sa 
pairkaktistiariO, ó sa dating pananam- 
pa la la ya. 

APÓSTATA; m. Ang lumalíkod; 
ó tnmátalik(^d sa pagkakiistíano. 

APOSTATAR, n^. Talikiiran ang- 
pagkakiistiano. || Talikuran ang pag- 
sasama.^^^'/í' su religión. Tumatíkod 



APO 

sa kaniyang religión. 

APOSTEMA, f. cir. Baga; búkol 
na may náná. 

APOSTEMARSE. r. Bagaín; 
magnáná. 

APÓSTOL, m. Inutüsang manga- 
tawán;b kinatawán. || Alagad ni Jesii- 
kristo. Apóstol. 

APOSTOLADO, m. der. nang 
apbsíoL Katunglculan nang pagka- 
apóstol. II Kapisanán nang manga 
Santos Apóstoles. 

APOSTÓLICO, CA. adj. Ang 
náuukol sa manga Apóstoles, 6 sa 
Papa. II Tanging título nang kaharián 
nang Hungría* 

APOYAR, a. Tumulong; tumang- 
kílik; umampón. || Pagtibayin; pato- 
tohanan ang anomang áral at iba 
pa. II Paglabanin; panibayin ang isang 
bágay na ipátong sa ibá.=lsandal; 
xh'eX^y .=^€071 ejemplos^ Pagtibayin ng 
manga \\dS\Xí\hi,\Sdi,=:e7t ejemplos. Pag- 
tibayin sa halimbáwá. II r. Manghá- 
wak; manálig. || Sumándal. il Mogtu- 
lungán==^ buenos ar^tlj^ntos, Mang- 
háwak sa mabuiing aVgumento.=(f;/ 
el estribo. Maníbay sa estribo. 

APOYO, m. Tungkod; sühay; tíi- 
kod. II met. Tiílong; ampón. ) 

APRECIAR, a. Halagaban; ó lag- 
yán nang halaga. || met. Mahalín; ma- 
halagahín ang anomán.=¿';/ mucho. 
Mahalagahing iubhá.=/¿?r su saber. 
Mahalin dáhii sa kaniyang dunong. n 
r. Magmáhalan. 

APRECIO, m. Halaga; kahala- 
gahán nang anomán. || met, Pagma- 
niahai sa kangínoman, ó sa anomán. 

APREHENDER, a. Hulihin. |) 
Gunigunihín. 

APREHENSIVO, VA. adj. Ma- 



m, Ang du- 



APR 

takutin; magunigunihín 
APREHENSOR. 

makip. 

APREMIAR, a. Pilitin.||Higpitán. 
II Mapilitan, 

APRENDER, a. Magáral.=^ ^^ 
cribir. Mag^ral sumiílat. = ¿:w/ el inaes* 
tro, Magáral sa raaestro.=s:^^ otro (al* 
gima cosa,) Magkral 6 mátuto sa 
iba nang anománg bágay. =:^¿? cabeza^ 
ó de memoria, Pagarálang isaulo. 

APRENDIZ, ZA. m. y f. Ang 

nagáaral nang oficio, ó hánapbuhay. 

II Aralán. 

APRENSQR. a. comp. nang á, 
at prensar, Ipitin; tindihán; 6 ¡m- 
pitín sa pirinsá, ó hapitán ang ano- 
mán. II met. Gipitín; hapisin. 

APRESAR, a. Dagitin; sagpangíi 
ang anomán nang háyop, na pan 
nang buaya, aso, lawin, etc. || náut 
Bikagin ang anománg sasakyán. 

APRESTAR, a. Ihandá; ilaái| 
ang kailangan. II r. 
manda, 

APRESTO, m. 
báon. 

APfLESURADO, DA. adj. Dalor 
dalos; gahásá: tulingag, 

APRESURAR, a. Biglaín; dali 
dalíin.y r. Magbiglá; magdalidáli. 

APRETADERA, f. Panhjgpil 
6 higpitán. Karaniwang lálong k 
plural gamitin. i- ^ 

APRETADERO, m. Bahag. 

APRETADO, DA. p. p. nar 

apretar, adj. met. y fam. Marámc 

II Masikip; mahigpit; masinsín; paií 

pik. 

APRETADOR, RA. m. y f. Pan| 
higpit, ó manghihigpit 

APR/TAR. a. irreg. como aa\ 



Gumayak; hu- 
Handá; gayak 



APR 

tar. Impitín; higpítín; hapitín; pis- 
lín; idiín. || Biglaín; dalidalíin. || K¡- 
misín; pitisin; sinsinin ó salsalín. || 
Paikpikín. [| niet. Gipitín; inisín. || 
niet. Hapisin. || Makiiísap nang nia- 
higpil; hinging mapílit ang anomán, 
na lumühog ó magbálá,=:i correr, 
Kumarímot nang takbó.= ^(?// los 
brazos. Higpítín nang yákap. == (r<^// 
alguno. Haraping labanan ang isa; 
pilitin ang isa. ii r. Humigpit; sumin- 
sin; mapitis; niasiksik etc. 

APRETÓN, m. Pagpisil; pagpin- 

dot na malakás.y fam. Hílab na biglá 

nang tián sa pagkátae. || Matiíling 

takbó, ngiín¡*t maiklí ó súsumandaii. 

II mel. Kagípitan. 

APRIESA, adv. m. Madali; big- 
láah. 

APRIETO, m. Kasikipán; kasi- 
kián. I) Kagípita'n; pagkakailangan, || 
Pangánib. 

APRISCAR, a. Kulungín ang 
manga háyop sa hapi^nán ó kural. 
Ginágamit narnang parang recíproco, 

APRISIONAR, a. Ibilango; kol- 
mahán, ll Mábilango. (l met. Magku- 
long sa bábay. 

APROBADO, DA. p. p. nang 
aprobar, adj. Minámabiití. 

APROBAR, a. irreg. como acor- 
dar, Magaüngín: mabutihin. 

APRONTAR, a. Tambing ó 
kagyat maghandá. || Magbigay agad 
ó kapagkaraka, nang salapí ó ano- 
mán. II r. Huniandá; gumayak agad. 

APROPIADO, DA. p. p. nang 
apropiar, adj. Akmá; bágay. 

APROPIAR, a. Ipagkaloob; ibi- 
gay sa isa ang anomán. |! met. Ibágay; 
¡ayos sa anomán ang dápat míikapít 
4 máakmá. ^para sí. Ankinin, =^- á su 



APR 

idea. layos sa ah^lá niyá.[|r. Sarilínin; 
ariin; kamkamín ang anomang hjndí 
\^xmyi.=para sí (alguna cosa). Ang- 
kinln ang anomán. 

Aprovechable, adj. der. ng 

aprovechar. Mapakíkinabangan. 

APROVECHADO, DA. p. p. 
nang aprovechar, adj. Mariínong mag- 
sikap, ó magarimunán nang manga 
bágay, na, sa iba ay niwáwaiang ka- 
\\w\w^kxi.—Joveh aprovechado, fr. fam- 
Binatang may malaking puntahin. 

APROVECHAR, n. Makinábang. 
zrrien el est?idio. Matute: másulong sa 
pagaáral. || a. Inotín; samantalahin 
ó tipiinin ang anomán. || r. Kung ang 
sinásabi ay ükol sa kabáitan, paga- 
áral, etc. ay: másulong ó mabihasa; 
mátuto. l( Magsamantalá.=2í/<:? la oca- 
sión. Samantalahin ang kapanáhu- 
nan. 

APROXIMACIÓN, f, der. nang 
aproximar. Pagkakálapit. II Paglápit, 

APROXIMAR, a. Ilápit; isíping. 
II r, Lumápit; dumulóg.=:^/ aliar. 
Lumápit sa alt^. 

APTITUD, f. Karunungan; ka* 
sanayán; karapatán, ó kasapatang 
tumupad nang anomang katungkulan 
ó gágawin. || Kaya. 

APTO, TA. adj. May kaya; sa* 
pat; dápat; bágay. =^para los estudios. 
May kaya, ó bágay sa pagaáral. 

APUESTA, f. Pustá; pustahan. 
(I Pagpustá, 

APUNTADO, DA. adj. der. ng 
apuntar, May tulis ó matulis. |[ May 
tinik ang dulo. 

APUNTALAR, a. Tukuran; su* 
hayan. 

APUNTAR* a. Tudlaín; punta- 
hin; sipatin. Ij met. Itüió. || Itandá ó 



— 52 — 

APÜ AQU 

tandaán; ilistá. || Ipahiwátig; bangi- lyán, Ng.iyo 'y sa poesía lainang gá" 

tin ang anomán. || n. Mngiuulan;^^ su- mit. 

luipot ó pahalalá ang aiiOMián: para AQUÍ aclv. 1. Dini; dito. j( adv. 

nang, magmulang sumipot ó tu-, i. Ngiyong oías na i[ó.=^ /c D/os. 

íMÚbó ang balb.xSy apuntar el hozo; Amponín ak^í nHivg Dios; talungan, 

BIAGKA^í///, ó MAGIvA/.V//>, APUNTAR saklo lohclll aly5 IU)á. 

¿•/ y/^/a'í?. II Purnustá ó tiimnyá sa la- A()U[iíTAPv. a. P.ilahiiuikii,; pa- 

rong monte. ¡} Patulisin, ó tu'isan tahanín; payai^iin. || r. I\in)ayí^pA; lu- 

ang aünniang sandata. |i r. Kuiig sa in ihíuiik; lunimpa :=^:w/ su ¡uilabra. 

alak ay maginulang umásini. I| fam. Tinuahíinik sa kaniyatig pangiísap ó 

Maglango. Kung bago pa láinang ü- p:\iigira!. 

nátablan nang álak. AQUILATAR, a. art. Uriin at 

APUNTI'^. m. PjgM i^.tá. II Tan- nan.g matantó kiiug gaano ang ka- 

dáan; listaban. ta.isán ó kibabaan nang úvi nang 

APUNE A.K. a. {ww. y ginO íl m-í. Siyasalin b sayurin ang 

APUÑETEAR, a. Pagsnsnntu- katotohan.íi»! nang anouang l>ágay. 

kín; pagdagnkin. ^ AQUILÓN, m. Hanging hüágá. 

APURAR, n. D d¡sa\in. ii nict. || Hílagaan. 

Oisáing dalisayin ang kaloiohanan ARA. f. Altar. ||Iíalóng rí>';;^^;^:^'-;W(?, 

nang b.dang na, para n;ín^>- isang na nasa i!)ábaw nang aUar at siyang 

sdiui, balita, o kabulaanan. || Uhusin:, j^in.ig'ál.itagan nang manga corporales. 

sayurin. =:t=í uno. P.igaliiin; muhiiii AkAI^>Ii. a:lj. Tc^gá Arabia. || in. 

ang isa. II r. M'ihaj)is; aKigpJ.?halí.:¡, An;; wíka 6 salilá n«ing tagh roón. 

MjIílÓ;^ (n:itulig.= 7/ su infnluuio.. ÁKADO. :n, agr. Araro. || Tud- 

Magpighal) sa kaniyang kisaüwa- ling. 

a^ig \}^ d.^^.-=^ por su infortunio, ^\,v¿- ARADOR, m. dor. nang arado, 

pii»haií; ó h.iag rnátutuhan ang ga- Magaar.iró; b ang nagáiraro. (| Tu. 

wía dthil sa kaniyang k isa iwaai^.g ngiw; kr/i\v. 

P^^l'»^i- ^ , . ^ARANCEL, m. I.Liang itinakdá 

APURO, ni. KigiMJian; kasala- nang may k iijangyarihan, na kiná- 

tang nn'aki. II li »j)i-^: dalanihkli. tatand.tan nang n^.ingá iialagáng 

AQIJIÍJAR. a. ILi|)i.iis- pagpig- <iáp.U singi'íi sa ano:iMng bagiy!)á- 

hatiín. 11 Sulfilan; iudyok || í.5¡gaín.|; gvy. Tariía. 

r. iVIagíJighati. II M-igialos-Jalos. ' ^ ARAÑA, f. Gagambí^. || Arañas 

A(¿UliL, LLA, LLO. pron. d'jnu m nTuaming í!aw, na isinásabil sa 

\ac5n; lyon. niang í si'n!;a!Kin. 

AQUENDE. a:lv. I. Djpii dni-: ARAN ADOR, RA. m, y f. Má- 

dapit dit-»: dako rilo, nganganun. 

AQUERENCIARSE, r. Aláwdi \\KANAR. a. Kamntin; gaiamu^ 

sa isang lugal. Sa niangí hayoj)' sin nang knkó, as|>ile, (te. ang ba- 

Kilong gáimt. ^ ^ I;it, na vinágaUísan b niasngatan ng 

AQUliSlí; SA, so. pron. dcm. rnabábavv. || mct, y tani. l\Ia,%^lipon 



ü 

r' 



ÁRB 



-53- 



pang iiialakiiig pigsiisumikit, na kii- 
f)¡n s:i ibalibiiig- luga', at unlí inii 
|ng kinákuLtngm sa aiiomaiig t¡- 
JTií^ungo. II r. Má^ahisan; iníki:n:)tna 
Ína;sii¿aiiii ang sa.i iiig kitawín. y 
Mígkiauítin ang d.ilaWíir^ na<'ki- 

ARAÑO, m. Kiilainos;b kánot, 

lijl. Gilos, 

ARAR, a, agr. Araruiíin aig iü^.á; 
ni'guaro; inaghiíkid. 

ARBIFRAbOR. m. fjr. Taga- 
hnol na In'ál nang nangigiíinnp 
na si)at:g hu nátol sa lís n) nüá. 

ARBITRAR, a. f.r. H mi ato I na 
imrxn^juv3 dr¿//ro.\\GAm:,\Vci n^n¿ 



booM 



na 



íMjag ni ikipag- 
Mauhá- 



vvang 



kilayaan 
alam sa 
iiípbuhay. 
ARBITRARIEDAD, f. Kigagi. 
uciiuk nang sa-iii¡ig kiibigin 
al lahns sa kalovviran, 
I ARBITRIO, ni. Kipaigyarihang 

If^^^raarig (ií karanívvaii sa paghaha- 
|ngid ni^gkimit íiang anoinánV|| for. 
|Hít)l nang ///6'^ áró/'/ro. W'Vi. iiuU 
jó aliibág sa háií nang uiangí na- 
imámayan, na pinagnm nulan nang" 
Jginágasta sa p:igpapa'á nang bayan. 
í ARIUrRO. m. V. ARBITKA^ 
;DqR. 

ÁRBOL, m. bot. K.h^y na bu- 
¡hayal rnalakí ang púnó || náut. Abu- 
ímáii sa 'manga pinagkák licitan wAn^r 
iláyay sa isang sasakyán, na ang tá- 
;Wag nalin ay ár/)ol din. 

ARBOLADO, m. d.--. nang .¿r- 

J^-d l<ds.diuyan; ó kirainíhang k i- 

jhoy. II a Ij. Mak^hoy. 

¡ ARBOLAR, a. dcv, nang áróo/. 

|Magladlad ó magbangon nang ban- 



ARC 



dí'á II nául. L'igyán nang albor at 
ib i ping kisankap iu sa pagialayag 
ang al¡;i;níng sas.:íkván. 

ARBOLARIO, RlA. m. y fam; 
Ming-nang- na tavvj; uIoL 

ARliOLKDA. f. d -r. nang ár^ 
bol. Kakduiyan. 

ARBUSTO, m. b )t. Puióig kí- 
noy ni talagang munií, para nang 
guíñamela, sanipigita, etc. 

ARCA, f Kabíng malakí. .^ 

ARCABUZ, m. Astingal; alkabus. 

ARCADA, f. Alibadoad; dowai. 

Lalong karánívvang plural gamitin. 

II ^:*q, [)'. Mangcí sunódsunód na 

iirco^ pata ng sa manga tu^^y na bato 

at niaiígi simbahan. 

ARCADUZ, m A'ulod. 
ARCÁNGEL, 01. Espíritung ma- 
papálad sa lingit, na, nasa ikawaiong 
coya, 

ARCANO, ni. Líhiui na ¡pina. 
kilílingidlingid al n)ay halaga. ||adj. 
Líhini na tagongtagó. 

ARCO. ni. Isang bahagi nang. 
kibilugan.=://YY; de flecha. Biísog. — 
Arco de cana, Bilaniok. — Arco irisj 
6 arco del "cielo, Bah ghá i; ba'angaw. 
ARCHIVAR, a. Itág\ ó isim- 
pii^. sa archivo, 

ARCHIVERO, m. der. nang ^/'. 

chivo. t\w^ naglálangan \ii\x\i\ archivo. 

ARCHIVO, ni. Taguinósimpa- 

nan nang nunga papcl^js ó kasu- 

latm. 

ARDER, n. Ajjg'iah; magálab; 
niigr.ingis. I) íii :1. Aiagliáb sa g^Iit; 
sa |>agibig, clcm:'^ arderse de cólera! 
Migdab sa gáüi.^z:/;/ deseos, Mag" 
a lab sa pagnar.ásá. ^ 

ARDID." m. Lalang; silo. 
ARDIENTE, p, a. nang art/<^/% 



VRD 

ad. Nagníningas; ó rfíaningas; maálab. 

ARDIMIENTO, m. met. Kata- 
pangan; kapusukín nang loob. II 
Pagaáiab. || Alab. ^ 

ARDOK. m. liít; á!ab; ñingas 
na malakí. Katapangan; kasiglahán, || 
Násá. II Pagpipílit. 

ARDUO, DUA. adj. Lubhang 
mahírap ó malíwag gawín ó mangyaii. 

ARENA, f. Buhangin. || Gabok 
nang gimo, tansó, etc. 

ARENAL, m. der. nang arena. 
Kabuhanginan. 

ARENAR, a, Buhanginan, ó lag*- 
yán nang buhangin. || Buhanginin, ó 
linisin nang buhangm. 

ARENERO, RA, adj. der. nang 
arena, Hakután nang buhangi'n. f| m. 
Magbubuhangín. ii f. Lalagyán nang 
margaba. 

ARENGA, f. Salitá sa harap nang 
katipunan ó sa harap nans; isang gi- 
noong. kagalanggálang. ¡j Salitá na 
panghikáyat sa madiá. 

^ARENGAR, n. Magsahta sa nag- 
kakatipong marami nang anománg 
panghikáyat 6 pangangatowiían. 

ARENILLA, f. Pangmargaha sa 
siílat. 

ARENQUE, 
isdang tambán 
kaugalián. 

ARETE, m. Híkaw. 

ARGAMASA, f. Ang nagkiUia- 
halong buhaíigin, tübig at ápog, na 
patnalitada sa bato. 

ARGAMASAR, a. Magiimplá ng 
panialitada sa batc5, ó gurnawá nang 
pamalitada. i( Palitadahan. 

ARGOI..LA. f. Singsing na nía- 
lakíng bákal o tansó.' 

ARGijIR. n. irreg. como huir. 



S4 



m. Isang bílgay na 
na nialakilakí sa 



ARM 

Makipag argumento; makipagmáto^ 
wiran na salangsangín ang pasiyá o 
. akálá nang ¡bíi. || a. Magpahalatá ng 
anomang bágay: para nang, ang liksi 
ai talas nang mala ay nagpÁpahalata 
nang katalinuhany la viveza de los 
OJOS ARGUYE la del ingenio. 

ARIDEZ, f. Katuyoán. [j Katuyo- 
ang malakí nang lüpá. 

ARILLO, m. pU Híkaw. 
^.jAfllSTA fr^urigol; nang palay, 
trigo, etc. 

ARlTMÉriCA. f. Libro, 6 ar- 
teng nagtüturó nang pagbílang ó 
pagkuenta. II Unang bahagí nang 
viaiemálica, 

ARITMÉTICO, CA. adj. Ang 
náuiikol sa ariínictica, ¡| m. Ang ma* 
rünong nang aritmética, 

ARLEGUIN. ni. Bubo sa kc^ 
media. 

ARMA. f. Sandata.=?a;'ríyW/5fa, 
Ang itinútudlá bdhat sa malayo, para 
nang palasó, (tic.^:=^bla?ica, Ang di 
itiniítudlá at hindí ñaman de fuego, 
para nang punyal; espada, etc.=3¿/(!? 
fuego. Ang kinákarga.han nang pul* 
burá, gaya nang pistola, baril, etc. 
II pl. Ang tropa 6 manga sundalo 
nang isang kaharián, para nang las 
ARMAS de España^ ang inañgd sun- 
dalo fiang España^ etc. |[ Palátaii- 
daan nang manga mahal, ó tanda 
nang karnáhalan, na ginágamit nang 
manga líping ginoo sa kanilang <?j- 
cudo upang mákila!a ang báwaH isa 
sa kanilá. 

ARMADA, f. nhut. der. nang 
arma. Ang katipunan nang naanga 
daóng nang hárí na gátnit sa paki- 
kipagbaka sa dágat. 

ARMAR, a. der. ng arma, Sang- 



r-55 



ARO 

kapán nang sandata; paarmasán. I| 
Maghandá nang armas. || naut. Kung 
sa sasakyán ay igayak at handaán 
nang lahat nang kailangan. II niet. y 
fam. Magiímang; maghandá; mag- 
taán nang anomán; para nang mag 
límang nang sí!ó, taanán nang hibó 
Ginágamit naniang* parang reciproco^ 
at sinásabing maggayak 7ia7ig baüí\ 
ARMARSE ó ARMAR ufi baile, \\ n. Má- 
ayos; máanyó. || r. Magbaliíii: mag- 
armas ó manandata. =¿*í?// un fusil. 
M^nandata nang barí I. 

ARMARIO, m. Aparador, na si- 
sidián nang manga damit ó kasang- 
kapan. 

ARMERÍA, f. der. nang arma. 
Ang lugar na taguán; ó lalagyán ng 
sandata. 

ARMERO, m. art. nang arma. 
Mangagawá nang armas ó sandata. 
II Salangán nang armas. || Ang ta- 
wong nagíingat at naglilinis nang ar- 
mas sa armería, 

ARMONÍA, f. Pagkakc^sundo, 
pagkakáayos at pagkakáakmá nang 
manga bágay. || mus. Pagkakjak- 
mang mahúsay nang língig nang isang 
tugtugin, 

AROMA, f. bot. Bulaklak nang 
aroma. || m. y f. Ngalang íbiníbigay 
sa anomang bágay na lubhang ma« 
bango ang samyó. 

AROMÁTICO, CA. adj. ¿er. ng 



aro??ta. Mabangó. 



ARPA f. Isang instrumentong 
de cuerdas, na ang táwag natin ay 
alpáo 

ARPÓN, m. Salapang. 

ARQUEADO, DA. adj. Ilubog, 
11 Balantok, 

ARQUEAR, a, Ilubugin; luitu- 



ARR 

kin; ó humubog; humiítok. || náut» 
Sukatin ang luían ó tákal nang mgá 
sasakyhn. 

ARQUEO, m. Paghiíbog. || náut. 
Siíkat nang luían ó nang tákal ng 
isang sasakyán. (| comer. Pagsíj^ásat 
nang manga salapí, at iba pang ka- 
yamanang nakalamán sa mgá kubán. 

ARQUITECTO, m. Ang nagáral 
at nakatátaho nang boong arquitec* 
tura, at itó ang siyang hánapbuhay. 

ARQUITECTURA, f. Arte ng 
paggawá nang báhay na bato sim- 
bahan, eic*:^ hidráulica, Ang arte 
nang paggawá nang manga obra sa 
tíibig, lípang sila'y magámit na 
malubay at madalí, para nang mgá 
kanal, prinsá, tulay, lagumbá, etc. 
:=zmiliiar. Ang arte nang pagtatayo 
nang manga moog 6 kiítá.=;/az'tí'/. 
Ang arte nang paggawá nang manga 
sasakyán. 

ARRABAL, m. Nayon ó bayan, 
na, nakasíping d malápit na malápit 
sa íbang báyang malaki, ó ciudad wx 
pángalo, II fam. Labás nang ciudad. 

ARRACADA, f. Híkaw. || f. met. 
y fam. Ang manga anak na malüt ng 
isáng babaying^bao. 

ARRAIGADAS, pl. f. náut. Hag- 
dang líibid sa manga sasakyán, na, 
nakakabit biíhat sa albor hangang sa 
pinakalábi nang kárang, ó pinakabu- 
bong nang daong, 

ARRAIGADO, DA. adj. der. ng 
arraigar. \\\Qt, Matandá; támak: pa- 
ngungüsap na karaniwang sabihin sa 
manga kasamán ó abjcso. \\ Mayaman 
sa paglulüpá. 

ARRAIGAR, n. Magugat. |j r- 
Makipanahán, ó manaban sa alín- 
mang lugal, at mngkaroón áoén nang 



ARR 

mang^ pagaáiing lüi a. || met. Mahi- 
rati; maugalián; o in.igiiig kaug'alián 
ang anomáu = v/ Li r.»/////^/. M.iugalián 
sa kabá¡tan.==ici';/ fíulakáii, i\íanaháii 
sa Rulakán, at magk.iroóii doon \\\\v^\ 
liipaín. 

ARRAí,AR. n. Dumálan-. 

ARRANCAR, a. Biuuuin; huir- 
latín. II Aíagluid nang [xletna, ó la- 
nia!)ás ang poma, na nuigciaán sa l)i- 
Líg II ij. Mag:)iíiiat ang i^ang aiki ó 
hóbeda sa ¡sang lánií.g na lugal. || 
Labnuiín; bunulin, ó alisínuf bi^hi 
ang aaomán sa kinálalagyan, para ng 
pákó, tulos, ele. II fani. Unuilís sa 
a ¡nmang lugal. II r.Mabual, mabu- 
not. Arrancar de la tierra. Bunalin 
sa hipa. —Arrancar de raíz. Banalin 
náng «sapol sa ugat. 

ARRASAR.^ a. Patagin; panlaín 
ang anoman. Siráiti; 'v^\\A, ilagpak sa 
lupa; gubaún. (| n. Mag ivvanag ang 
lángií, na niapávvi ang panganorin. 
(jinágamit narnang |):irang reciproco, 
— Arrasarse (los ojos) de^ en Iji^r/ 
mas. P.ig'ahíian (an^^ manga inata) 
sa !iíhá. Karaniwang dr'ihil sa i;ang 
biglang pag laling nang anomang ma- 
lakíiig (lalamháií. 

ARRASTRADO, DA p. p. nang 
arrastrar adj. ILunpasbípA ó hirap 
na hirap ang ¡).a)umuhay. 

ARRASTRAR, a. Kala ikarín; da- 
ganasín; sangiíyajin ¡j met. Tangi)(n; 
kaladkarín ang i¡)¿\ sa kaniyang ma- 
ngi gawá, et.:.=^6»f .9// caid<^ Tai ga- 
yín sa kainyatig pagkahidí^g. -^Z)^/- 
tierra. Kaladkarín sa lapa. || n. Uniií- 
sad; gumnpang. jj r. Giimápáng sa k.i- 
hirapan. j| Umiísad. 

ARRÜAR. a. Itaboy; ¡aboy; 6 pa- 
lüin ang manga háyop ut ng lamákad. 



56- 

ARR 

ARREBAÑAR, a. Típunin at ügl 
pitíng lahat ang anon.á^, na walang 
itirá. 

ARREBATADO, DA. adj d.r. 
nang arrebatar. Dalosdalos; nuilulin; 
bigla; gaha-a |¡ni. t. Biglabiglá at ano- 
máng gawín ay íná.lalian. 

ARREBATADOR, RA, m. y f. 
M uigr gaw. 

ARRKKATAR. a. Agawin; lab- 
\\\\\\<v, kuning bigia ang anoman; da- 
gitin !| n. niLt. M/dvidialina; m dval á 
tak; mukatávvag. =^de^ de entre las ma^ 
710S. Libnuting agawin sa kamay. || r. 
Magílit na labis; ni.,g,íiab sa g.Uit, -== 
de ira. M.igá'ab sa gálit. 

ARREñATlÑÁ. f. P.ikjkípangi. 
gaw; ó pagaagawán, para naiig giná^ 
gawá k ;ng tnay nag ás.d;og nang 
kuaitá sa isang pist:í ó binyag. 

ARREBOL, m, Pa a nang la git. 
(I Kiílay na |;ulá w\ ij>inápahid nang 
mangí babavi sa muk; á. 

ARRIÍIiÜJAR. a, Kumusíng ba- 
iutin; dampaiín nang pakinnos ang 
anománg biiga)' na malambot, na para 
nang damil, kayo, etc. II r. Mjgbálot 
na mabuii nar.íí kiímot o anümání»" 
damit sa hihigán. 

ARRECIAR, n. Bamifs; l;muib- 
ha; lamaká ; niagií ol na unüuntí ang 
ano:nán, na para nang hangin, lagfiat, 
(tr. i¡r. Lümaká>; niagbagong iakáa 
ang kaíaw.m. rt;:, 

ARRECÍPTÍ. J41. Lansangjig ma- 
hiaiig na binaló. || nánt. Baiong ma- 
lalídsí sa t ibing dágai, na d*)ón liíbó- 

ARRECIRSE, r 
niit i¿íniang 

persona al tiempo ger. arreciéndose: p. 
1). arrecidos^': pres. ind. nos arrcí-imos; 
os anecia: impcrf. me arrecía, to arre- 



de f, na ginága- 
sa mangí sumiísnnod na 



ARR 

cías, etc.: perf. me arrecí, te arreciste, 
se arriciby nos arrecimos, os arrecis- 
teis, se arricieron: fut. me arreciré, te 
arrecirás, etc: imperat. arrecios voso- 
tros: perf. me arriciera^ arreciría, arri- 
ciese, etc.: fut. arriciere, arricieres , etc. 
r. Mamanhid ó mangímay sa lamig; 
matülog ang dugd sa lamig. || r. Ma- 
ngaligkig^^^ frió. Mangaligkíg 6 
mamanhid sa lamig. 

ARREDRAR, a. Paurungin; pa- 
balikín. ii Ihiwaiay. |) Takutin. II r. 
Magbaük; humiwalay; mat/ikot, 

ARREGAZADO, DA. adj. met. 
Tigadi^rid; 6 pata.\s ang dulo. ^ 
' ARREGAZAR, a. Angduio nang 
damit ay balunbunín sa harapán, na 
kandungín. 

ARREGLAR, a. Husayin, itum- 
pak; itungtong sa katuiran ó karam- 
píitan anií nnomm. || r. Umayon; ma- 
kib g »y II \ícikipaghüsTy=i la razona 
Umayi)S >a kitt.wnar = on su acree- 
dor. íM. kipiij^hií^ay sa kaniyai)g pi 
nagk k'Ut.ingan. 

ARREGLO, m. Kihusayan, hú- 
say nang pagkáciitjg ó pagkátalatag 
nang anornan.||f<m. Piíuigk ibunduan; 
pinagii<?a!)aii. || Kisiyahán. 

AKREMANGAR. a. Ililís; ó li 
lisín ang mangas, paá ng éalawal, 
•vttc. II r. met. y fim. Magpasiy i ó 
¡paiü.oy na tutuháning kunin ang 
anomán. 

ARREMETER, a. Dumaliísong; 
daluhungiu. II Lumusob; sumalákay na 
biglárr^/, conlra el enemigo, Salakíjyin, 
ó luí>úi)ing bigla ang kaaway || Du- 
maldhong ^a ka^iway. 

ARRENDAR, a. ineg. como 
acertar. Magpabuis óipaarindá. Uma- 
rendá ó mamuisan ng báhay, lupa 



57 



ARB 

ó pagaári. || Italí, 6 ípiígal ng renda 
ang alinmang háyop na sasakyán; 
pigílan sa renda ang kabayo at 
nang masiípil. || Gagarín; ó howarán 
ang boses ó kilos nang sínoman. 

ARRENDATARIO, RÍA, m. y 
f. Namumuisan. 

ARREPENTIRSE; r. irreg. como 
sentir. Magsisi.||Umiírong; tumalíkod; 
magbngo nang 2i^Á\L::=:^de sus culpas. 
Magsísi nang kaniyáng mangi sala, 

ARRESTAR, a. Ibílangó. Nga- 
y6n ay lálong gámit sa manga sán- 
dalo. II r. Dumaiühong sa anomang 
gawnng lubhang mahírap. || Manga - 
hí^=i un peligro. Dumahihong na 
mang hás sa isang p ngánib=¿í sa- 
lir. Mangabas na umalis. 

ARRESTO, m. Pagkábilan-6 || 
Kipiisuk'ui sa pagg^wá ng anomán. 

ARRIAR, a. i áit. Ibaba ang 
bandi á 6 'áyag. || náut. Sinásabi sa 
maíigá ¡übid na untíunting" ini lí'us- 
Jos. At ^inásab¡ng' arriar en banda, 
kipag biníbitiwang lahat ang iübid 
II r. Mighogos: V. gr. arriarse /í?r 
un .cabo, maghÚGOS sa isang lúbid, 

ARRIBA, adv. i. Itaás; sa ita^s. 
II Unahán, ó manga liáuuna kung 
tung-kol sa sü^at. || Kung sa manga 
consuUay escrito, espedientes, etc. 
ay ka isa nang: nasa sa kamay nang 
fnakapangyarihan, at nawíwiká: ang 
consulta ay nároon sa hári, la con- 
sulta está ARRIBA. II Kung ssl bílang 
ó t^kal ay kai^á nang: pataás ó pa- 
sulo7ig, V. gr. bíihat sa isang salapt 
PATAÁS, ó PASULONG, de cuatro rea* 
les ARRIBA. II inteij. Panhik. 

ARRIBAR, n. Dumoong; sumad- 
sad. y Sumápit; dumating sa isang lu 
gal, sa lüpá man magdaán. || met-- 

8 



58 



ARR 

Magbagong lak^s ang katawán. || 
raet. Datnín ó kanitán ang tungong 
ninánasá.=:^' tierra, Sumadsad, ó su- 
mápit sa ;lüpá. 

ARRipO. m. Pagdating, II Pag- 
sadsadJi^ 

ARRIESGAR, a. ísapangánib; 
ipangahas. || r. Sumapangánib; mag- 
sápalaran; mangaba-^ ~~^/ salir. Ma- 
ngabas na umalli>rrT:¿?// el comercid, 
Magsápalaran sa pangangalakal. 
. ARRIMAR, a Hápit; idaiti. íl met. 
íwan, ó pabayaón: v. gr. Íwan 6 
PABAYAÁN a7ig pamamahála sa hayan 
nang isang kápiia?i^ arrimar el óas- 
íbn, na kaisá nang dejar el mando; 
ÍWAN ang pag adral; arrimar /¿?^ li- 
bres ^ na ka isa nang dejar el estudio. 
IJ r. Magsakdal, H Luinapit; makipi- 
san; m^ikilákip. || Sumandal. (i Su- 
malí!orjg = ^ los huertos. Maglapit; 
ó sumama sa n)at)ubuti. 

ARRIMO, m. Pagíalapit; pagsa- 
sakdid: piigkakatnig; pagialágom. |j 
Tungkod na pinangháha\vakan.j|ni l. 
Til'c'fig, am))6n; sakloío nang isang 
makaiK-ngyaríhang tawo. 

ARRINCONAR, a. Iiagay ang 
bahing na, sa sií (-k: isabiílok. |{ nit t. 
Alisan yng" síivwnan nang f)arnania- 
há'á; p ¿,k kiíiwaiá; ó pí)g'ííg'>.p na 
tinatangíij'. || r. Liunigpit; tiirnago ó 
umílag sa píikiki|jrigdlatn sa ¡bá. = 
en casa, Lnmigpit sa bahay. 

ARRISCADO, DA. Pangthas* 
Ma akas na loob. || Arg maínam 'á- 
lakad, mabíné al niagandá ang ki- 
los. II Tikrísán. 

ARKISCARSE. r. M.gpalalÓ; 
mag-maga'iiig. 

ARROBAMIENTO, m. Ang 
pagkápdtigil nang manga sangkap 



ARR 

na ikinádaramdam nang katawan, sa 
pagpailanglang nang kákiluwa dahíl 
sa kataimtimán nang pananalangin 
sa Dios. II Pagkamanghá ó pagta 
takánc; malaki. 

ARROBARSE, r. Sambitlaín ang 
diii, II Tumigil ang manga pangdara- 
dam nang" káluluwa dáhil sa nía 
laking pagkápailanglang nang kaloo 
ban sa pagdidilidili sa Dios. 

ARRODILLARSE, r. Lumnhod; 
manikiuhod. 

ARROGANCIA, f. Kapangáha 
san; kapalalüan, kataasán. jj Kahara- 
bucán. 

ARROGANTE, adj. Palazo; ham 
bog. f( Bayani; buhay na loob; ma- 
lakás; maínam ang tíkas, || Magan- 
dang an>ó. 

ARROGAR. a.Angkinín; aríin ang 
sa ibá.¡|r. Umangká; gumíig^ ng sa iba. 
Sinásabi sa gaya natig manga sakop na 
pinainámahnlaan, kapangyaríhan nj 
isa, ttc. at la ó na sa maígA hu- 
kom na gutnagaga nang sakup nang 
ibang káp* wá niyá. 

ARROJADO, DA. adj. p. p. n| 
arrojar, nitt. Pi<ng;h:>s; madaiiíhong; 
pUN('k ná lool =:/¿^ carácter. Pusok 
na kíilooban. 

ARROJAR, a. I.ugbá; ibalabagu 
ihagi^; ¡tctpon. || UrnaíingásNW anf 
b¿ing> nang mar, gá bn!okc«k || Kurij 
sa mai gá asuo ay mügliwanag. mag- 
nihg'^ií'g ang síkit j{ Ií)ürlong; itam- 
\yo ]\\^g\yc\\<.^de su U. met. Ipagtáf 
biiyiín; iwak^í. || r. Sumug) á; dumaf 
lüh «ng; tumaou; bumuliísc^k^á pe\ 
lear. Dumaiühotig na makipag amas 
:=:le la ventana, Tiiinalon Ijúhat s^ 
biutaná.==^/>¿?r la ventana. Tumaiónl 
na magdaán nang bintáná.=(f;í tV 



AKK 

idanque. Tumalón sa tajngkí. 

ARROJO, m. kapangáhasan; ka- 
:apangan. 

^ ARROLLAR, a. Lulunín;balong- 
Munín. II Lagialiiiín; ipadpad nahg ha- 
^ngin ó tiíbig ang anomang bágay 
la mabigat, para nang: arrollar 
^ las piedras, ipadpad ang mgá bato; 

ARROLLAR las casas, LAGINLrNÍN a7lg 

nanga Uhay, eU. \\ m-t, Piapísing h- 
fonlonín ang manga kiáwiy. || met. 
juluhín; gipitín ang k ítalo hanging 
nawaián nang isagot, || r. Maluión; 
][iaí:)alun})6n, etc. 

ARROPAR, a. TAbán ó balu- 
ía nang d uniL [j Ipag^r ,y ik nqng 
"lanit, ó i'>i ínmg dnniu |f r. M »g- 
^ )áloL= Ym sdh:ini. M igbft ot nang 
= Ciímot ^a kaavv&ri, 

ARROPE, ni. Bagkat bulí; pu- 



ot s sá. 

ARROSTRAR, n. Mihiíg ang 
oob; 6 tn hiL'itangni;íy pagkiiíiig 
'aanoinin || . Harüpíii; lab, man; ti- 
sin ang- pa'gá»iib ó ma/ig' ktsa- 
cuniíá ), na huag magpakita naog tá- 
^c»r ó kcihioiiái ó s.^má nang loob, 
:::i los peligros, los peligros. Hara- 
)í(i nang Doorig kibuiiJMg loub ang 
'\x\g mungá kipjng uiibánr::::::^//, por 
^ os peligros. Labanang sal n.orsangía 
Ing mangí kapang mibán. || r. Ma- 
|||Ahás; lumaban nang booiiijj lápang 
^a m.ikipvííoiukháan sa kiáw¿iy. 
ARROYO, m. Batís; saluysoy. 
ARROZ, m. bot. Pnlay; bigás. 
ARROZAL, m. Palayan. 
^ ARRUAR. n. GumokgDk ang-bá^ 
|poy danió pagkáhaiatang iiÍ3/a^y inu- 

^ ARRUGA, f. Kunot; kubót nang 
>alat ó nang damit; siíri. (i Kulunt'oy» 



59 - 

ARR 

ARRUGADO, DA. p. p. arrugar. 
adj. Kovompís, kunotkunot, ó kubot- 
kubot (I Kuliintoy. 

ARRUGAR, a. Kunutin; kubutín; 
kutunín; suríin ó piligasan ang da- 
mít, 6 ang balát. íí r. Kumunot; ma- 
ngabot; ó manganot ang* balat; maku- 
sot; i-p. ikubot ang pap.-l, daraít. etc. 

ARRUINAR, a. Siráin; gibaía. B 
met. M tká )ah imik; makipigbigay 
nang xnx akini; kisiraán. ll r. M:igibá; 
masí á; ma^hínp, ó mápaharnak nang 
lubós, (I Migpáhamakan. 

ARRULLAR, a. Ipaghele; ipag- 
áwi[;aiiíií] ang sang )L ¡| a. y r. Sa naa- 
ngá kilapati, ay ang pagigiw nang 
barak)sa baba/i, na huniíhuni at 
igifiágiíaw ang ii'o l¡ act M[ gsáütaan 
nang pag üro^^^á i ang m gasawa, 6 
hindl man, cáLapuWa't isang babayi 
at íalaki. 

ARRULLO, m. Ang huní 6 ang 
korrokoiok nang kalapatiag nangánga- 
sawa. II Hele; á 6. 

ARRUMBAR a. Iligpit na ¡sálok 
ang ¡sang b'^gay na parang Wa?á nang 
subí (5 kahul igán. |¡ m -t. Iiabí; ij-ipiUn 
ang sinoinan sa isangr sáiitaan.yr.uáut.. 
Tuinpahín ng sasakyán ang í » «gang 
da m, nang tiruítungong' lu.i^al. [{ r. Tu- 
mumpc\ ang sasakyáii sa pariírunan» 

ARRUNFLAR, a. y r. Pagsa. 
masamahin; magkásamasama ang„ba- 
rahang magk.ikamukhá nang palo si 
larong sugal. 

ARSENAL, m. náut. Lídgal na ma- 
lápit sa dágat na pinaggágawan h pi- 
nagkiiknmpunihan ng ingí sasakyán* 

ARTE. f. Katipunan nang manga 
áral at regla nang magalíng na pag- 
gaWá nang anomán, |j íngat; lalang; 
katalasan=^/Wrf¿Vtr/-. Ang nagtiítürfe ng 



--- 6o ~ 

ART ART 

Pagliísob at pagtatangol, at nang la- pinangánganlang oracibn sa grama- 

hatnangní^uukolsapagbabaka.— ATc?- tica. || anat. Kasukasiían. — </^ co^ 

hlis artes ó bellas arles. Ang kapara ?nercto, Ngálang pangkaraniwan nang ' 

nang pagpipintá; pag eeskultor, etc,=c lahat ng manga bágay na nakikalakal 

liberales. Yaong ang* lálong gámit ay -=^de fé. Katotohánang ipinaháyag ng 

ang pagiísip at talino. Dios ó nang iglesia == de la muerte. 

ARTEJO, m. Buko nang manga Yaong bahagi nang panahong malápit 

(klíri; kasukasüan. na malápit sa kamátayan. II Paghihi- 

ARTERIA, f, Anat. Ang manga ngaló. 

ugat na pinakaalulód, na dinádaluyan ARTILLAR, a. Sangkapán 6 lag- 

nangdugóngnagmíimulá sa piísd, na yáa nang manga kanyón ang isang 

nagkákaiat sa boong katawán, at si- kiíiá ó isang sasakyán. 

yang ipinagtatagal nang búhay. ARTILLERÍA, f. der. nang arte. 

ARTERIA, f. Katalasan; astusia 6 Ang arte nang paggawá; pagiíngat 

'alang. at paggámit nang lahat nang armas, 

ARTESA, f. Batyáng lamasan <5 mákinas at kigámitán sa paghabaki.j] 

pinagmámasahan nang tinápay at na- Manga kanyón, mortero at iba pang 

gágamit sa iba pang kagamitán, H arraáíi na nánuk ^1 sa pagbabaka. || 

©angká. Cuerpo h kaiahuán nang mangi sun- 

i^ ARTESi\NO. m. der. nang arte, dalong artiJer( =:/<? campana ó de ba* 

Ang nagoopisio nang artcng tina- talla. Ang nak ii^ián sa mangí c jército, 

tpbajo nang kamay para ng pía- na umahlay at tumulong sa tropa sa 

tero, sastre, etc. pagh^kaka, at nang makid i nang 

ÁRTICO, CA. adj. astr. Ang dá- manga kilos at linikuad ikud.l nang 

kong hílagaan nang liípa; manga dá- tropa 6 e-jér. itosa harap n„ng kaáway. 

g.t at lupíriing na sa gawing yaón. ^de á caballo 6 ligera, Ang hmíhiít 

ARTICULACIÓN, f. anat. der. nang ma¡ gá kib^yo, ,it sampong ma- 

nanig articular. Kasoka^óan, ó ug- ng» tawo ay nangingibayo rin, at na- 

pong- nang dalauang hnt )ng gumá- ka amg tanga n^uvaig tumií ong sa 

galaw. Pagwiwíká; pangmgdsap na cab lleríaz=^$e sitio o gruesa Kx\% ^\^ 

"^^''"^^- nágamitsa paggigibá nang matuíaay 

ART/CULAR. a. Magwkí; big- na moog. 

kísín ang pangungiísap nang malí- ARTILLERO, m. d r. nang <2r//-¡ 

naW. ü for, Ilagiy ó isiilat ang minga Hería. Ang marunona at nagáral ng 

pmanóng sa saksí nang isang usnp. arte, nang artillería. |J \og stmdalo sai 

Ij adj. met. Ang náuukol sa ma- artillería. || Ang um..áliig4 nang kan-, 

ngá kasukasiían, ó. nang manga yon; na iba sa nagialagá nang mortero,! 

Ugpong ng buto. na ang táwag ñaman ay bombardero:Á 

ARTICULO, ra. Bahagi ó ka- dá mar. Ang artillero sa dagat ó sal 

booán nang isarrg bi^ay, na siná- sakyin. \ 

naysay sa sülat, lá 6 na sa mangi ARZOBISPADO, m. der. nang 

periódico [} gram. Isang bahagi nang arzobispo. Karángalan at kamáhalan 



— 6i — 

ASA ASC 

»ang pagkaarzobispo. || Ang kani- rang activo, sa kahulugang itahs, ipan- 

yang nasásakupan. hik, iyakyat, at nawíwiká nang ganitó: 

ARZOBISPO, m. Ang obispo sa Itinaás, ipiNANHik, iniakyat ni fu- 

pángulong ciudad, at pdnó nang la- l^no ang kamyang manga kamagánaky 

hat nang ibang obispong nasásaku- fulano ascendió á sus parientes,^ 

pan nang ciudad na yaón. d otro efnpleo. Máakyat; ó itaás sa 

ASA, f. Bitbitan; tainga nang ano- ibang katungkulan=:^/^ su carrera. 



mang kasangkapan 

ASADERO, RA. adj. der. nang 
asar. Ihawín. 

ASADO, DA. p, p. nang asar. 
Iníhaw na lamangkati. 

ASADOR, m. der. nang asar. 
Ihawán. 

ASADURA, f. Bitbit ó manga 
lamang loob nang háyop. 

ASAETEAR, a. Panáin; ó pa- 
taín sa pá «a (I r. Magpanaan. 

ASALTAR, a. mil. Loóban; sa- 
lakaying biglá ang a inmáng kúta, 



Mátaas sakaniyang katungkulan* 

ASCENDIENTE, m. p. a. nang 
ascender. Magugitlang, at alinm&n sa 
manga kanunuang pinangalingan. H 
m. Kapangyarihang makasúpil sa < 
sariling kalooban ó sa íbá. 

ASCENSIÓN, f. Pagakyat; ó 
pagpailanglang. 

ASCENSO, m. Pagkáakyat; pag- 
kátaas nang katungkulan ó pagka-» 
ginoó. 

ASCÉTICO, CA. adj. Ang náwí-. 
wiling túnay sa ganáp na kabá- 



báhay. etctll Mangháiang; manulibán. nalan. II Ang manga librong nagsá^ 

II Datnan; saiakaying higa nang saysay nang manga hágay na itó. ■ 

anomán, para nang Sdkít, tuk>ó, ka- ASCO m. Diri; suklam; ñamiñami, 

mátayan, ate. ASCUA, f. B^ga. 

ASALTO, m. mi'. Pag usob; ó ASEADO, DA. p. p. nang asear. 

pagsalák.iy sa kútá- || P^mghahárang; adj. Ma inis. Ij Maayos. ' 

pangloloob. [I Pagsíf.akay na big a ASEAR, a. Linisin; pagyamanin; 

nang anomán, para nang tuksó, ayu>i ; pamulihan; pügandahín; [jr» 

sakit etc. Maginis; magayos, etc. 

ASAR. a. Magfh;íw || Ihilabós, ó ASECHANZA, f. Dayang límang 

ih^X^ho^^ al fuego. íhaw sa apoy.=== nang kaáway. || Lalang, abat; híbajj 

¿n parrillas, íhaw sa paríli.i. |f r. met. Súb «k; abang sa pananampalasan* 

Makaramdam nang labis na ínit, na ASECHAR, a. Masíúmang nang 

parang iníihaw. =ñ¿/í? <^í2:/í^^' Mainitang dáyá, ó lalang sa kápuwá. íl r. Mag- 

malabis; 6 makáramdarn nang mala- subukán, magumangán nang híb^., 

bis na ínit. ASEDADO, IM. adj Paraneí sutl¿. 

ASCENDER, n. irreg. pfes. ind. ASEGURAR, a. Tibayan. f) Sigu^ 

asciendo rdesrde,'den\ imp-rat. asciende vuhin, ó ¡s¡guro;kuIunging magaling. 

tú, ciscienda é!, asciendan ellos: subj. || mct. Patutuhanan ang: anomán. {| 

asciéndalas y^a.-an. Paila nglang. [| met. Sinapin. ¡| met. Hadlangán an¿ 

Tumaá:>;(5 mátaas; máakyat; mápanhik lahat nang ikápapahamak nang ka* 

ng katungkulan. Ginágamit ding pá- tawán, pamamayan at pagaárí. f| M^g 



ASE 



— 62 



lagay nang smngiá at kasulatan na 
ikatítibay na«g anomangj kargo, 
trato ó kalákal. [| comer. í|[)ánagot 
nang asegurador, sa paipaínagitan 
nang halaga o patiíbong pinagkáya. 
rian sa pUiz^, ang lahat 6 bávva't isa 
nang pangáníb at kasiraíln na mang- 
yáyaring tangapín sa dágat nang ma- 
nga sasakyáng kináluluianan. Nag^ 
sesegmo rin sa siíwog ó ibang pa- 
ngánib nang báhay, almacén, árí, 
bühay, etc. 

ASEMEJAR, a. Iparis; imu.khá. 
ti r. Magkátulad; mámukhá; maka- 
wangis. 

ASENTADERAS, f. pl. fam. 
Manf :\ pigí. 

ASENTADILLAS. (A.) mod. 
adv. S¿*kay babayi. 

ASENTAR, comp. nang prep. 
á at sentar, v. ¡ireg romo acertar, 
II a. Iui;6; iluklok; iükínó. IJ B i ;ikin. 
Ij Patutuhanan; píígtibayin. ljLú;it; 
¡tanda H n. M.^bagay; ó m ^anyó || 
r. Máu¡ d; lumikmo; lunnuki k || iiut. 
Maniryhan; magtayó nang tiraban sa 
isang lugaL |.| Dumápó; lii'n,|>;ig ang 
íbon.||TLimiuing ang lát.ik \ Pum&^ok 
ó pasiílat sa isang kapi^a.jan. 

Asentir, img. como sentir. 
comp. nang prep. á, at v. sentir, n. 
Umayon; maki^yon nangtungo nang 
loob ó pasiy^t. II Pumáyaíj; ipahin- 
ttílot:=:í¿ otro dictamen. Umayon sa 
ibang pasiyá. 

ASENTISTA, m Ang may trato sa 
harí osa bayan, na humanap at mag- 
handá ng manga kákanin at iba pang 
kaílángan ng ejército, presidios, rtc 

ASEO. m. Kalinisan; lini^ | Sü^í. 

ASEQUIBLE, adj. Ang súk;it 
kamtári ó tamuhín; II Maáabot, má- 



ASÉ 



kakarátan. 

ASÉRRABLE. adj. der- nang 
asefrar\, Malálagari. 

ASERRADERO, m. der. nang 
aserrar, Lágarian. 

ASERRADURAS, pl. f. Kiísot; 
pinag-lagarían. 

ASERRAR, a. irreg. como acer* 
tar, comp, nang á, dX serrar. La- 
garún. || met. y fam. Tugtugín nang 
masamang pagtugtog ang violín. 

ASERRÍN, m. Kiisot; pinagla- 
garían. 

ASERTO, m. Pagpapatotoó. . 

ASERTORIO, m. PanunurapS 
sa pagpapatotoó. 

ASESINAR, a. Patayín ang ká- 
powá nang masamang pagkáparaan. |¡ 
met. Maglingó. 

ASESINATO, m. Pagpatáy nang 
di karampatan> sa kápowá. j| Pagli- 
lingo. 

ASESINO, m. Maglilingí, || Ang 
natay sa kápowá sa masamang pa- 
raán. 

ASESOR, RA.^ m. y f. for. Ang 
aboga^long sangunían nang gobierno; 
m.inghahatol. 

AS sSTAR. a. Tudlaín; puntahing 
tmukm II n t. H.indafcn, ó pagá- 
kalaan a»ig ¡bá naíig anomang ikí- 
papahimak. 

A>EVERACIÓNf. f. der. nang 
aseveri^y. PMgpapatotoó nang siftabí. 

ASEVERAR, a. Patutuhanan; 6 
pigtií>ayin ang sinabi. 

Así. adv. m. Gayón; ganirí; ga- 
n(ítff; para niió |f part. causal, na 
k ii-a-nang dákil dito 6 doon; anopaU; 
haya ^Ad así. adv. m. Katatagán; 
pangkaianiwan.— -4(r¿' como asi. Mas- 
k€ paano, papaánoman»— ^ií^/ ís. Ga- 



~63~ 
ASI ASO 

yon ngá; kayá ngá; thmy.—Asl que, ASISTIR, n. Humarap; umasistí. 
part. causal, Kaya; dahil dito ó doón; || Maglingkod- 1| Magalágá.=íi los en 



anopa^t, 

ASIDERO, m. Hawakán; tatang- 
nán; bitbitan. || Pákaw. || met. Dahí- 
lán; ó dahidahilán. 

ASIENTO, m. Uupán; loklokan. 

II Ang lugal na talagang upuan nang 
¡sá sa alinixiang tribunal 6 pyiong. 

II Lugal na kinátatayoan nang alín- 
mang báyan ó báhay. || Sa manga ta- 
payan ay ang puify na nakasákab 
sa lüpá kung nakatayó || Látak; tining. 

II Listaban. || Kabáitan; giüang nang 
isip; át niwíwikang: ¿awo 6 habaving 

MABAlT ó MAGULANG ANG ISIP; hom- 

iré ó 7nujer de asiento. || Sa freno 
ay ang isiniísubo sa bibig nang* ka- 
bayó. 

ASIGNAR, a. Talagahán; tadhá- 
nsá'i II Ipagkaloob. 

ASILO, m. Taguán; p-ínu'uyanan. 
(I Táhanan; kanlungm || inel. Am- 
pón; sakdalan; tyngkíik 

ASIMILAR, n. y r. Mámnkhá; 
máwShgki; máwangis; mák^priii^ || a. 
Ihowa^ájiwangki; iwangi ::=i(unacosa) 
á (í/ra: Iwangki ang iscing i á¿iiy sa 
iba; ó mámukhá ang isang bagay 
sa it)á. 

ASIR. a. irreg. pres. ind. yo asgo: 
impe-rat. ase ó as lií, asga él, as- 
gamos nosotros, asgan ellos: subj. 
(^^g<iy S<^^^ 8(^y g^^os, gais, gan Ha* 
wakan; tangnán. {| n. y r. Hun áwak 
tumangan; Ó kuinápit==(^i uno) deU 
por el brazo. Tangnán sa barazo. || 
r. Kunr^ápit; humáwak || Víagáway; 
ó magbabag; magt^ikapan. || Mugsun- 
gaban ang dalawang \rr^^k w.*y. || r. 
Magkáhawakan; magkitalü=::¿?, de la 
reja. Mangápit sa rejas. 



fermos. Magalágá sa may sakit na 
parang médico, kaibígan 6 alílá.]] 
Magsilbí=:(í'« tal casa, Manilbíhan ó 
tumirk sa gayong báhay, na parang 
escribiente, aíilá ó anomán. ij a. Tu- 
mtilong; umabúloy. |i r. Magálagaan; 
magtulungán. 

ASMA. f. med, Híká. 

ASMÁTICO, CA. adj. der. nang 
as7na. Híkain; anomang náuukol sa 
sakit na itó. 

ASOCIAR, a. IiamJi. || Katulu- 
ngin; kasamahin. |¡ Isamá; ilákip ang 
isang bágay sa iba. [¡ r. Makisaraá; 
makitíilong; sumamá jJMagsasamá.= 
á, con los buenos. Sumamá, ó ma- 
kipisan sa mabubuli. 

ASOLACIÓN, f. dcr. nang aso- 
lar. Paggibá. 

ASOLAR, a. irreg. como acordar. 
Gut)aíin; gibaín. ¡j r. Tumíning. 

ASOLEAR, a. Ibilad. [] r. Mag- 
paaiáw, un)itim sa áraw. 

ASOMADO, DA. p. p. nang aso- 
mar, y adj. Nakasúngaw || Nakagití; 
II Ma'áinihay sa álak. 

ASOMAR, n. y r. Sumipgaw.|| 
Sumip()f;gum¡tí||HumíftUg. Asomar- 
se (las lágrimas) d los ojos, Ma- 
ngilid sa mata ang ¡ühá^^^-f, por la 
ven/ana. SumuDgaw sa bintá^á (| a. 
IsúngcíW. ^ 

ASOMBtADlZb, ZA. aQj. Ma- 
git'ahin; guílafasin. 

ASOMBRAR, a. der. n3ingas0m- 
oro, Li imán; ^ lumílim. |J M¿tkádulit; 
gumita, 11 met. Makiojanghá; ma- 
kapagU'^k.}. || r. Mágitla; mabaghán; 
niatií]háa=:c/¿'/ suceso. Mabaghán sa 
nang-yari. 



: ■ \ 1 , -^ 64 

ASP ¡ 

ASOMBRO, m. í Pagkáfiulit; pag- 
kigitla. II Malaking pagkánianghá ó 
pagtataká. >, ! ■ 

ASOMBROSO, ^A: adj. der. 
nang asombro. Katakataká;í nakáma- 
manghá. ; % 

ASOMO, m. Báhid ó tanda nang 
anomán. |j Hinálá. ■ • 

ASONANCIA, f. Pagkak&bagay 
nang tunog 6 tingig. || poet. Pagka- 
kátula ' 

ASONANTE, p. a. nang éf sonar ^ 
y adj. Nagkákabagay añg 'tiinog ó 
tíngig. II m, poet. Tula. 

ASONAR, a. irreg. como aco7'dar. 
Pagtunuhin; pagakmaín ang tunog 
II r. Máakma; m átono Ij Magkáakma; 
luagkatono. 

ASOSRGAR. a. irreg. como acer- 
iar. Pahimpüín; patahimikin. 

ASPA, f Da'awang káhoy ó pat- 
pa na nagkák;»kurus, na bitsurang 
X, II arij Labiiyán. 

ASPÁDOR. m. art. Labayán. 

ASPAR, a. Magiábay. II Ipiripá 
sa kütús, II met. y fim. Magpahirap, 

ASPECTO, m. PagiT)umukha;.hit. 
sura; lagay. 

ASPEREZA, f. Kagalasán; gatol; 
salat. II Bííko nang daán || mtt. Sak- 
láp nang p^guugaí. 

ASPERGES, m. lat. Pagwiwisik 

ASPIRAR, a. Mumii gá. I| Mag- 
násá; maghangád=á U7ia dignidad. 
Maghnngad nang isang karfiáhalan. 

ASQUEAR, a. Makapandiri; ma- 
karimárim; makasuklam; nDakadümal. 
Ginágamit kung minsang parang 
neutro. 

ASQUEROSO, SA. adj. Nakadü- 
dumal; ó makadudumal; nakasüsák- 
lam ó makasüsuklam. H Mariimí li 



AST 

Masüklamin = ¿í la vista. Nakasiísull. 
lam sa V£\?X\.^=^de, para comer. Nakál 
rírimarim kan¡n=:^^í su traje. S¿ 
laúlá, maruming nianamit. [ 

ASTA. f. Tagdáh nang sibat, pik| 
etc, ó nang anomang armas na matiíl| 
at mata'im. II Sibat || Siíngay, 

ASTIL m, Ang tagdán; palarái 
^angkay na inilálagay sa manga pala- 
Icol, asarol at iba pang ganító lí Bata 
nang timbangan. 

ASTILLA, f. Tátal. II Tinghás. 

ASTILLAR, a. der. nang astilli 
Tumatal; ó tatalin. Hindí totoong ka 
gamitan. 

ASTILLERO, m. Lugál na pi 
"^teg" g^Wí^^ nang manga sasakyán' 
II Ang sabitán, armero ó salangái 
nang manga baril, pika at sibat. 

ASTRO, m. Alinmáa sa mang 
nagníningning sa bobtmg nang lángit 
para nang áraw, boán, manga bituin 

ASTROLABIO m. astr. Isan¡ 
kasangká.j^ng ginágamit nang mg 
matemático., ang karaníwang pag 
gamitan sa kaniya'y sd ka»agatan, nj 
máqiiita ang taás ó lájó nang poli 
at nang manga astro. 

ASTRONOMÍA, f. Ang karu 
níing-ing nagsá'.aysay nang hikí, síika 
at küos nang manga astros. ¡ 

ASTRÓNOMO m. Ang marul 
nong niñíg astronomía, 

ASTUCIA. £ Talas; kabihasahanf 
lalang; híi 6. I 

ASTUTO, TA. adj. Mátalas; bii 
hasa. |¡ 

ASURCAR, a. agr. Magtudlingi, 
ó magbusbós. \\ 

ASUSTAR, a. Gumiílat; gurnikláíj 

II r. Mágulat; mágikla. || Matilihán.=:¿i 

de^ con un mido. Mágulat, <5 ma|^ 



ATA 

■ tákot sa isang üg(^ngr=::/¿?r //;/ ruido. 
Mágik'a dáhii sa isang lígong, 

ATABACADO; DA. adj. Kdlay 
tab.iko. 

ATABAL, m. Taüibol na maiiit 
na kiiraniwang* tügtugín sa manga 
ilang- pagpipistá. Gimbal. 

ATACAR, a. Üápat na ibitonis 
ó itá'i ang" damit sa k itawán. |j Magf- 
tako nang t)aril. || Labanan ang ka- 
áway; salakayin. ¡| lutt. Guipitin ang 
katalo sa pagmamatowid, ó sa ano- 
mang hináhangad na kcinitán. || r. 
Mag aban. 

ATADERO, m. der. nang atar. 
Panálí; panangkás; pangbigkís.||Tata- 
XvXn, — No fener atadero, idm, Walang* 
wastó al kahusayan sa sinásalilá 6 
ginágawá. 

ATADO, DA. p. p. nang atar, y 
adj. Nakatálí; nakakabit nang piruié|| 
met. Ang talagang sa kákauntí; 
kimí sa anomán. j| s. m. Balutan nang 
damit; ó bigkís nang* anomán; tang- 
kás; pusód nang sibuyas. etc. 

x\TADURA.' f. Pagtatálí. \\ Tálí; 
pana i. II met. Pagkakátaü; pagkaká- 
lakip. II Kuliling nang gíod. 

ATAJAR a. der. nang atajo. Mag- 
bagtás; maniatas, ¡j a. Um¿ábat; suma- 
bat; sabaiín; abatan; harangin.||Iklián; 
hatíin; 6 liilán ang anomang luga!, 
na lagyán nang j^ahálang na sawá. 
ü, pader na bato, etc. || Sa ma- 
inga kómediaban ay tandaán nang 
giihit ang margen nañg manga verso 
ó salitang íiwan sa pagkokomedia, 
na hindi bag.\ sásabihin ó díditso- 
hin. II met. Puth'n; harangin; pigilin 
ang takb(5 nang anomán; para nang 

PtíTLÍN, ÍIARAMC.IN 6 PKULiN GUg apOV; 
ATAJAR el fuego; lUITLÍN a?lg USap, 



65 ~ 

ATA 

ATAJAR ¡os pleitos, et(\ II r. Aíadungó; 
maumid sa hiyá, sa alangálang ó sa 
tákot. 

ATAJO, m. Bagtasan; tápatan.jj 
Batanan. lí Hadlang. — Ir al atajo. Su- 
mabad. || Kapisanan; lupon nang nía- 
r&ming bágiy: v. gr. Un atajo de 
ladro?tes, isang kapisanan ó lupon 
?tang viagnanákaw , 

ATALAYA, f. Tálibaan; tánawan; 
bantayan, ¡j m. Bantay; talíba. 

ATALAYAR, a. Tumalíba; bu- 
mantay sa isang lugal na mataás, ha 
pagmasdán ang nangváyaií sa boong 
naáabot nang tanaw, || met. Pagmas- 
dán, (5 tanuran ang manga kilos nang 
iba. II r. Magbantayañ ang dalawang 
magknávvay.¡|met. Magsubukán; mag- 
m asirán. 

ATAÑER, impers. como tañer. 
Máuko); mátungkol; márapat. 

ATAQUE, m. Paglaban. ii Pagsa- 

lákay; pagliísob sa kaáway. || Húkay 

na kanlungan nang manga sundalo, 

knng nagbábaka. || met. Sakit na biglá, 

II Pagtatalo, tákapan. 

ATAR. a. Taiían; pagkawingín; 
tangkasín. || met. Gapusin; pMgungin. 
z=:Lde codo á codo. fr. '^2iMM:^,V^?\\ 
igapos.=¿^ pies V manosy^^^\}^ 
ang paá at kamay. || r. Magapos. || 
met. Masikí; huag mátutong Iwma- 
bás sa anomang kagípítan', ó nego- 
cio. II Manga pit; manatí ¡i sa anomán. 
^d sus opiniones. Manatili sa kani- 
yang manga akáiá.=í;/ un i?tco?ive- 
niente. Masikí na huag" mátutong la- 
mabás sa isang kapinsalaán. 

ATARRAJAR, a. Sa mang\ pan- 
day, ay gumawá nang roscas nang 
manga turnilló at tuerka, na ang ¡gawá 
ay ang kasangkápang tinátawag na 



ATE 



66 — 



terraja. 

ATASCAR, a. Siksikán nang 
bunót ó himulniol ang puang nang 
tabla, gaya nang gin^gawá kiing" 
nagsísiksik nang" bangka ó kabkó. Si- 
kifn; bigyahg kapinsalaán ang ano- 
mán. (Ir. Mabalahd. II Mábangjd sa 
anomang pagmaniatuid ó pagfsasalitá. 
11 Masarhán ang daluyán ó dáanan ng 
unomán. || M^ihirinan; tiimilhuk. 

ATAÚD, m. Kabáor^g-; ataiil. 

ATAVIAR a. Pamutihan; gaya- 
kan. II r. Magbihis na magpakarilag; 
gumáyak. — cotiy de inuchús galas. 
Magsuot nang maráming hiyás. 

ATAVÍO, m. H¡)ás; gayak. ¡I Pag- 
g^gayák. 

ÍATEMORIZAR. a. Tumákot ó 
takutin. jj r. Matákot ^^ ¿/í? ^^g^* Má- 
gikla sa anomán. —por algo, Mágikia 
dáhil sa anomán. 

ATEMPERANTE, p. a. nang 
atémpctar, s. y adj. meí. Panga lis 
nang ínit nang katawán. 

ATEMPERAR, a. Ilagay ang ano- 
mán sa kiniyang kasiyahán at ka- 
sukaláíi. II a. liagiiy ang anom^in sa 
kai>agciyáii; ibág?iy; husayin. j| r. Má- 
an)0; má^gptng; niá^.gay sa katarn- 
taman. 

ATEN lÓM. í drr. nnng aten- 
der. KaiÍHgá; p.gk.ki í 4a i| Gálang. 
ilPiiggiJgunanrgd.iam ÜP^tgur^gíp; piig- 
tingín; at sináúibing: sa pagtiñgín 
ó PAGLÍÑGAP sa kaniyang manga kara- 
patán; en atención á sus vúritos || 

Piigf)ibígay lug*n(i; ó prighihigiy lí>ui>. 

II •'^*^J? pansín. II pl. Mang g.igawín. 
ATENDER. ¿1. irr g «H.ino as- 
cender Kalingun;pagmasdán.|¡Pak¡n- 
gán; batiagín. || Hímanmanín; tan- 
toín; bulaybulayin.¡|lpagmasak¡t; kup- 



ATE 

kupín; amponín. || Lingapin. || Pakia 
lamían. ~á la conversación, Kainigáin 
óatinaihín ang sálitaan. ¡| r. MagkAlf 
ngaan; magma lásaki tan; maglingapíin 
||P¿<k¡mat¡agán, ókulingun angsarili 
II Maggaiangán. 

ATENERSE, r. como tener. Su 
mánib; makilakip.|| Magkasia. Il Um^ 
yon; makibágay. 

ATENTADO, m. p. p. nang aten^ 
tar. Kagagavván nang Huk6m na li 
his sa matowid. II Alínmang kasalá 
nang mabigat. || adj. Mahinhín; ma , 
bait. II Ang bágay na ginágawa nan * 
malaking pagiíngat at kalihimán. 
^ ATENTAR, a. irrrg. como acer 
far. Kumapákapá; magapuhap.|| Ka[ \ 
k;apín; apuhapin. II a. rcg. Mag..ká * 
ó gumawá nang Jaban sa katowíraii. 
=iá la vida. Majíakáftng pumatays ■ 
contra la propiedad. M.igakálá nan 
laban sa pagi»árí, 

ATENTO, TA. p. p. ¡rreg. 
atefitar^ t^s lo usual, adj. Makalingá 
Mahmhíii; mag^lang. 

ATENUANTE, p. a. nang ati 
nuar. adj. P.mgpag^án; pangpalii 
ó nagpápjliit; tmgpápagaan. 

ATENUAR, a Bawasan; ürái 
gaará II . M gbaWa nang lakí 
hun)ir>á 

ATERIRSE, r. de f. na ginága 
m¡t iámang sa sumüsunod na pe 
sona at tiempo: ger. atiriéndose: \ 
á. at'TÍdost: pres. ind. nos aterimo 
os aterís: ¡mperf. me atería, te atería 
ct .: p rf. me aterí, te ateriste, I 
atirió, nos aterimos, os aterís, I 
atirierofi: fut. me ateriré, te ate| 
ras, etc.: imperat. aterios vosotrof 
impwrf. me atiriera, ateriría, y a^ 
riese, etc.: fut. m^ atiriere, te atirí 



-67 



ATI ATO . 

v?^, etc. Mamanhid; 6 mangaUgkig' marigik:i\ooh2ín:=::la r/iecaa del caudiL 
d^ ginaw; mangatal. II Manigás ang Kahigin ang t¡m:iirn nang ilawán; pa- 



tatawán sa lamig. 

ATERRAR, a, irreg. como acer^ 
ar. Igibá; ilagpak sa iúpá || í. ^^g- 
Jiridakín; takuiin. L^longkigamitári 

kahulugang ¡to. || a. náiit. Lumá- 
)¡t sa dalatan ang manga sasakyán 

daong. II r, Matákot nang malakí; 
íiasindak. 

ATESTAR, a. irreg. como acer- 
an Siosikín; paulohin; punín; II Ipa- 
oob ang ¡sáng bágay sa ih| H » r-g. 
or. Sum ik^í; patotohanan^ |] * Mi?- 
)akasandii. || n-t. Mivamot; na nuhí 
ia awninan. 

ATESriGUAR. a. Sum .k í« 
ie oídos. Sunídk^í sa dwgig^ con o¿ro, 
Suiíiaksí sá iba o sumaksitig kasama 
nang iba. 

ATEZADO, DA p. p. nang a¿e^ 
nr. a«1j M«iiim. 

ATKZAR a. P iti nin; 6 papangi- 
:imin. II r. Umitim 

ATINAR, a. Tipnínia; mUut>; 
násundó; mátumpak || n t. Mihu- 
áan; matdriñg i»v=:= á decirlo, Máta- 
maang sabihii ziz^con la casa, Tamaaíi, 

mitutuhtn ang b hay. 

ATI S BAR. a. Magmasid; ó mas- 
Jang mahií^y. II Pakiramdamái. |[ r. 
*agp^kiramdam^n; míigmásiran. 

ATIZADERO, m. Pangpaningas; 
:)an^ hig. 

ATIZADOR, RA. m. y f . der. 
ang atizar. M.igpapaningas nang 
|japoy ó íUw. II Pangáhíg; 6 pangpa- 
|iingas nang apoy. 
[ ATIZAR, a. Magpaálab;; papa^- 
jdubdubírí; gatungan. II met. P^pagala 



liwanágin. 

ATLETA, m. Mangbubund.y met. 
Malaká' a^t maliksi. 

ATMÓSFERA, f. Hanging nakaií. 
libot, 6 na sa paübot nang liípá, na 
may kalahók, na manga singaw nang 
Iiípáat ¡bá pa. II Alapaap, at pangano- 
ring nakabábalot sa binilogbí og niang 
mundo hangang sa isang kataasang 
malakí. 

AVrOSFÉRICO, CA, adj. der ng 
atmosfera. A \g n uiuk )1 sa dtmnfera, 

A.r )L[.\OERO. m. Ba!áh6;;lab- 
lab [¡ II t. K*g pitan; kisikián ó ka- 
hirapaiig malakí nang paggawá nang 
anoniíih. 

ATOLLAR, n. Mábalahó.|| r. Mi- 
lusorg: máiiígay sa anomang kagipi* 
ioX\g ni.thírap lal>asári. 

ÁTOiMO. m. Ang isang bütil na Ttí* 
li tiiitan nang anorhán, na ul sdkat 
míípagháii ó mabnhigi |¡ pl. Ang ma* . 
ngci mailiit na nákikiu ^a sínag napg' 
áraw na n.imiímuibs sa alínmang hu- 
tas. |{ aiet. Alínmang bágay na Iqb- 
hang maliít.— t^/í «« átomo, txp. fam. 
Sa bágay na lálong maliít ó lubhang 
maliít. 

ATONTADO, DÁ. p. p. nang 
atontar, adj. Tüiíg; han&al; mü'ing. 

ATONTAR, a. Tuligín; taranta- 
hín. ¡I r. Matalíg, 6 matarantá. 

ATORARSE, x. Mábalahd. II Má- 
bangod, na huag máipatuloy ang pag- 
mamatowid ó pagsasaiitá || Masarhéa 
ang dinádaluyan ó paraaf)an ng ano- 
mán.|l Máhirínan; tumilhoki 

ATORMENTAR, a. Magpasákiti 



ibin; papagningasin anfg^ manga ^ita ó magpahírap.H met. Humáp¡s.|| r.Í*i 
!nin§f kataWári, ó kálolowa, 6 ang hiraffan ang sariiú {| Magpahirapati, 



68 



ATR 

ATORNILLAR, a.íturnilió, ó hig- 
pitin aníz tiirnili(5. 

ATRABILIS. f. incd. Ang tinata- 
vvag na colera negra. (¡ iiict, Gálit; ug*á 
ling lubhang masak np. 

ATRACADERO, der. nang aira- 
car, m. náut. Piinduhan; sadsaran ng 
sasakyán. 

ATRACAR, a. náut. Uápit; 6 ¡daiii 
ang isang sasakyán sa ibíi, ó sa pang- 
pang*. II inet. Sandatín sa pagkiin ang 
sínoman. || r. met. y fam. Kumíiin at 
uniinóm nang sandatan. 

ATRACTIVO, VA. adj. Nakaá- 
anyaya; panghaüna; nakahihila sa ano- 
uián. II lu. Ang magandang ayos ng 
pagmumukhá, pangungüsap, paggawa 
at paguugálí, na nakaítanyaya ng loób. 

ATRAER, a. iireg. como iracr, 
Hikayalin; halinahin. || Makahalina; 
makalamuyot. li Hiiiiín; kaladkarín: 
para nang paghuit nang batobaláni sa 
bákal, nang paghiiil nang azabache sa 
giniíkan:::^^^^ alguno d su parecer, Hi- 
kayatin ang sínoman sakaniyangaká- 
\2i=-C07i promesa. Lamuyutin nang pa- 
ngákó, ó sa pangákó. Ij r. Magkásun- 
do; magkágiÜwan. 

ATRAGANTARSE, r. Mábara sa 
lalamunan, ang anonnán; máhirinan; 
mábikig; niásamid. || met. y fam. 
Maumid; madungo sa sálitaan=;¿:¿?« 
una espina, Mábikig. I] a. Dalida- 
liín: at sinásabi, no ?2ie atragantes, 
huag ino akong dalidaliín. || met. Du- 
ngawiri ang isang nakíkipagusap. 

ATRANCAR, a. Isaiá; ikáling ang 
pintó, at sa loob ay trangkiihán.|| fam. 
Humakbang nang maluluang. II met. 
y fam. Bumasa nang lubhang matu- 
lin» na lumálaktaw nang mai.gá clciu- 
sulit¡ ó na^íiwan nang anománg ma- 



ATR 

ngá pangungLÍsap. jj r. Magkulong sa 
isang lugal, na itrangki ang manga 
pinto. 

ATRAPAR, a. fam. Hulihin; sung- 
gabán ang tumatanan ó nagtátakbo. |i 
Harangin; sabatín . 

ATrAS. adv. 1. Sa hu^í; sa líkuran; 
hulihán. II adv. t. Tinaükdang j:>aña- 
hon, ó nakaraan^; bágay.jjinterj.Urong; 
balík. 

ATRASAR, a. Ihulí; íwan; liwa^ 
gan; luatán. || r. Máhu í; magluat.jjGi- 
nágamit kung minsang parang neutro: 
V. g. Ang reíos ?ia üo^y náhuiíüli, es/e 
reloj ATRASA. II Muag magbáyad nang 
lilang sa láning na panahón. 

ATRAVESADO, DA. p. p. nang 
atravesar, adj. Sulipái. ¡| met. Ang 
may masan)ang akáiá, ó masamá ang 
ga\vá. II Ang «ásong sarisáring láhí. ¡| 
Ang mestizo. I| rinagíampasán;pinag- 
laiisán. II Nakahambalang. H Nakapa- 
hálanpí sa iba. 

ATRAVESAÑO, m. Pahalang || 
T^iliki lan 

ATRAVESAR, a. iireg. como 
acertar, Ipahálang, ó maghalangnang 
káhoy ó anomáw, na abot sa magka- 
bikábilang gíHd nang daán, batís ó 
ibáng ganganiló. |1 Butasin, ó tuhugin 
nang lampasan; patausín sa magkabi- 
kábilá ang espada, bala, etí\ || Mag- 
daán; tumawíd. || Piimustá. [| r. met. 
Sumabad.||Pumahá ang.jj M¿jk¡lahok; 
makipisan; mamagitan; magmasákitsa 
gawá ó trato nang iba. II ]VIakipagávvay. 
II Kung sa sugal ay: inagpustahan^ 
?nagtdyaan^en el camino Humálang 
sa daan. 

ATREVERSE, r. Mangabas =-i 
cosas grandes, ^AW^d^vx^ na gumawa 
nang malaking bagay=í^^/ todos, Ma- 



ATR 

jigahás na lumaban sa lahat. — A/m- 
hérsele ií airo. I.apa5lan|:;anin ang ká- 
powá; pangahasán. 

^ ATREVIDO, DA. p. p. ng ahcuer 
y atreverse, adj. Pangabas, || Lapasta- 
ngan; paslang", 

ATREVIMIENTO, ni; Kapangá- 
hasan. || Kapaslangui. 

ATRIBUIR, a. irreg, como huir. 
Ibintang; ipagbiíhat; ihinálá, ipauí-. 
tang. V. gr. Me atribuyes la culpa, 

ITINÁTADOY mOy 6 IPlNAGHÍlUNTANG ??tO 

sa akin ang salaz=ci airo. Iparátang 
sa iba. || r. Angkinín; ariing parang 
kaniyá ahg anoniang gawa. / 

ATRIBUTO, m. Bávvat isa nang 
manga kalidad ó sangkap na sarüi, 
ría mabuti ó masaniá man, nang isang 
bágay. II tcol. Alinmán sa manga 
kabagsikan nang Dios, sa makatuid 
ang kapangyarihan niyá, karunungan, 
kagálingan, etc. |¡ Tanda ó st^ñal, na, 
nagpápakiíala nang kaugalián, at 
tungkol nang manga figura: para nang 
palma, ay tanda nang pagdidíwang, 
ang oliva ay tanda nang kapayapaán, 
etc. 

ATRICIÓN- f. teol. Pagsisisi ó 
sákit nang loob sa pagkakásala sa 
Dios, dáhil sa bigat at kapangitan ng 
manga kasalanan, ó dáhil kay^á sa 
tákot sa manga hírap sa infierno, 
ó sa di pagkakamit nang kalual- 
hatian, kasama nang tíká nang loob 
jna di na muling magkásala. 

ATRIL, m. Sa'angán nang, libró 
sa pagbasa: atril. Lubhang gjmit ng 
mangi miísiko sa pagtugtog. 

ATRIO, m. Harapang migmulá 
Isa pintóan hangfang sa hagdanan ng 
Imangá palacio. || H irapín nang ma- 
nga simbahan bagodumating sa pinto. 



69 



ATR 

ATRITO, TA. adj. May pagsisí- 
' — atrición. 



sing 

ATROCIDAD.f. der. nang atroz. 
Malaking k^bangisán ó kalilühan, |J 
fam. Kalabisan; kalalóan. 

ATRONADO, DA. p, p. nang 
atronar, adj. Dalingás; dalosdalos, íl 
adj, y m. Alb. Sinásabi sa siígat ng 
paá nang kabayo, na gaw¿i nang kukó 
nang kabilang paanan, na tinátawag 
náting áhot.. ^ 

ATRONAR, n. irreg".' como acor-, 
dar. Makabingí, makatulig* ang íngay 
6 ügong na malabis nang anomáin. 
II Tuligín; üngawín. || r. Matulig; ma- 
lingaw na mawakán nang díwá, dá- 
hil sa ugong nang kulog. || Mama- 
lingming*; mamatay ang sísiw sa loob 
nang itlog dáhil sa pagkádingig 
nang kulog. 

ATROPELLAR. a. Sumagásang 
biglá sa ibábaw nang manga tawo. 
II Pavvalang* kabuliihán ang manga 
kautusíín, kagalangán ó ibang bá- 
gay na ganganitó. (I Dahasín; daanin 
sa iakás 6 kapangyarihan. || Lapas- 
tanganin ang isa- sa salitá, na huag 
bigyang lugal na makasagot ó mag- 
matuid. II r. Magmadaii nang labis 
ó magdalosdalos sa paggawá ó pa- 
nanatitá='^;/ los negocios. Magdalos- 
dalos sa pagnenegocio ó paghahánap 
bühay. 

ATUFADO, DxA. p. p. nang atu^ 
far. adj. Gálit. 

ATUFAR, a. ant. Magpagálit. 1| 
r. mct, Magálit. || Makásamio nang 
amoy na masangsang at masamá, na 
isinísingiw nang anomán. Sinásabi 
namang ikin ikipit sa álak. || Magmu* 
lang masirá ang álak ó anomang li* 
kor dáhil sa anomang* singaw na li- 



ATU 

nangap=:¿:(7;/, de una palabra. Ikagá- 
lit ang isang" pangungusap^/d?r ¿:w<fi/- 
qtiier cosa. Magálit dáhil sa anomán. 

ATÚN. m. Bangiís na malakl. 

ATURDIDO, DA. p. p. nang 
aturdir at aturdirse, adj. Tulig; li- 
ngaw, dalosdalos. 

ATURDIMIENTO, m. Pagkahi- 

lo; katuligAn; ka!¡nga\Vc\n. || Pagkada- 

losda os. ¡I Pagkágikia. 

. ATURDIR, a. Tuligín; bingawín. 

II Makámangha. || Gulatin. || r. Matu- 

lig; malingaw; malingrning. 

ATUSAR, a. Pantaín 6 husayin 
nang gunting ang buhok. (1 Husayin 
ang buhok, na basaín nang tübig 
at saká sukiaín. Husayin; paganda- 
hín; II r. met. Magkinís; maghiísay na 
uialabis nang katavván at pananamit, 

AUlJAZ adj. Pangabas. 

AUDIENCIA, f. Ang acto nang^ 
pagdingig nang niangi haii, at iba 
pang tnay kapangyarihan sa manga 
láwong may sásabihin sa kanüá. jj 
Ang acto nang pagdingig nang isang 
nakíkipagusap na tanga pí-i ang ka* 
niyang manga kahí¡ingin.||Hükoiiian. 
Audi ncia. 

AUDITITO, VA. adj. der. sa 
lating audiavir. Ang siíkat mak-íri- 
^^gig- II Ang náuukol sa pangdingie;. 

AUDITORIO, ría. adj. m. Ka- 
tipunan nang nak'kinyig*. 

AUGURACIÓN, f. der. nang ^w- 
gurar. Hú á 6 panghuhiíla, sa lipad 
nang mrtngá ibón. 

AUGUSTO, TA. adj. Kagalang- 
gálang; dakilá. 

AULLANT?^. p. a, nang aullar. 
adj. Nagiíiingol; humiíhulhol. 

AULLAR, n. Umúngal; humul* 
hol; umuwang. Ikinákapit lámang 



AUN 

sa manga aso at lobo. 

AULLIDO, m. Úngal; holhot} 
owang. 

AUMENTAR, a. Damihan; pa- 
lakhín; dagdagán. || r. Dumami; ku- 
mapaK 

AÚN. adv. t. Pa. v. gr. Aun es. 
tas aquíi^ Nárito ka pa?. Aiín ;/<?- 
Hi?idi pa; di PA. |( Namán; bagamán. 

AUNAR, a. Pagisahín; ó pagsa- 
mahin; tipunin; pagpísanin. ii Pagká- 
sunduin. || r, Magsamasama; magpi* 
sanpisan, para sa anomang bágay. || 
Magkáisaisa; magkásundó ang ma- 
nga nagkhkaalit 6 nagkagalít. lí Su- 
malamühá. 

AUNQUE, conj. disyunt. Baga- 
mán* bistá; sukdang; káhiman. || Ká- 
hit=.V¿?. Hindí man. 

AURÉOLA, f. Sínag sa ulo n¿- 
manga santo. 

AURÍCULA, f. Al¡nm4« sa da- 
lawang pinakapakpak 6 pinakatainga 
mandín nang puso. : * ^ . 

AURIGA, f. poét. Kotsero. 

AURORA, f. Liwánag na nangií- 
nguria sa síkat nang áraw; bukang 
liwayway. || Ang pamuU, 6 ang ma- 
nga línang panahón nang aiioniang 
bagay. (1 linuming pinaglahok na ka- 
tás nang almendras at pinagbabaran 
nang kanela. 1| pint. íCtíl^^y na lu^ 
málabas sa pagkakálahok nang putl/ 
pula at azul. 

AURRAUGADO, DA. ad). agr. 
/Lúpang masamá ang pag'ká'inang^ 

AUSENCIA, f. Pagalí«;ó.pagka- 
wa á. II Ang panahong walá ang isang 
i umalis. 11 Kawalán. 

AUS£¡jSITARSE- r. ümalíií; lu. 
mayd; puminaiv.s;^^ Manila. Uma- 
lis sa Maynílá. 



7í 



AUT 

AUSENTE, p. a. nang ausentar 
at ausentarse at adj, Walá; nalis. 

AUSTRAL, adj. dcr. nang austro. 
Ang nauukol sa habágat. 

austríaco, CA. adj. Ang ná- 
uukol sa Austria. I) m. y f. Tagá Aus- 
tria. 
AUSTRO, m. Habágat. 
AUTOv m. for. Utos nang hukorn, 
na ¡nilagdl sa anománg causa civil 6 
criminal^ 

AUTÓGRAFO, m. Ang siílat na 
lagdá nang saríling kamay nang may 
kathl 

^ AUTOR, RA. m. y f. Piínong da- 
hiián nang anomán. II Ang luma áng 
nang aiomán, || Ang gumawá ng ano- 
máng kasiilatan ó libró. Ikinákapit 
namáng sinásabí sa unang nagpanu- 
kálá at gumawá nang anomán. 

AUTORIDAD, f Kapangyari. 
han; pagkapiínó.jl Píin().|| Pagkaginoó; 
kuánfaljan at kamáhalan. I| Katutu- 
hanan nang alinmáng bágay; panini- 
wá á at pananarapalataya sa anomán. 
AUTORIZACIÓN, f. der. ng au- 
torizar. Kapangyaríhan; kapahintulu- 
tan. II Pagmbigay kapangyaríhan 6 ka- 
pahiniulután. 

AUTORIZAR, a, Bigyán nang k^. 
pangyarihan, ó pahintulutang maka- 
gawá ijPapagtíbayin, ó legalisahín ng 
escribano vít\^ anomang ka^^ulatan, na 
p^mug fé piíblica. n Patuluhanan ang 
anománg ^ágay, nang kapangyarihan, 
sentencia 6 wíká nang isang autor, u 
PurihÍ!ic;;=f¿?;í su firma. Pagtibayin pg 
kaniyang tírmá, ! 

AUXILIAR, a. der. nang" auxilio. 
Tumú ong; umanpón. jj Umabüloy sa 
naghíhinga'd. || adj. y s. m. Tumiíiu- 
long; ó" tagaliüong; pangtiílong. || r. 



AVA 

Magftulungán. 

AUXILIO, m. Tülong; abiíloy II 
Pagtiílong. 

AVALUAR, a. der. nang avaliw. 
Halagaban ó tasaban. 

AVALÚO, m. Paghahalagá; pag- 
tasa . 

AVANZAR, a. luna; ¡siílong. || n. 
Magpauna; sumülong. || n. mil. Sumú- 
long" na lumaban; lumüsob=:¿7/ sitio 
enemigo. Sumúlong na tumnngf sa lu- 
gal nang kaáway=r=tó¿r/(« el sitio etiemi- 
go. Sumúlong sa dákong lugal nang 
kariWay=//^^/a<r/ sitio enemigo, Sumú- 
long hangang sa lugal n¿íng kaAway. 
AVARICIA, f. WaUngtútong pag- 
íbig sa kayamanan. Kararantan; d;\^ 
mot; kasakimán. 

AVARIENTO, TA. d«r. ng avaro. 
adj., m. y f . Marámot; masakina 

AVARO, RA, adj. üi. y f. Mará- 
mot; masakim. lí Mapagimbot=¿/(^ ri- 
5'7/(?;s¿2s. Mcisakim sa kayamaaan; ma- 
pagimbot nang kayamanan. 

AVE. f. Ibón. Tungkol háyop na 
ang boong kataw.^n ó k^lakhán nang 
katawán ay nabábalot nang balahibo, 
at dalawá ^imang ang pflá at dalawá 
ang pakpak, at ang karamihan í?y lu- 
mílipííd=í/^ paso. Ang mang^ ibong 
nagsisi ípat nang ibang- lugai pagda- 
ting- nang isang kapanáhunan nang 
báwa't isang taón, at pagkuan ay áalis 
namán áo6x\ ^ de rapiña. Ang manga 
sumísilá nang kápowá niyá ibón, at 
iba pang hayop na kanilang nádadagit 
at pínápatay, para nang limbás, láwin, 
etc ^nocturna, Ang mgá ibong, kung 
áraw ay nakaligpit, at sa gabi. «ámang 
lumílipad; para nang" tigkaló, tibtik, 
pániki, tic.zzzsilvestre; brava] monta* 
raz. Ang manga kailan ma'y hindí, 5 



— 7^ 
AVE 

bihirang mapaámo, at lumálajó nang 
hayan "^y/va. met. Ang l'iwong tulóg 
at maik í c\ng ísip, ó ang'lápang^;?^??/- 
za. mel. fauí. Aüg táwong Paba) á, sim- 
ple, maküpad at waláng talas. 

AVPXIiNÍDAR. a. Ipakipamayan. 
Ij I ápit ang i.sang bágay sa iba. || r. 
Makipamayan.jj Málapit, 6 mátabi ang 
isang bágay sa ibá^^;/ //;/ pueblo, 
Makípamnyan, ó nianiráhan sa isang 
bayan. 

AVEJENTAR, a. y r. Mcigmiik- 
hang" matandá nang di paíiahón, dá- 
hil sa manga hírap, 6 karamdamang* 
pinagiiiiís. 

AVE MARÍA, f. Ang aba ginoong 
María. [| Báwa't isa nang" maliliít na 
biítil nang kuintás, at gayón ang iti- 
nátaWiig sapngka't sa pagdaraán sa 
kaniya'y dinádasal ang panalanging 
yaón.=.2/ ave María^ rnod. adv. Sa 
pagtatdkip sílí{n=í.7/ //// ave Maña, 
loe. fam. Sa isang sandali. 

AVENENCIA, f. Pagkakáisa; 6 
pagkakásundó. 

^ AVENIDA, f. Baba. || Ang daán, 
ó landas. || met. Piígkak-isama; ó pag- 
kakápisan nang maraming bágay. 

AVENIR, a. irreg. como venir. 
Pagayosin. |( Pagkásunduin ang ma- 
nga kalooban. || r. Umayon; umayos. 
¡I Magkásundó; magkáakrna; magká- 
isa, etc. I) Makipagkásuncó etc.|lMag- 
kásiisundó. jl Ang participio pasivo 
nito'y ginágamit na kasama nang ma- 
nga adverbiong hie7iy . 6 maL v. gr. 
Nagkáka.^nndofig .majíuii ó mahúsay, 
está7i jJiEN avenidos; hindl nagkáka- 
$u?id(\ estar mal avenidos. II Avenirse 
á iodo. U mayos sa bálang n^^=zco?t 
cualquiera. Umayon, makipagkáisa 
sa kangínoman. 



AVE 

AVENTAJAR, a. Palalóin; mn 
pahigtín sa \\y<\- \\ r. ].umá*6; humi 
git; iimuna. II M'i^káhigitan :=i otros 
Liim¿i'(i sa \b'c=zjn el saber. Makahígíl 
sa dunong. 

AVENTAR, a. irreg. como acer 
tar, Hunkoyín; ipahangín.¡|Paypayán 
II Tangayín nang hangin ang ano 
Uián. II m. t. y fam. Bugawin; paali 
sin; iaboy. II r. Kabagan || Mapiinc 
nanghángin angano.mán. || met, Mag ■ 
takbó; tumakas; mngtumiilin nang 
paglákad, etc. 

AVENTURA, f. Pangyayáring 
kaibá. II Paukakátaon. 

AVENTURAR, a. Ipagbakása 
ka í; ipagsápalnran. || r. Magbápalaran; 
rnagbakásakaií. 

AVENTURADO, DA. p. p. ng 
aventurar y adj. Mápanganib. 

AVERGONZAR. a.Jrrrg. como 
acordar. Hiyaín; halayin. jj r. Mahi 
yá; makiityá. =^í' pedir. Mahiyang 
hvím\Vig\.-= por U7ia mala accihu. Ma- 
kutyá dáhil sa isang masamáng gawá; 
ikakutyá ang isang masamang kios. 

AVERÍA, f. Ang kasiraang ti- 
nátangap nang manga kalákal, 6 nang 
manga kayo. Kaugaliang iálong sa- 
bihin sa manga kasiraang tinátan- 
gap nang manga ka'áka! sa dágat. 
K náut. Kasiraang nangyáyari sa da- 
ong, dáhil sa lakás nang hangin ó 
nang simpok nang alón. || fam, Alin- 
niáng kapahamakán, o sakunang dí 
hiníhintay, ó dí ináakalang dárating. i 
II Ang kapisanan ng sarisáring ibon.|( | 
Báhay ó lugaP na pinagaalagaán ngl: 
manga íbon. F 

AVERIADO, DA. p. p. nang ave^ \ 
ría, at averiarse, adj. Sirá. 

AVERIARSE, r. der. nang a7fe 



AVI 

ía. Masírá ó mabulok ang anomin. 
Paraníwang sabihin sa manga gé- 
Icro at kalákal na dala ng sasakyán. 

AVERIGUAR, a. Paütawín ang; 
Latiituhanan. || Usisáin; siyasatin. || 
^^agtanong. 

AVERSIÓN, f. Diímal; suklam, 
la tinátaglay sa kápowá, dáhü sa di 
wgkaká^ikmá nang ugáí, etc. 

AVIAR, a. Ihandá; ó igayák ang 



)áon. II Dalidalíin ang pagyárí nang ó tagaigib, nang manga pasto!. || La- 



73 — 

AYE 

AYEAR. n. der. nang ajy, Magbu 
buntong h¡n¡ngá;umaíngaing; magaay- 

AYER. adv. t. Kahapon.=«/«r/^. 
Kihapon nang hapon. 

AYO, YA. m. y f. Nangf ana 
ay gayón ang táwag sa tagapagalágá 
nang bata: ngayón ay sa tagapagtúro 
sa bálái 

AYUDA, m. Tülong; saklolo. || 
Pintakasi; abüIoy.||Ang magtatangad; 



uinágawá. || r. Humandá; g-iimayak 
:ft paglákad, || Magbihis.=/¿? ropa. 
Vlaghandá nang damit na bábaunin 
4 kú\tk\v¿:\[\,=zpara salir, Gumayak 
nang pngalís. 

AVIiNíAGRAR. a. Paasimin ang 
anomán. 1| r. Umásim. |I Maging siíká. 

AVISADO, DA. p. p. nang av¿^ 
sar y adj. Datihan; matunog; má- 
talas. 

AVISAR, a. der. nang aviso. Mag- 
bigay alam; magsabi. || Sumaad. jl 
Miígbalíiá; magsumbong.||Magbabalá; 
humátol; umáral. 

AVISO, m. Balíiá; babala. 

AVISPA, f. Putakt!. 

AVISAR, a. Mátanaw. II r. Ma- 
Hipagkita; dum^law ang isa sa kápowá 
niyá para makipagusap nang anomhn. 

AVIVAR, a. Pasiglahínj buhayin 
ang loob, papaginitinj dalidaliin. || 
Isiíipng ang apuy; kahigin ang ílaw 
tt nang lá ong magningas. 1| n. y r. 
Magsaúling lakás; Tumakks uli ang 
ísang may sakit na naglubhá na.|| 
Sumig^á. 

AXIOMA, m. Piínong áral; na 
gawá nang manga pantás, 

AY. interj. nang sákit ó hírap. 
II m. pl. Buntong hiningá; aing.— 
Ay de mi! Aba ko! sa aba ko! 



valiva.t=::/é^ cámara. Ang alílang taga- 
áhit, tagasuklay at tagapagbihis nang 
kaniyang pang¡noón.:=r/<? costa. Ang 
abúloy na salapí, bukod sa sueldo. 
AYUDANTF:. p. a. nang ayudar. 
Ang tumiítulone:; katiílong ó naka- 
tüculong. II m. Katungkiílang militar 
na may sarisáring grado, at pangalah. 
May ayudante general^ ayudante ma- 
yor at ayudante de campo, ayon sa 
ibatibá nilang tungkol. 

AYUDAR, a. Tumiílong. il Su- 
maklolo.~f^íí sti hermano) á subir. 
Tulungan (ang kaniyang kapatid) na 
])umanhik»f¿ alguno) en una pre- 
tención. Tulungan (ang sínoman) sa 
isang lákad ó n¡lálakad=i bien rno- 
rir, Tumiílong sa naghíhingalo, ó 
magpahesüs. 

AYUNAR, n. Mangiün sa pag- 
káin; magkolasión.~-iSi/¿3?r>;/ ayunas. 
m. adv. met. y fam. Huag matarok 
ó huag máintindihan ang isang bá- 
gay. 

AYUNQUE, ó YUNQUE, m. 
Palihán. 

AYUNTAMIENTO, m, Ang ka- 
pisanan nang manga alcalde at re- 
gidores, na, nanaámahalá sa isang* 
bayan. || Pagapid. 

AYUSTE, m. náut. Dugtong; á 

10 



AZA 

pagkakááugtong nang dalawang dulo 
nang liíbid. 

AZADA, f. agr. Asarol; panghu- 
kay. 

AZADONAR, a. den nang aza^ 
dhn. Magasarol; asarolín; hukayin 
nang asarol. 

AZAFRÁN, m. bot. Kasubhá. 

AZAFRANADO, DA. adj, Kií- 
lay azafrán^ ó dilaw. 

AZAFRANAR, a. der. nang ata- 
/rán. Tináin nanjf kasubhá. || Laho- 
kán; tunawan nang azafrán ang" ano- 
mán.||Kasubhaán. 

AZAHAR- m. bot. Bulaklak ng 
lukbán ó dáyap. 

AZÓFAR, m. Tangsóng dilaw. 

AZOGAR, a. der. nang azoge. 
Asugíhan; ó lagjrán nang azogue ang 
a!9.omán« 

AZOGUE, m. Metal na pulí attu- 
naw. Azogue. || pl. Ang manga daóng 
na nakatítán sa paghahatid ng azogue 
sa América na biíhat sa España. 

AZOLAR. a. irrtg. como acor'- 
dar. carp. Darasín, 6 tabtabín nang 
darás. 

AZOI^RARSE. r. Magparang na- 
kakatulog dáhil sa malubhang sakit 
ó bigat nang ulo. |l Malango ng labis. 

AZOTACALLES, m. palab. comp. 
nang v. azotar, at s. calle, fam. Ham- 
pasliípá. 



74 — 



AZO 

AZOTAR, a. der. nang azote, 
Hampasín; palian. ||met. Magpasagiok 
nang anonián. || r. Magphlo. || Mag- 
paluán. 

AZOTAZO, m. aum. nang a0¿?/<?. 
Lhtay na malakí sa puit. || Hampas 
na malakás. 

AZÚCAR, com. h%\\\.ú.=Lca7tde 
ó candí. Azíicar piedra. Asükal de 
piedra. =^<(f yf¿7/'. Ang lálong mapuli 
at m,alinis na asükal, ó ang lálong 
refinado. =¿/<f püht. Ang asiíka! na 
kung mapalínaw nang- magaling at 
malag-yán na, nang karampátang pun- 
tó, ay inilálagay sa manga pilóng 
lupa, at nang magkaroón nang ga- 
yong hitsura at luixia.bás na maputí 
at matigás kay sa pangkaraniwan. 
z=ide lustre. Ang binayo at sinálá. 
=^de quebrados. Ang pirápiraso dá- 
hil sa di tumigás na mabut¡.=r^<? 
redoma. Ang ipinápahid sa lunas at 
lábí nang manga redoma na kiná- 
lululanan nangjaraóe violado h ¡bang 
ginágamit na pangpalubay nang dib- 
dAh^mascabada. Ang marumí ó ka- 
lámay.=r(?/'í? ó roja. Ang bula at 
mgíl duming napaíibabaw ng asükal. 

AZUCARILLO, dim. nang azú- 
car, m. Karamelo. 

AZUZAR, a. Magpahuyá; ó mag- 
pahiyá. || mct. fam. Pagalitin; sulsu- 
lán. |¡ r. Maghamonán. 



7S - 



IB 



BABA. f. Láway na umlagos sa 
bibig, dáhil sa kasaganáan ó sa iba 
kayang dahilán. Gayón din ang tá- 
wag sa láway nang sapsap, ó iba 
kayang" háyop na nagkákatay, 

BABADA, f. Butó sa balakang ng 
háyop. 

BABADOR, der. nang daba. m. 
Damit na salüpíl sa dibdib, na paná- 
hod nang láway. || Saliípil sa dibdib 
nang bátá. 

BABEAR, n. der. n^ngdaba. Mag- 
laway. 

BABEO, m. der.'mng óaia, Pag- 
lalaway; pagkakatay nang láway. 

BABIA. (ESTAR EN) fr. fani. 
Malibang, na iba ang máisip, at huag 
ang pinagsásalitaanan ó ginágawá. 

BABILONIA, f. fam. Kaguluhán; 
6 kaingayan nang maraming tawo. 
—£s una babilonia, fr. fam. Na ipi- 
nagpapaintindí nang kaguluhang nag- 
bübuhat sa daksá nang maraming 
tawo. 

BABOR, m. náut. Tagilírang ka- 
liwá nang sasakyán, kung nakaharap 
sa doong. 

BABOSEAR, a- Punuín nang lá- 
way; tilamsikán. 

BABOSO, SA. den nang baba. 
adj. Naglálaway, mapaglaway. || fam. 
Ang maiiugín at lubhang mapagling- 
kod sa manga babayi. II met. Mari*- 
mí; salaúlá. 



BABUCHA, f. Isang klaseng sa 
pin na gámit nang manga turko. 

BACALAO, m. Bakalaw. || met. 
Ang táwong payat at tujÓ. 

BACANALES, adj. f. y pl. Ka- 
pistahan ni Bacó. II f. pl. met. Pag- 
titipon na ang lugod sa álak at sa 
kalupaán ang nagháhari. Ginága- 
mit namang parang sustantivo co* 
múny singular at plural. 

BACÍA, f. Sisidlán nang pang- 
basá nang balbás. 

BASÍNl m. Tataeán. Basín* 

BACO. m. Dios nang álak- || met. 
fam. Ang álak, — Ermitas de Baca, 
Ang manga lindaban nang álak. 

BÁCULO, m. Tungkód na ma- 
hábá, na gáríiit nang matatandá ó 
mahibína. II met. Kaaliwán; alálay;^ 
V. gr. ang manga anak na mabuti 
ay isang\ kaaliwán, ó alAlay nang 
áting katandaán; el hijo virtuoso €S 
el BÁCULO dt nuestra vejez. 

BACHE, m. Hukayhukáy nang 
manga lansangan. || Ang lugal na pi 
nagkdkulungan sa manga tupa úpang 
magpawis bago alisan nang balahibo. 

BACHILLER, m. Bachiller. || adj. 
fam. Ang masalitáng lubhá at la- 
bás sa panahón, ó wal4 sa lugal 
manalitá. 

BACHILLERA, f. Babaying hung- 
hang, na masalitá at mapagdunung- 
dunungan. 



BAG 

BACHILLEREAR, n. Magsasa- 
lita nang malabis at walang kasay- 
sayan. 

BACHILLEREJO, JA. dim, ng 



76 



BAJ 

dalo, at gajrbti din ang táwag sa 
papeletang ibiníbigay sa kanilá at 
nang sila'y tangapín sa hospital. 
BAJADA, f. Pagbabá 6 pagpa- 



bachiller, m. y f . Bachiller 0a wa- náog. Daán sa pagbabi. || Dalisdís 



lang nálalaman. 

BADAJO, m. Panugtog; dílá; ba- 
yág nang kampáná. H met. Ang ma- 
salitang mangmang at hunghang. 

BADIL ó BADILA, m. Pang- 
siírong malüt nang baga. 

BADULAQUE, ni. met. y fam. 
Táwong mangmang; ó maikií ang- 
katuwiran. 

BAP\ interj. na guinágamit sa pag- 
papakilala naiig pagkasuklam. 

BAGAJE, m. Háyop na kalga- 
han. Gayón din ang táwag sa kalgá 
at sa katipunan nang manga kalgá- 
hang háyop nang isang- hukbó. 

BAGATELA, f. Bágay na mu- 
munti ang halaga. 

BAGAZO, m. Sápal. 

BAH. interj. fam. Na ginágamit sa 
pagpapahalatá nang di paniniwálá, 
g'álit ó ^jiagkainip. 

BAHÍA, f. Lalawigán; look. 

BAILABLE, adj. der. nang bai- 
lar. Alinmáng" tugtugin, na masa- 
sayawan. || m. Ang sayaw. 

BAILADOR, RA. m. y f . Ma- 
pagsayaw. 

BAILAR, n. der. nang te//¿'. Su- 
mayaw; umindák; magtalik.|| Umi- 
kitikit.^<2/ son, Makiugáli; makibá- 

BAILARÍN, NA. m. y f. der. 
nang bailar. Mánanayaw. 

BAILE, m. Sayaw. 

RAJA. f. Pagbabawas ó pagbabá 
nang halag-á. || Tanda 6 lista nang 
nagkúkulang 6 nagkákasakit na sun- 



BAJAMAR. f. palab. comp. ng 
baja, at mar. Kahanganart nang kati 
nang tiíbig sa dágat; katíhang ma- 
lakí. 

BAJAJR. n. Lumiísong; bumabá; 

manáog; tumugpá; lumibís; umibís. 

|[ Lumiit; umuntí; at sinásabing lu- 

MIIT, UMUNTÍ, UMIBÍS, BUMABÁ ang 

lagnat^ lamig, ó halaga, bajó la ca- 
lentura, el frió, el precio ó valon\\ 
a. Ibabi; ipanáog. || Babáan, at siná< 
sabing bajar el suelo; babáan ang 
sahig. II Yumukó; iyukó; at sinásabi, 
bajar la cabeza, yumukó, ó iyukó 
a?tg ulo^=:d la cueva. Manáog ó lu- 
mtísong sa yungib==¿ir casa. Manáog 
nang báhay=:/><?r la escalera. Puma- 
náog. sa hagdán, ó ipanáogf, na sa 
hagdán ¡daán. 

BAJEL, m. náut. Daong, at alin- 
manf sasakyang makapaglalayag sa 
dágfat na malakí. 

BAJELERO, m. der. nang ba- 
jel, náut. Ang piínó, ó may árt nang 
daong. 

BAJERA, f. d«r. nang bajo. Ka- 
bulisikan; kababáan nang kilos; ka- 
gagawang ugálí nang tawóng há- 
mak ó ^alipin; kabastusán. 

BAJÍO, der. nang- óa/o, m. Pung- 
tód na bukangin; pulo sa dágat; ka- 
babawan. 

BAJO, JA. adj. Mabábá; maliputb, 

II Mabábaw. )| met. Kacutyákutyá; 

hámak. || Yukó, para nang: cabeza 

baja, ulong yukó. II Kung ículay ang 

pLiagsásalitaanan ay: paifay na kú^ 



BAL 

lay. (I adv. K Sa ¡baba. |[ prep Sa ili- 
lim. II adv. m. Pakungtjabí.. || m. Sa 
miísika ó sa lugtugin ay bajo. \] Ang 
punt<5d na buhangin sa dágat; ka- 
babawan. || Kalaliman; ó lugal na 
malalim. || pK Ang pangloob na da- 
mit nang mangA b2á^2iy\^:^ de cuerpo. 
Partdak:::=m su conducta. Hámak sa 
kaniyang pagungáll. 

BALA- f. Pungió 6 bala. 

BALADRÓÑ. m. Biíngangaan, ó 
duág na mnpagtapangtapángan. 

BALADRONEAR, n. Mamansá, 
ó niagtapangtapangan. II met. Magha- 
ngfn. 

BÁLAGO, m. Dayami, na buo ó 
m;ihábá. il Bula nang sabón. 

BALANCE, m. Gíwang nang sa- 
sakyán ó nanganomán.|¡comer. P^g- 
bíbílang nang kAbooán nang kaUkal 
at salapi. 

BALANCEAR, den nang balance. 
n. Magbílang nang kabuoán. || Kumi- 
lingkíling; gumiivanggíwang. 11 mct. 
Magalangán; magalapaap; umalapaap 
ang loob sa pagpasiyi ó pagpapatuloy 
nang anomán=:f/^ la duda, LJmilaala- 
paap ang loob sa pagaalangái. || a. 
Pagpantayin ó pagparisin ang bigit hg 
dalawáng bágay sa tiinbangan; pag- 
timbangín sa tala jó. 

BALANO. m. anat. Dulonangka- 
bahagi ó nang pünong katawán. 

BALANZA, f. Tiinbangan; talaró. 
II met. Pagkukiííó, ó paguuwiuwi sa 
ísip nang katunayan ó kabagayán ng 
anomán=::=:/6' comercio. Ang ebtado ng 
pagpaparis nang nánasok at lumála- 
bas na kalákal sa isang liípá. 

BALAR, n. Umiyák ang manga tu- 
p^=s:aipor algo, fr. met. y fam. Magná- 
sang mahigpít nang zxiomixv&deham- 



77 "" 

BAL 

hre las ovejas. Umiyák ó umungi sS 
gütora ang manga tupa. 

BALAUSTRAR. der. nang ba^ 
lauslre. a. Barandiliasín, 6 lagyán nj 
barandíliás. 

BALAUSTRE, m. Barandiliás, 

BALAZO, m. Támá nang bala. 

BALBUCEAR, n. Umutalutal; 
umamilamil. 

BALBUCIENTE, p. a. nang ¿éí/- 
bucir, y f?. y adj. Amil; utal;ngaw¡l. 

BALBUCIR, dcf. na walá kundí 
ang p. a. balbucíenle. Umutalutal II 
Úutalutal. 

BALCÓN, m. Palababahán. j| B¡n* 
tknang malakí, na may barandiliás. 

BALDAR, a. Salantaín ang alin- 
mang kasangkapan nang katawán, tt 
mawíalang kabuluhán na huag ma- 
gámit. Sa laró ng baraja síy pumalíd* 
II r. Mabaldá. Lálong ka gamitan s» 
recíproco, at reflexivo =:/^ una pierna. 
Mabaldá nang isang \yc\iz=zcon la hu^ 
medad, M ibaldá sa malamig na singaW 
nang isang lugal. 

BALDE, m. Taong, ó toong; bal- 
dé=:f<? balde, mod. adv. Walang bá- 
yad; kaloob. Murangmura; halos wa- 
lang báyad. — En balde, mod. adr. 
Walang pakinábang; walang máhitá. 

BALDEAR, a. náut. der. ng balde. 
Baldiháng linisin ang sasakyán.||Mag- 
baldé. 

BALDÍO, DÍA. adj. Liípang ba- 
yan, na hindi ginágiwá at hindl na* 
pagpápastulan ni hindí pinakíkinaba* 
ngan nang hayop man. || Távvong ga- 
la; lagalá:^, — Esees un baldío, fr, lya'y 
isáng táwMig tapón 6 lagalag. 

bVvLDÓM. m.Kamurahán; sipháyd. 

BALDONAR, a. der. ng baUbn. 
Murahin; siphayóin ang sariü. 



-78 
BAL 

bALÜOSA, f. Lariong parisu- 
kat. 

BALIDO, m. lyak nang tupa. 

B ALIJA. Kabankabanang kátad 
na lalagyán nang báon nang nangaglá- 
lakbay báyan. {| Simpanan nang ma- 
nga siílat nádala nang correo at kung 
minsan ay sinásabing kapalit nang 
salitang correo, || náut. Palútang 6 pa- 
litáw; na inilá^agay na parang tanda 
sa manga lugal na mapangánib sa dá- 
' gat ó sa ílog. 

BALOTA, f. Pelotiliang gámit sa 
pagbobotohán ó paghahalal. 

BALSA, f. Labák. || Lámó. || Bangki- 
las ó balsa. II Sa manga hapitán 6 ala- 
kán ay ang pinaglálagyan nang manga 
látak; tiíbig at iba pa, na tinátawag 
nating balsÁ 6 lan^kL 

BALSAMERITA. f. der. ng bál^ 
samo, Sisidián nang bálsamo 6 pa- 
bango 

BALSAMINA, f. Ampalayá; ó 
apalayá. 

BÁLSAMO, m. bot. Katás, ódag- 
tá ng káhoy na ang* ngála^y bálsamo. 
I! med. Ang lálorig pinakamalinis ng 
dugónatin. || far. Gamot na itinátapal 
sa manga siigat at iba pang sakit. || 
niet. Kaaliwán; lugod. 

BALSEAR, a. der. nang balsa. 
Magtawid sa ílog na magiámó, o mag 
bíí 1 sa 

BALUARTE, m. fort. Maliít na 
^ kúlá II met. Tangulan at saklolo: para 
* nang, baluarte ¿/^ la iglesia, tangu- 
lan AT saklolo 7ia7ig igksia, 

BALUMBA, f, Ang buntón nang 
maraming bágay na samasama. 

BALUMBO, m. Mábunton. Siná- 
sabi sa manga bágay na malakí ang 
buntón kay sa bigát. 



BA14 

BALLENA, f. Dambuhálá. 

BALLENATO, m. dim. mwgba- 
llena. Ang daong na nanghiíhuU nang 
dambuhálá. II Manghuhüli nang dam- 
buhálá. 

BALLESTA, f. mil Mákina sa una 
na gámit sa pagbabaka. I| Büsog. 

BAMBOLEAR, n. y r. Umugoy- 
ugoy; pumalingpáling; gumibanggi- 
bang, II Sumuraysiíray. Maoyot. 

BAMBOLEO, m. Pinalingpáling; 
iníugoyugoy nang anomán. 

BANCA, f. Bankó jjSugál na mon- 
te. II Kahong káhoy na nilúlularlan | 
nang naglálaba, nang hindi tumangap \ 
nang lamíg nang singavv nang tiíbig 
na ipinaglálaba. || Báhay na pinaglá- 
lagyan nang salaping íbig isimpán, na 
may pakinabang na nátatangap ang 
balang nagláingay at may katiba- 
yan. 

BANCAROTA. palab. comp. ng 
banca, at rolo, ta. f. comer. Pangu- 
lugi; ó pagkáhapay nang magkaka- 
lakal. 

BANCO, m. Bai)gkó.|| Sa mgá sa- 
sakyáng gin^gauran, ay ang íipuang 
nilúluklukan nang manga mangagáod. 
' II Báhay na pinaglálagyan nang sala* '■ 
ping íbig isimpán, na dito^y may paki- 
nabang na nátatangap ang bálang 
nagiálagay, at may katibayan. Tináta- 
wag din nating banco: para nding banco 
de Isabel II noong áraw, at ngayo*y 
siyang Banco Jilipifio — de arena. Bun- 
tón nang buhangin; ó kababawang pu- 
jos na buhangin, na tunrHÍtubó sa git- 
ná nang dagat at nang manga ílog, na 
dáhil dito*y di maraanan ang lugal na 
yaón nang manga sasakyán. 

BANDA, f. Sakbat ó banda.(| Dá^ 
pit; ladoj gawi. v. gr. De la üanda 4^ 



— 79 



BAN 

acá; sa dápit diio, sa bandang i'/b, ó 
sa BANDA ditOy sa cíAwiNG //¿;.||Sa ma- 
nga magdaragat ay: tagiUra7t7iang sa- 
sakvdn.\\Fw\\\\.ong\ kampón. || Ka- 
wan nang ihon.— Caej- o estar en ban- 
da. fr. náut. Lumawlaw: kayfi sinása- 
bi kapag ang isang liíbid ay dí batak 
na cabo que esta kn banda; ¡úbid fia 
LAWLAW. — Dar á la banda, fr. náut. 
Itagílid ang sasakyán, at nang málinis 
ó mákumpuni. 

BANDADA, f. Kawan nang ma- 
nga íbong sabaysabay na nagsísilipad. 

BANDEJA, f. Bandeja. 

BANDERA, f. Bandílá; watáwat - 
di paz, Ang" inilálagay nang mákila- 
lang magkaibigan. --.4 banderas des- 
plegadas, mod. adv. Nang boong ka- 
layaán. 

BANDERILLA, dim. nang ¿^;/- 
dera, f. Bandibandiláan na ipinápakó 
nang mang.\ torero sa toro. 

BANDEROLA, f. dim nang ban 
dera. Bandilang munlí. |¡ Ang* ban- 
dílang- raunii na inilálag"ay sa manga 
larawan nang pagkabúhay na mag- 
uli ni Kristo, ni San Juan at iba pá.|| 
Ang kapirasong kayo na nakakabit 
sa tagdán nang sibat nang mangíi da- 
ragón, na, na sa ilálim nang taüm. 

BANDIDO, m. der. n^ing bando. 
Tulisán; manghahárang. 

BANDO. u\. Kautusáng ipinahá- 
hayag sa kalahatán; í pagpapaháyag 
nang kautusán. |I Kampon; kampí: ki- 
big, etc. 

BANDOLA, f. Isang instrumen- 
tong parang gitarra. 

BANDOLERO, m. Manghahá- 
rang; tulisán sa manga lansangan. 

BANDOLÍN, m. mus. Bandulong 
muntí na áapat ang kuerdas. 



BAN 

BANDULLO, m. fam. T¡án.|| 
Manga bituka. 

B AN DURRI A.f.Bandulóng munti . 

BANQUERO, der. nang banca. 
m. comer. Ang raay arí nang báhay 
na pinaglálagyan nang salapí, na 
tinátauag na casa de banco, etc. II Sí- 
nomang mángangalakal na may pii- 
hiínang malakí. H Montero. 

BANQUETA, der. nang banco. 
f. Uupáng muntí, na ginágamit nang 
manga zapatero, at iba pa. 

BANQUETE, m. Piging, 6 kái- 
nang malakí. 

BAÑADERO, m. Liíbalul^an. 

BAÑAR, a. Magpalígó |J Abutin; 
makalatan, madilig nang lakí nang 
tiíbig nang dágat ó ílog ang ano- 
man. ii Umábot; lumátag; ó mások 
ang síkat nang áraw sa alinmang 
lugar. II Kulapulan ang isang bágay 
nang anomang pangpatíbay. H r. Ma- 
lígó; mambó.=írí?«, de lágrirnas. Má- 
ligó nang lúhá=í'// lágrimas. Malígó 
sa lúhá. 

BAÑERO, der. nang baño. m. 
Ang may árí nang páliguan; 6 ang 
nagaalágá noon. 

BAÑO. m. Paliligó; pagpapalígo; 
pambo. (I Páligoan || Ang manga tü- 
big na nagágamit sa ; pagpalígó, at 
lugal na kinádodoonan. Kaugaliang 
gamitin sa plural, para nang: ang 
manga túbig ó páliguan sa Sibol; 
los BAÑOS de Sibol. || Ang asúkal na 
ibinábalot sa anomang bunga nang 
káhoy: ang pagkit ó pinta na pi- 
naglubugán nang anomán. 

BAPTISTERIO, m. Pinagbíbin- 
yagan. 

BAQUETA, f. Paniksik nang tako 
nang arm^s de fuego, ó baketa nang 



BAR 

baril. II pl. Panugtog nang tambol, ó 
baketa nang tambol. || met. Isang 
bágay na parusa. 

BAQUETEADO, DA. p. p. nang 
laquetear, adj, D;itihan ó bihasa sa 
hírap, 6 sa paggawá. 

BAQUETEAR, der. nang baqueta, 
a. met, Makayamot; ó yurnamot na 
lubhá II niet. Hiratihin sa hírap. 

BARAJA, f. Baraha. 

BARAJAR, a- Bumalasa; suksu- 
kín ang baraha. 

BARANDA, f. Barandilla; gabay; 
balandra nang billar. 

BARANDAL, m. der. nang ha- 
randa, Pinakngilil .n na kinátatam- 
nan nang„ bnrrandí ias. 

BARATERO, m. der. nang ba- 
rato. Mapanghingi nang balato. 

BARATO, TA. adj. Mura; nra- 
bábá ang halaga. U met. MaUíag ga- 
wín, ó kamián. ij m. Balato nang 
manga nagsísipanalo sa sugal. || adv. 
m. Sa mababang halaga; mura, 

BÁRATRO, m. poet. Infierno. 

BARATURA, f. der. nang barato, 
Kamurahan; kababáan nang halaga. 

BARAÚNDA f. Malaking kagu- 
luhán at íngay. (| Sigaw¿in. 

BARBA, f. Bábá II Balbás; gamí.^ 
Jl pl. Balahibo ó himulmol nang ano- 



— So- 
bar 

ngaling na may taglay na kapangá- 
hasan at katampalasanan. — Pelarse 
las barbas, fr. met. Magpakita ó 
niagpahaláiá» sa kilos íiang malaking 
gálit at poot. — Barba á óarba. rnod. 
adv. Mukhaan; tálampakan. 

BARBADA, f. der. nang barba. 
Bábá nang kabayo. ¡| Tanikalang sa- 
lumbabá nang freno. 

BARBADO, DA. adj. May bal- 
bás. II m. Pung-Iang may ugát. || Ang 
tawo. II Ang alinmán sa manga anak 
ó supling nang káhoy na buhay, na 
nagsísicuLÓ sa paiíbid nang kináta- 
tamnan niyang liipá. 

BARBAR, n. Magpamulang- mag- 
kabalbáá. II Magkaugat, ó magugat 
ang halaman. 

BÁRBARA (SANTA.) f. Tinga- 
lan nang pólvora sa manga sasakyán 
nang hárí. 

BARBARIDAD, f. Kabangisán. 
II Gawá ó wíkang vvalang taros ó 
walang tuto; gawá ó wíkang hung- 
hang; ó gawá ó wikang lubhang pa- 
ngabas. II Kakulangán nang rnabu- 
ting piníjgaraian ó kilos. 

BÁRBARO, RA. adj. Mabangís. 
II Pangabas, walang tarós. || Bastos 
na tawo. 

BARBEAR, n. der. nang barba. 



man, kapara nang sa pluma, papel. Lumukíó nang pantay bábá, at kayá 

zszdé zatnarso. cxp. na pangüt sa may sinásabi sa manga toro, baka, kabayo 

i^akapal na balbás ai masamá ang at iba pang hiyop na nagsíiilundag 

tubo 6 \ti'^g\x\6,z=:.hünrada, met. Ang" nang pantay báb4, na: barbea* [¡ met. 

táv/ong dápat kalingáin at igálang. Málapit; ó halos pumantay ang isang 

— A la barba, e?t las barbas, en sus bágay sa taas ó galing nang iba. 
barbas, adv. Sa harap niyá; sa mukhá BARBECHAR, a, der. nang bar. 

xúyi.^ Hacer la barba, fr. Magahit; becho. agr. Bungkalír>; ararohin ang 

ahitin ang balbás. Maglangís; mang- lüpá. Ito'y itinátawag sa unang daán 

híbd. — mentir por la barba ó por la naug araro: sa ikalawá d ikatló, ó 

mitad de la barba, fr. fam, Magsinu- halo bagá ay binar, 



8i 



BAR 

BARBECHO m. agr. Bungkal; ó 
ang lí'iingf ní)g'ili»i;)ng; 6 prigaiaro 
na ginág wá sa luijAliLiípang araró 
ó línang Híi. 

BARBERO, m. Mangaáhit nang 
ba^bá ; m m^uí^^upit. 

BARBICANO, N \. palab. comp. 
nang barba, at cano, na, adj. Mjy 
uban ang babas; ó balbás na may 
uban. 

B \RBIESPRSO, SA. palab. comp. 
nang barba at espeso, sa, adj. M.i- 
sinsín ang balbás 

BARBIHECHO, CHA. pnlab. 
comp. nang barba, at hecho, cha adj. 
fanji B g mg" áhit nang balí)ás. 

feARBÍLAVrPIÑO, ^ÑA palab. 
comj). naiig ba?'ba, at lampino Tía, 
adj. Madáang ang- baibás; ó vvdlang 
balbás. 

BARBIÍ.LA. f. dim. nangf ba^ba. 
Dulo nang balbás. || Diilo nang hábá. 
II ^^* P'g'^^'^g niaiiit; ó siíg»t na tu- 
mií abo sa i á im n;ing dí'á nangf 
margí kibayo, at kung Unnakí ay 
siy.irig <ií magpikáin sa kmiá. 

Barbo N[ m. dim. nang, bai'ba, 
Lalaking ni.ihalb^N; ó baibasin. 

BARBOQUEJO, m. 'der. nang 
barba. Sa*ongíxibíi nang snmbalilo ó 
sa akot. I{ Ang lugal naíig á í nang 
kabayo na tináta^naan nang barbada. 

BARBOFAR. a. fam. Mangüsap 
nang nagkákakiüng, ó nagkakddaiti 
ang ngipin, na di máintuidihan ang 
sinásabi. || Mangiísap nang pangawil; 
(5 pabulí)ngi)nl(Hig. 

BARBUUO, DA. adj. der. nang 
bürba, Balbasiíi. 

Barca, f. Bangka, o sasakyang 
miinií, 

barcaje, m. der. nang barca. 



BAR 

Ang upa sa bangka nang pagtawid sa 
íl(»g, 6 nang paghahákot sa íiog nang 
anomán. 

BARCO, m. Sasakyán; daong. 

BARDAR, a. Lagyíin nang süt 
ang bakí»d. 

BARGA, f. Ang lugal na !á!ong 
niat.jrik nang i^ang* gulod. 

BARLOVENTO m. náut. Dákong 
pinaginií nuIan nang hangin. 

BARNIZ, m. Pangp .kinang. Bar- 
niz II Vng pdpol na ipinápahid sa 
niuk lá nang mangí babayi. de pu- 
limento, A 'g barniz na kung matuyó 
ay n.ip (iti^T'^^tigas na parang bato. 

BARNIZAR, a. PJcinangín; bar- 
nisán II r. M.iiíkabarnís. 

BARÓMíj: TRO. m. Kasangkapang 
bíibog-, na sa pamagiían naig azo- 
gue ay nákiki ala ang paghabngo 
nang p.inahon. lu/y sa vvíkang gri« go 

BARÓN. vs\. Isang ngá^an nang 
pn^k.ginoo, na para namán nang 
conde ^ marques. 

BAROSAiNEMO. m. fi . Kasang- 
kápang ik.nák kilal i nang lakás nang 
la gin. líí.^y wikang giiego. 

[3ARQUEAR. n. der. nang ¿^/-^^z. 
Mamani^ká || Hakutin nang bangka 
ang anomán. 

BARQUERO, der. nang barha. 
m. Bangktro; mámamangká. 

BARQUILLA, f. dim. nang barca, 
Bangkang miintí. II art. Tab ang mun- 
tii^g paníikit nang naitátakbo nang 
sabcjkyán. || art. Bangkabangkáan na 
hulmahan nang mano;'^ pastel. 

BARQUILLO, m. dem. ng barco. 
Baikong munií, || Isang kakanín, na 
harínang ualang levadura, na may 
timplang matamís, at ang tabas ay 

T? 



BAR 

parang ¡sang bansí, na ang* t^wag din 
natin ay barquillo. 

BARQUÍN, m. Bubukisang ma- 
lakí na ginágfimit sa manga pandíiyan. 

BARQUINAZO, m, fam. Kala- 
bog nang kaiawang nabual 6 na- 
híilog. 

BARRA, f. Báknl na panhaükuat 
nang mabibigat. || Tchong ginto, bá- 
kal ó p'ílak, t-tc.|) l^uló sa w wá nang 
dágat, na buhangin 6 bato II Wawá; 
sabang. II pl. Sa ba^ít¡ lor nang p;ig. 
bobori'á ay ang* dálawang patpat, ó 
k hoy na ipinalóloob sa káyong pang- 
gíiid nang káyong binobordahan, na 
kinákakapit in ó tinatamaan nang lü- 
bid na panghigpit ó pangliuig — A 
barras derechas, mod. adv-. Waians 
dá>á de barrad barra mod. adv. 
Magkabikabiiá, ó map^kabikábilang 
dulü. — estirar la barra, fr. met. Gavvín 
ang boong pagpipíit na magágawá, 
üpang k^mián ang anomán. 

BARRACA. L Kubo; salong; 
dami a. 

BARRAGANA, f. Ang babayi 
na kasamang nanínira sa l»áhay nang 
kumakaiunya sa kaniyá?|| Kálunyang 
babayi. 

BARRANCA, f. Lodlod;.hiíkay 
nang agos nang tiíbig sa manga 
daán, etr, 

BARREAR, a. Sadhán; pagtiba- 
yin nang bákod na matíbay ang* 
anomang lugal, na, nakawatáwak. |¡ 
Ankupánna pagtibayin ang anomán, 
nang manga aldabang bákai ó ibang 
bágay kayá. para nang giíi&gawá sa 
mangí baúl, etc. 

BARRENA, f. Pangbutas. ii Ba- 
rrena; balíbol. 

BARRENAR, a- der. nang ba^ 



BAR 

rre7ia. Butasin nang barrena; barre- 
nahin. || mct. Siráin ang lakad, (5 nksá 
nínom.m, 

BARRENDERO, RA. der. nang 
barrer, adj. Tiígapagwalís. 

BARRKNO. m. Barrenang ma- 
lakí: itó ang karaníwang ikahnlugm 
kung ginágamit sa rnasciilino || Butas 
na gavvá nang barrena. II m. t. Ka- 
hambu^ái; kitiasan. — Dar barreno. 
íi. náut. Butasin ang sasakyán at 
nang luniu^ng. 

BARRENÓ, m. Kamaw, paso. 
H Langyá. 

BAKRER. a. Magwah'-^; magpa- 
lis. II Magpuna^í. || mct. Lini ing si- 
muiín, na huag magiwan nang ano- 
manganomán nang bágay na naka- 
lagay sa ¡sang lugal. 

BARRERA, f. der. nang barro. 
Lugal na kinükunan nang lüpang 
gagavving saro, palayók, bangá.||Ang 
buntón nang liípá na nátitira, kung 
makuha na ang asín. || Ang sálansa- 
nang pinagtátaguan nang kasangká- 
pang lupa. || Hadláng nang kütá, na 
pinagkákanlungan nang sundalo; sa 
plaza de ^toro ay ang bákod , na ká- 
hoy at tabla nang huag makalabás 
ang toro, at huag makasakit sa na- 
núnuod: sa mangí tulay at daán ay 
ang hálang at nang huag mak dam- 
pás ang manga nagdáraang hindí pa 
nagbi^bayad. ¡| met. Kapinsaláan; ha- 
dláng. 

BARRERO, m. der. nang barro. 
Mangagawá nang palayók, paNÓ, etc. 
11 Kukunán nang liípang ginágawang 
palayok, etc. 

BARRETA, f. dim. nang barra. 
Land( k, ó barreta. 

BARRIGA, f, fam. Tiánjbuyónj 



-á3 



BAR 

ai; alínmang lugal na pinakamatam- 
bok n<ing isang bágay na para ng 
balíkít nang tapayan. 

BARRIOaDO, DA. adj. der. ng 
barrica, Biíyunin; ó malakí ang tiyán, 

BARRIL, m. Bariles. 

BARRILERO, m. der. nang 
barrils Manggagawá nang bari- 
les; magbibari és. 

BARRILETE, m, dim. nang ba^ 
rriL Biriles na niuntí, 

BARRILI/A. f. dim. nang barra. 
Damó na tumíibó sa tabíng dagat, 
na ang abó niya'y siyang kiniíkanan 
m.ngsosa. \\ Ang abo nang damong ito. 

BARRIO, m. I^ang bahagi i?.ang 
bayan. |j Vayon 6 barrio. 

BARRO, m. Piíük; liísak. || Ma- 
nga si^idiáng lu|já; sa makatowid, ang 
niiingá sáro, pasó, etc. || pl. Manga 
mansang mapulapulá na sumísipot sa 
mukhá, láló na sa manga bágong tinií- 
tubuan nang balbás. 

BARROSO, SA. adj. der. nang 
barro. May pütik; mapütik ó puti 
kín; lusakín. Párang piíiik. |j Sinásabi 
sa mukhang may mansang tinátawag 
nang kaslíUing barros. 

BARROTlí. m. Bákal na pang- 
patíbay na inilálagay 6 ikin* kíbit sa 
iláüm nang mangi mesa, kibán ó 
bintáná. [| Ipit nang manga palárin- 
dingín niívg báhay. 

BARRUNTAR, a. Halataín; sa- 
panrah in. 

BARRUNTO, m. Paghalatá; pag- 
pan5Ȓn. 

BARTOLA, f. íiim. Txy^n.—á la 
bartola, loe. fam. Patihayá; nak^hi- 
yává, wilang anomang io^alaaJa.Giná- 
gamit na k tsama nang manga verbo 
echarse at tenderse. 



BAS 

BÁRTULOS, m. pl. met. Manga 
kasangkapan ai kaüái.gang pinanaáoia- 
halaan ó negosiong hináhawakan. H 
Kasangfkipan nang báhay. 

BARULLO, m. fam- Kiguluhán; 
di pagkiká nayaw, pagkakáhaiohaló 
nang sarisáring tawo. 

BASA. f. Nakabaungpüno, at kí- 
nátatakaran ó pinaninibayan nargha- 
líging bato, estatua, ó torre. ¡| met. 
Ang puno ó dahiláng pinakakámiqwa 
nang anomang bágay. 

BASAMENTO* m, der. n^wgbasa. 
arq. Páiakaran nang isang coltimnay 
at sak'jp nang pangálang itó ang a* 
?niento at ang pedestal, 

BASCA, f. Alibadbád. 

BASE. f. mat. Gühit na kináta- 
tamnan 6 kinátatakaran nang ibang 
mangi giíhit. II met. Lugal na pina- 
nínií)ayan nang anomán. 

BASÍLICA. Simbahang marangaU 

II p, Kabuoang leyes nang nía* 

ngá taga Roma, na ipinahúlog sa wí- 

kang gn^go nang emperador Basilio. 

BASILICÓ^, m. far. Gamót sa 
siígat, na di aw ang külay. 

BASILIüNSE. adj. der. nang Ba- 
silea, Ang natutungkol sa ciudad ng 
BasiUa. 

BASILISCO, m. Háyop na hindl 
totoó, na inaáring, sa tingín lámang 
ay nakamámatay, 

BASQUINA, f. Saya, na kara- 
niwiu av itim. 

BASTA, f. Hilbana nang damit 
bag) t hiín || Tahing layo^ayó na ini- 
lálagay sa lijlsón, at nang hindí 
kumilos ang palamán «^a loob ||in- 
terj. Siyá m; sük.t nii^^cou eso, Sií - 
kit na iyá =s/<? bullas. Siyá na ang 
íngay: 5» de gritar. Siyá na ang pag^ígaW. 



BAS 

BASTANTE, p. a. nang bastar, 
adj. Sapai; k.isapatán || adv. ni. Sií- 
kat ó kisukiiái. Sivá o kasiyahán. 

B ASTAK. n. M igká iya; ó magká- 
husto; inakasiy = //, p ira el objeto 
(d que se destina), M ik'isapat, ma- 
kasiyá sa bágay na pinagtátaanan. 

BASTARDEAR, n. MagibA; ó 
bumabá ang lagay kay sa íagay na 
pinagmulán. || nitít. Süinamá; piuná- 
iigv.z=iJe sus antepasados. Máiba at 
máhuii sa lagay nang kahiyang ma- 
nga pinagbuhalang niagugülang^^^// 
sus acciofies, Pumángit, mngíng há- 
mak sa kaníyang mangí kilos. 

BASTARDILLA f Instrumento 
nang músico, na tila flauta. || \(Yy Le- 
trang linibng na tila sülat k^imay. 

BASTARDO, DA. adj. Ang n>ig- 
íiba; ó il)á sa ka'ágiyan nang pinag- 
mulán. — Hijo de bastanio Anak sa 
lígaw nang dalpwang hindi mnngy^- 
yaring |)akisa . || L trnng limhag na 
parang siíUt kany.y; ó siílat kamay 
na ang híüg ay sa kiliwá 

BASTEAR, a, dc^r. nang bashu 
Míígln bíino. 

BASTIDOR, m. Ang ha^tidor na 
buldiihan, nang pagpipi.ui; ba^k gan; 
tábing -a k mu di h.m, etr. etc.' 

BASTILLA, f. An^- lui.ing itiná 
tahi sa gí id nang darnit nang- hindí 
niíií^gil s. 

BASTIMENTO, m. Sacha; d la- 
ang manga kailangan sa pjgk.húhay 
nang isang h^yan ó hokbó || lauL. 
Dacm^; sas:'kyan. 

BXSTIÓN. m f )r, Kiitang munli. 

BASTO, ^m. Bí-tos. II ',\(\]\ Magas- 
páng ó bastas na k ísaní^-k ip in; bas- 
tos na an 'd at ugá i nang" manga 
tawo sa irái]§. 



BAT 

BASTÓN, m. Tungkod.yTungkód 
na tan la. nang pagkipiínó, na gi; 
nágamit liang manga g fj at ibang 
manga ofi< ial. II mct. Mando o ka- 
pangyarihang tinátaglay. 

BASTONAZO, m. aum. nang bas. 
ti)?i, Pa ó ó hampas nang tangkod. 

BASTONERO, m. der. nang /;^^- 
tón. Tagapamahálá sa pagsasayaw. || 
Katújonlg nang Alcaide. 

BASURA, f. Dumi; ó layak, na 
nákjkuha sa pagWdWalís. 

BASURERO, m. der. nang ba- 
sura r.igipagtap')n nang dumí ó la- 
yak II Ttp.unán nang layak 6 dumí. 

BaFA., f Kimón; banyakot, 

BATACAZO, m. Kdabog;ólag 
pak na malak s nang tawong na- 
lingU na nahiíiog. 

BATALLA. í Pagbabaka, ó pag- 
lalamas nang da^awaig t-jército, ó 



ní^ng dalawang daong. A g batalla 

ay kunc 

tatlong 



ay kung Inaglaró sa pag >ab.»k.i ang 
arma : infantería, caballería 



at arlillrií || Níang- unang ^ipanahon 
«ay ang iV>ud nang* t jéi\ iio, jj pint. 
Ang kucidro nang laiawan nang* ano- 
mang p:igbai>ak». H \x\ t. Ang p.gka- 
g*aló afAdi pag-káiagay nang aiing" 
kaiooSU^Tn,. 

B^-ALLAR. n. M gh ka; mag- 
baí)dva^^^^ k II n t. M k'pagta.ó; 
nuik*j>rigá\v iN =: un los enemigos, Ma- 
kip g|> kj^s» mang. ka w.y. 

BArALLÓNl. m. I.ang bah»gi 6 
paiigkat nang regimiento. || mct. Ka- 
piba na n náng m¿icl á. 

BATATA, f. R.iatas. 

BAFATERO. m. d r. nang ¿^. 
tata,^ A'g nagiíiiüda nang pcitatas, 

BAFAVO, VA. adj. der. nang 
Batavia: Tagá Batavia. 



-85 



BAT 

BATEA, f. B.itiá; pasóng malá- 
lim na gá nit sa sarisari. |) Oaong na 
maiüt na tila kajon, na ginágimit 
sa manga puerto. 

BATtíL. m. Bote, na sinásakyan 
sa tdbig. 

BATELERO, RA. m. y f. der. 
nang batel. Ang namámahalá nang 
isang batel ó bote sa tiíbig. 

BATERÍA, f. foit. Hanay nang 

ingá kanyón; kináhahanayang kiítá. 

(t met. Anomang nakabábakia nang 

niabkí sa loob.=/<? cocina. Manga ka- 

sangkipan sa ko^íná. 

BATIDERA, f. der. nang balir. 
Pangíiaó nang biihangin at áp^g*. 

BATIDOR, m, der. nang baiir. 
mil. Ang nagsísiy^sat nang manga 
daán at k:íj):irangan, baká may pa- 
ngánib sa kaáway. ii Manga sundá- 
long nangiíngana sa Uíkid nang hdií, 
g^obcrnador, etc.=i=/¿7 oro o piala. Ta- 
gapagpáo nang gmió 6 pílnk. 

BATIR, a. Gubatin; siráin; gi- 
baing i agpiík sa lü| á iing* anomang 
padcr, báhjy, tic, = la palma de la 
mano || Mamagnkpnk nang kamay. || 
Kanawin; batih » || [\v«->vváíió iwasí- 
was ang biindi á || i^^ki-án ang pag. 
gá >ü II Sukliiín .íiig huh k nang |)a- 
salu' gal at nang mabuhc>ghí«g=7//2r 
cha. Tugtugín anj^ lamíx)! i.ang iuü[- 
tog sa pagl kad. II r. M.mg ivu|>á} á, 
manghí á -ng loob sa anomang d li- 
ta, etc. II a. Ta'nnin; d;ugín; sal ka- 
yin aí»g k.iaw'y. || . M.-.kipaghá nt'k. 

BATISTA, t. Linsoi.g lino, ma- 
sinsí I at inapuií. 

BATrUTA. f. mus. Ang kumpís 
nang tugtug nang mü^iko. Ito'y sa wí- 
ka*^^ italiano n.ígbühat. 



BAU 

Kumáin nang marami; magpakasan- 
dat. 

BAUSÁN, NA. m. y f. Pamáoy; 
panáküt; tawotawohang tánod sa man- 
daí¿i na may sakbat na sandata ó ano^ 
man l^ayá, ng mailáp ang manga bá- 
yop at huag manirá doón. || fam. Tu> 
ngangá; maang. 

BAUTISMAL, adj. der. nang hau^ 
tismo. Ang náuukol sa pagbibinyag. — 
Romper- á imo el baulismo. Basagin 
ang ulo. 

BAUTIZANTE, p. a. nan bauii^ 
zar, adj. y s. Ang bumíbinyag. 

BAUTIZAR, a. Buminyag. | met. 
M ignga an ea káp^wá ó sa amimán 
ng iba sa talagang pangalan. =¿i //«<? 
Busan ng tübig ang kjpowá; basaín. 

BAUTIZO, m. m. Pagbibinyag ||. 
Binvag. 

BÁVARO, RA. adj. der. ng Ba- 
viera. Tagá Baviera; ó náuukol saka- 
hariang yaon. 

BAYETA, f. comer. Kayo ó da- 
niit na de lana na m¿idáang at maru- 
pok. Arrastrar bayetas, mei. fam- 
Mauá al sa isang universidad. Lumá- 
k d nang" anom n pákay. 

BAYETÓN, der. nang bayeta, m. 
come». B.iyeui na mabaLdiibo, 

BAYO, YA. adj. Manilawni'aw: 
kiiraiiívvang itáwüg sa kab^yo na ga- 
nitó ang bjlahibo. 

BAYONETA, f. Sandatang matu- 
lis na inila ^)i'c\y -a du o nang bari . 

BAYONlíFAZO. m, aum. nang 
bayoneta. Sak^cik nang bayonc ta. 

BAZO m. anal. L.pa>; pa i || ^nt, 
B g^iy na ktyuínanging naníni.aWni^ 
law. 

BAZOFIA, f. Mismís; -ímí; pinag- 



BAUL* m. Kabán; bauL II fam. kanau. || met, Aiinmang bágay uahá* 



BEA 

mak at marumí. I| met. fam. Pagkíing 
hindí mahvísay. 

BAZUCAR, a. Ulugín ang ano- 
inang bagay na lusáw sa kinásisi- 
dlan. 

BE. ni. Tunóg nang iyak ng tupa, 
ti f- Ngalan naiig pangalawang letra 



86 — 

BEé 

BEATÓN, NA. m. y f. aura- ng 
leaio. ¡ron. Mipagbanalbanalan. 

BEBEDERO, RA. adj. der. nang 
beber. Maíinom; 6 mabuting inumín. || 
m. Páinuman nang ibón ó manok. |¡ 
Lugal na iníinuman ng manga ibón. || 
pl. Sa manga sastre ay ang manga 



nang aífabeto. II AngLiínes nangtagá kayóng panusón ó aforo sa bandáng 

loob nang manga dulo nang damit na 
para nang sa mangas 6 petscra, at ng 
makatíhay. 

BEBER, a. Uminom; tumungá; lu- 
makiak; humiphip. || Bumuík á al- 
guno (los pensamientos) Hulaan ang 
iníisip ó iníibig nang sinoman at ng 
magawá = á la, por la salud (de algu-* 
no). T\ixivá.gdy na ijíatungkoi sa kangí- 
noman at nang ¡to*y guminhawa ó ma- 



Persia 

BEATA, f. Babáying may abito; 
beata. || Babáying nabúbuhay na lig- 
pitsa kaniyang báhay, at kabánalan 
lámang ang ginágawá || fam. Ang ba- 
báying mapagpalagi sa simbahan, at 
lahat nang bágay na pagbabanal ay 
gináganap; ó ang babáying nagbába- 
naibanalan. 

BEATERÍO, m. Báhay nang katir 
punang manga biata, na may reglang 
sinüsunod. 

BEATIFICACIÓN, f. der. nang 
beatificar. Ang pagp^ipaháyag ng Pa- 
pa, na lumúlualhatí na sa iángit ang 
isang namatay dito sa liípá at masa- 
samba ng santo. 

BEATIFICAR, a. Ipaháyag nang 
Santo Papa na masásamba ang katcíto 
nang Dios, na, napagkilalang may ma- 
laking kabánalan, at lumii ualhati sa 
Iángit. 

BEATITUD, f. Kalualhatiang wa 



natilí sa kaginhawahan, etc. — con un 
vaso, Uminom sa isang vaso.=/i^, en 
7ina fuente, Uminom sa isang bukal 
=±7/ vi?io (una medicina). Inumín sa 
áiak (ang isapg g.imot). 

BEBERRÓN, NA. adj. aum. ng 
beber. Malaká^ uminom. 

BEBIDA, f ííiumin, ó painóm. 

BEBIDO, DA. p. p. nang beber. 
adj A»)g halos langó na, sa pagkáinom. 

BEBERROTEAR. n. fam. Umi- 
nom nang untíuntík at madalás. 

BECA. f. Kayong pula na ang ka- 



láng hangán. || Gálang; at báting giná- raniwa*y de paño, na tag^ay nangj ko- 

gamitsa Sanio Papa, na kaibá nang legial sa ibábaw nang manto. || Ang 

wik.mg santidad. plaza nang koiegial. |j AngkoUgia'. 

BEATO, TA. adj. Map?tlad; 6 ma BECERRO, RA. m. y f Gu 4 ng 

lualhati. || Ang waláígginág-iwá kun- baka na wala pang sangtaon.||Ang ba- 

dí kabanaian at malayo sa manga ka- lat nang bakang bata, kurti at tuyd 

ugalíang pagilibang ||irón. Gayón din na gin^L;awang sapin. 



ang iit sa nagbábanalbana an 5 v\\g* 
pápakonuaríng mabait. || m. Ang ali- 
pin nang Dios, na ipinab^yag nang 
$anto Papang lumúlualhatí sa Iángit. 



BEFA. f. Lioak; oyam; óroy.[|Ang 
nilílibak. 

BEFAR, a. Omoyam; mangl¡hák.(| 
n. Págala wia ó ikimot nang kabayo 



BEL 

ang manga lábí, na abutín ang kade- 
nang ♦nunii nang frt-no. Verbong giná- 
gamit nang manga picador sa Córdo- 
ba. II r, Magóyaman. 

BliKO. m Ang t.íwong makapal 
ang ngiísó at lábí jj Ang ngu^ó al lábí 
nang" kabayo at ibang háyop. 

BEJUCAL, m. der. nang bejuco. 
Luga» na mayantok, 

BEJUCO, m. bot. Yant k;owíty. 

BEJUQUILLO, m. Kadénang 
munting ginto na nangágjling sa 
Sunsong, íít nanghiyas nang manga 
babayi sa liig. |i mod. Gamót na pang- 
pasuki na tinátaWig na ipecacuana, 

BELDAD, f. K-igandahan; dikit; 
dilag ngayo'y guinágamit lamang na 



^1 



BEN 

pres. ind. be?idigo^ ees, ce, cefi: perf, 
bendije, jisie, jo, jimos jísteis, jero7i: 
fut. bendeciré, etc.: imperat. bendie't 
tií, ga é\, gamos nosotros, á^a« ellos: 
subj. bendiga, gas, gamos, gais, gan: 
¡niperf. bendije^'a, bendeciría, bendi- 
jese etc.: fut. bendijere, etc. Basba- 
san 6 bendi-ionán; magbendisión na 
sambitlaín ang Santísima Trinidad, 
6 magdasal na sabayán nang anomang 
panaiangin.||Itungkó; iálay ang ano- 
mang bágay na magaling sa ikáda- 
rangai ó ikaláláki nang kapiirihán 
nang Dios ó nang santa iglesia. j| 
Sa tungkól sa párang, manga sandata 
at manga daong, etc. ay pagorasio- 
nán; bdsbasán at pagdasalán nang 
sinasabi sa manga babayi, nang.ipag- manga ceremonias na itinátaan nang 



saysay ang kanilang ínam 

BELFO, FA. á <j. Labián, ó ma- 
kapal ang láLi. || m. Ang lábí nang 
kabayo. 

BELGA, adj. der, nang Bélgica. 
Taga Bélgica. 

BÉLGICO, CA. adj. der. ng Bel 



iglesia, nang hingln sa Dios ang 
kasaganaán ó pagdaraang pálá nilá. 
II Gamiiin ó bigkasín nang manga 
magúlang ang fiiangá pangungusap 
nang paghingí nang mabuting kapa- 
laran nang kanilang mangí anak, 
kasabay ang pagbasbás sa kanilft ng 



gica. Taga Bélgica; ó ang náuukol sa kurús nang kánangkamay. || Purihin; 
sa migá belga; ó ang tiíbó sa Bélgica. magalingín. 



BELICOSO, SA. adj. Bayani. |j 
Mangbabaka. || Náuukol sa guerra. 

BüLLACO, CA. adj. Tampala- 
san; masamá. || Mátalas. 

BELLAQUEAR, n. Manampala- 
san; magmasamá. 

BELLAQUERÍA, f. der. nang be. 
Haca, Katainp^lasanan. 

BELLEZA, f. Karíkitan; ganda; 
dilag. 

BELLO, LLA. adj. Magandá; lu- 
bós ang ínam. — El bello sexo. met. 
Ang manga babayi. 

BENDECIR, a. irreg. ger. óeft- 
diciendo: p. p, bejidecido y bendito: 



BENDICIÓN, f. Basbás; 6 ben- 
dición. II Áwá nang lángit. |j pl. Ang 
manga ceremonias nang pagkakasal. 
Kaugaüang sabíhing bendiciones nup- 
ciales. z=zepm^opal ó pontiJlcaL Ang sa 
mangi áraw nang maiaking kapis- 
tahan ay iginágawad nang Papa, 
manga Obispo at iba pang mga Pa- 
rí, na makuilong ibasbá-» kapag siná- 
sabi ang tatlong pangalan nang San- 
tísima Trinidad.— -^i U7ia bendicibn. 
Isang kapa'aran. 

BENDITO, p. p. irreg. nang be?h 
decir, adj. Benditado. || s. y adj. Lu- 
miílualhatí; ó santo. Ij m. Ang da- 



88 



BEN 

sal na heiidito y alabado, etr. || fam. 
Ang tawong simple at maiki ang 
naáabot. II Mapilad. 

BENEFICENCIA, der. nang />^. 
neficio. Ang kaugalián ó hingil rg 
loob sa p ggaw¿\ nang- iiiaga'ing* towi 
na sa iba. lí Ang bahay na kupkii- 
pan sa marg aba. 

BENEFICIABLE, adj. dyr. sa 
heneficiar. Malí' i nang; mapahiíhubay; 
mapakíkinahang-^n. 

BENKFICIAR. a. Pagkalooban; 
pagbiya\áui II Pcigpaláin ang manga 
llí| á; pananim at ¡ha pa at nang 
pakin.ibangan ó mamunga nang nia- 
buti. II Alagian; kdingáin ang ano- 
mán at nang pakinaí)ang m. 

BENEFICIO m. A.gkigálinging 
¡p¡n^»gkáki!í)í)b ó liíatingap II P«íg- 
papá á ji Pctkinabang j} Ang* nákikiía 
sa iíicing áraw nang pagkuk'»nic(l¡a, 
na ipinagkáki.oob sa i-^c^ng kome- 
diante, ó uinárnan kiyá sa anomahg; 
kaawa.ang griwá. -A beneficio. Si bí á 
nang; sa lakás nang; sa tüiíjng 
nang. 

BENEFICIOSO. SA. adj. der. 
nang beneficio. Mwtiii ó || Mapa^i á á, 

BENEMÉRITO, lA adj pa. 
lab. conip. nang he7ie, bien, at, mérito, 
Ang tawong náiaraf)at sa anomang ka- 
rángalan ó kaiungkulan dahil sa ka- 
niyang wangá servia io ó i' á kiyang 
.dahilán.=/éf la patria, Aug náda- 
rapat mah^lín nang lahat, dáhü sa 
katibayan nang loob nang pagtatan- 
gol sa báyan nang panaliong mapa- 
ngánib. 

BENEPLÁCITO, m. Pihintiílot. 

BENEVOLENCIA, f. Kabutihan 
ó kagandahan nang loob. 

BENÉVOLO, LA. adj. Mabiuing 



BER 

kalooban; ó may pagibig sa kápowá. 
Gáling itó sa latín. 

BENIGNIDAD, f. Kaalamang 
loob; kal,.ml>után nang loob. II Kd^u- 
tihan. H Kabana an. || 'nrt. Kalambu- 
tan; kabutihan nang hangin, panahón, 
etc. 

BKNIGNO, NA. adj Maálam na 

loob; m^larnbot na lo()[). |j M ȇwain. 

II Maírog II 'Mtt. Mabiíting I á -gin ó 

singcívv nang lupa, ó nang panahón, 

etc. 

BEODO, HA. adj. Lasing; lango. 

BERBERÍ, adj. y 

BERBERISCO, CA. adj. der, 
nang 'Berbería. Tagá Berbería ó ang 
náuuk I do.>n 6 sa maruga tagá '"oón. 

BERBIQUÍ, m. Btrnma 6 pang- 
biitas nang anl-AVagi, na gi ágamit 
nang mangagawá nang bomba at ko- 
wiiis. 

BRRENGRNA. f bot. Ta'ong. 

BERENGEnAL. m. der. nang 
herengena. Ltigal na marimirig tanim 
na talong. Es un berengenaL Isang 
kigusuian, — Mtterse en un btrengenaL 
Má^i'k sa negosio o^á itaang muhírap 
labasán. 

BERENGENAZO, m, aum. nang 
bere7ig€7ui. Hampas nang talong. 

BERGANTÍN, m. Daong ó sasak- 
yang maliít na dalawá ang palo at 
parisukat ang láyag. 

BERMEJO, JA. adj. Ptilá na 
Itibháng n)atingkád. 

BERMELLÓN, m. Kiílay na pula. 
Bermrllon. 

BiíRREAR. n, Umiyak ang bu ó, 
6 ib'í k.yá^ig háyop na kuiyák ng 
bu '6. Umungá. 

BERRENCHÍN, m. Ang hini- 
ngang mainitínit at basábase, kung su- 



— 89 — 

BES BET 

mísingasine: ang báboy danió kapag- tia. Kahayopan. II met. Malabis n^ 

nagágaüt || Gáiit at ¡yak nang bátá. kamangfmangín. 

BERRINCHE, m. Gálit ó poot BESUCADOR, RA. m. y f . fam. 

na malakí. Kaugaliang sa bata sa- Ang mámumupog* nang halik. 

bihin. BESUCAR, a. fam. Pupugin ng 

BERZA, f. bot. Koles. halik. 

BERZAL, m. Liigal na maraming BESUGO, m. Ngalan nang isangf 

koles isdá na ang laman ay puti. 

BESAMANOS, m. comp. nang BETA, f. náiit. Lúbid nang apa- 

besar ^ at víanos, Ang pngdaló nang rejo sa manga sasakyán. 

madia sa pnghaük sa kamay nang BETEL, m. bot. Ikmó. 

h^rí at sa kangínomang iinik hárí. BÉTICO, CA. adj. der. nang Be- 

II Báií; gálang, na paghalik sa ka- tica. Tagá Bética: ngiyo'y Andalu- 

máy. cía, at ang háiiukol sa bayang yabn. 

BESAR, a. Huma'ik. Hagkán.|| BEZAR. f. Ang mabílog na pa- 

met. y fam. Sinásabi nam^n sa ma- rang bato, na nakukuha sa labot 

nga bágay na walang biíhay, kapag nang kambing ó baka. Ginágamú 

nagk^bunj^ó=f;/ la frente, Ha^kán na pangamot sa lason at iba pang 

.sa noo^=^f¡a mano) á uno. Huma- sakit. 

lik (nang kr^may) sa isa. || r. met. BEZO. m. Lkbing makapal. || met. 

y fum. Míígkásagupa; magkábungó Ang laman na bumábangon sa gí- 

nang walá sa loob, na magkáuntog lid nang siígat kapag nagnánaknak. 

ang miikha, ó ulo. |I n Magháli- BIBLIA. í. Manga libró nang nia^ 

kan. ' tanda at bagong testamento, ó san- 

BESO. m. Halik. II Paghalik.ll met. tong kasulatan. Nang una áy gayón 

Ang pagkakábangá, ó pagkakáuntu- ang itinátawag sa balat nang káhoy 

gang malak^s nang mukhá ó nang na pinag^ísulatan nitó. 

ulo. Guinágamit namang sin' sabi BIBLIÓFILO, m. Magustuhin sa 

sa pagk..káhunguan nang anomang libró. Biíhat itó sa griego. : 

hÁg^y.^ de Judas: Ang paghalik na BIBLIÓGRAFO, m. Ang naká; 

g¡nág.íwá nang mny taglay sa loob kikilalang mahüsay nang^ manga lí* 

na tankang pagsusukab = ^/é? paz. bró, Ito'y sa griego mulá. 

Ang pngha'ik na tanda nang pag- BIBLIOTECA, f. Lalagyán, ó 

gíliw at ijagiíbigan. kapisanan nang maraming libró, ó 

BESTIA, f. Háyop na ápat ang librería; nguni^t karaníwang inga- 

paá (I met. Ang tawong mapurol at lan itong biblioteca^ sa libreriang 

mang.iiang. -:rt^^ albarda. Ang asno may maraming libró at nátataan sa 

6 jum mtu.rzr/^ carga. Ang háyop sangbayamán, na sa isang táning 

na ankasan o kilgahan; paris nang na araw ang sínoman ay makap^- 

kabuyong pin.igá-inkisan nang kaK pasok doon, na humánap nang li- 

gang ikmo, etc. ^ brong gu^tong mábasa doon din- 

BESTIALIDAD, f, der. wm^hes- BIBLIOTECARIO, m. der. nang 

■Í2 



-90 — 

BIC BIE 

hiblioiica. Ang raay tungkol sa pag- gagaling na kapalaran ua ¡niáaral n* 

sialágft at pagifngat nang hiblioteca. Jesukristo. 

BICENAL, adj. Bágay na may BIENESTAR, m. palab. comp. 

dalawangpupng taón; 6 umáabot sa nang bien at esiar. Kalágayang nia- 

daiíiWang puong taoH. buti nring p^gkabúhay; kaginhawa- 

BICOCA. f. B.^gay na walang ha- han. || Búhay na maginhawa. || Kata- 



)agá; ó kauntí ang halaga. 

BICOLOR, adj. Dalawá ang kú- 
lay. 



himikan nang pÜ5Ó, pamumühay, etc. 
BIENHABLADO, DA. adj. pa- 
lab. comp. nang bien at hablado. Ma- 



BICHO, m. Ngalang ítinátavvag gálang niangúsap; mabait magsaiilá. 

sa mangi háyop na mumunii, para BIENHECHOR, RA. m. f, Ang 

nang buiikí, alaklan, etc. 11 met. Ang guní)íígawá nang magaling sa kápowá; 

tawong katawátawá ó masamá ang mapagkupkop; mapagpálá. 

tikas. — w^/ bicho. Tawong masamá BIENIO, m. Dalawang taón. 



ang híüg at mapagenredos. 

BIELDO, m. y 

BIELGO, m. agr. Kalaykay. 

BIEN. m. Kabutihan; kagálingan. 

ü Galing; buti; ¡g¡; pagpapáá; paki- 

nábang. Katahirriikan; kapayapaán. 



BIENQUERER, a, irreg. como 
querer, palab. con.ip. nang bien al 
guerer. Mahalín; giliwin. || Pakaibigi». 
II m. Pagmamahal; pagíbig. 

BIENQUISTO, TA. adj. Miná^ 
mahal nang lahat. ti Hindí nakikin' 



II pl. Kaginhawahan. || Kayamanan. iam kangínoman 
il Kapag ipinípisan sa aiinmang adje- BIENVENIDA, f. Báting masayá 

tívo ó adverbio ang kahulugán ay sa magandang pagdating ng sínoman. 
lubhá: para nang bien malo, lub- BIGAMIA, f. for. Pagaasawa sa 

HANG masamá; bien ricOy lubhang dalawá. 

mayáman; at kapag ipinípisan sa BIGARDEAR, n. fam. Maglayás 

Verbo ay kaisá nang áting maramiy na magpagayongayón. j| Pálulong sa 

ó mahití para nang comió bien, ku- manga maiing pita nang* katawán. 
máing MABUTi, ó kurnáin nang ma- BIGORNIA, f. art. Palihán b 

i^AMi. tiam, na sa lagiürang itaás ay may 

BIENAL, adj. Daladalawang taón; nakasangang tulis, 
é nagliíluat nang dalawang taón. BIGOTE, m. Balbás sa ngúsó; 

BIENANDANZA, f. Mabuting mísay.=á ¡m /ernandina.—Awg bal 
kapalaran. f bás sa ngusó na mahábá at likaw, 

BIENAVENTURADO, DA. adj. na umáabot halos sa tairga.— 7V//#; 

Malualhati || Mapáiad.|| irón. Ang tá- bigotes, fr. met. May tigás at pa* 

wong lubhang sinsilio 6 walang di nanatili sa kaniyang manga pasiyá 

minámabuii at pinaníniwalaan. at hindi tumátangfap nang" payo ng 

BIENAVENTURANZA, f. pa- ganoganoón lamang. — No tener ma- 

iab. comp. nang- bieuy at venturan- los bigotes, loe. fam. Na ipinagfsá' 

za. Kalualhatián. || Kapalaran; ó ka- saysay, na ang isang babayi ay m^if 

3:inhavYahan. |j pl, Ad& waloiif nsa^ buti mg iihas ó anyó. 



BIL 



9 



1 — 



BIS 



bilbaíno, na. adj. der: uang 
Bilbao. Tagá Bilbao; ó ang náuukol 
)a Bilbao. 

BILINGÜE, adj. palab. comp, ng 
latin. Datada awang w¡k4. ICaugaüang 
aabíhin sa librong nakasülat sa da 
lawang wíká. 

BILLAR, ad. Lirong billar. 

BILLETE, m. Munting sülat sa 
pagpapábilinan || Siílat na ikináka- 
iat úkol sa komedia, rifa, etc. Bi- 
llete. 

BIMESTRE, adj, palab. comp. 
iiang latín. Daládalawang buán. || 
Dalawang buán. 

BINAR, a. Haiüin ang linang; 
ó paraanan nang ik^lawang daán ng 
araro, na pahalang kay sa una. Ang 
unang pagünang ó daan nang araro 
ang tí^wag ay barbecho, barbechar. 

BINARIO, m. arit. Dalawang uni- 
dad. H Máy dalawang bágay. 

BINAZÓN. f. agr. Ang paghá^ó 

nang liípá; ó p^gararo nang ikálawa. 

^ BIOGRAFÍA, f. Saüía ó kasay- 

sayan nang saríiing biihay nang isang 

tawo. Wikang gáúng sa griego, it6. 

BIOGRÁFICO, CA. adj. der. ng 
iicgrafia. Aag nfcuukol sa biografía. 

BIOMBO, m. Panábing na tik- 
lupin; bayubo. 

BIPARTIDO, DA. adj. poiit. 
Níigkikadalawang pirase; nagkáka- 
.hati.^ 

BÍPEDO, bípedes, adj. May 
dabwing paá. Sa latín gá-ing. 

BIRICÚ, m. ant. Pamigkís na 
balat, na sabitán nang espada. 

BIRLAR, a. Uliiing itira ang bola 

sa larong tinátawag na bolosy m g- 

^ biíhat sa lugal na hinintuáa nang 

ünang pagkátira. \ Pataing nainsanín 



ang sínoman. |( me;. Kamtán nanf 
naghihangad ang ináasahang kam- 
tán nang ibang kápowá niya nag- 
hihintay rin, para nang katun^ülaUj 
nüiligawan, etc l|Mangütaag; ó mang- 
hiram at huag isaülí. 

BIRLOCHO, m. Birlotse. 

BISABUELO, LA. m. y f. Ama 
ó iná nang nur.d; 6 nüno sa tiíhod- 

BISAGRA, f. Bisagra. 

BISIESTO, adj: Taóng may 
tatlong daán at ánim napuo't ánim na 
áraw. Bisis/ó. Ito'y nangyáyari s« 
tuing ápat na taón. 

BISOJO, JA. Sulípát ang mata; 
duling. 

BISOÑO, ÑA. adj. Sundalong ba- 
go. II «net. Ang bago sa alinrnang 
oficiu, ó hánapbuhay. 11 Baguhan sa 
anomán, 

BISTURÍ, m. cir. Pangadlif; ó 
panangrá. 

BIZANTINO, NA. adj. der. ng 
Bizancio. Ang náuukol sa Bizancip, 
ngayo'y Constantinopia; tagá roón. 

BIS ARRÍA, f. Kagandahan nang 
tikas. II Tapang. || Kagandahan nang 
loob, kasiglahm; karíkitan. 

BIZCO, CA. adj. Sudpat ang ti- 
ngín; duüng; kiíit. 

BIZCOCHO, m. Biskotso. 

BIZMA, f. far. Tápal na pang - 
paiíbay nang sikmiíiá. 

BIZNIETO, TA, m. y f. Anak 
nang apó; ó apó sa tiíhod, 

BIZQUEAR, n. Magdqling. . 

BLANCA, f, Saiapí sa una, na 
ang halaga ay kalaháting belis.jjAnán. 
— Estar sin blanca^ 6 no tener blancm. 
Mawalái nang salapí. 

BLANCO, CA. adj. MaputÍ;.bU" 
sílak. H Ang maputing tawo. || Ax\% 



BLA 

Ijuaiig na iníiwang walang siílat. (| 
Ang tinüludlá nang nagáaral pumáná 
ó bumaril; tudiáan. ll met. Ang tu- 
ngo, ó hií ó na piniípunta nang ating 
manga nasá^^í/é? tez, Maputi ang ba- 
lat — Quedarse en blanco fr. Huag rnag- 
kauíilj huag kamtán; huag aiáintindi- 
hati ang* pinagiíusapan — Dejar cí al, 
¡¡uno en blanco. Kahmutan ang sí- 
noman; ipagpáhuÜ; huag pagkalooban. 

BLANCURA, f, der. nang blanco. 
Kaputián.^í/^/ ojo. Kalábá; bilig 
nang mata. 

BLANCUZCO, CA. adj. der. ng 
blanco. Maputíputi. 

BLANDEAR, n. der. nang blando, 
da. Lumambot || Sumunod; pahinií 
hod. II a Lamuyutinj pahinuhurin 
ang iba. || Pal^mbutín.^í-í?// olro. fr. 
Magbigay loob sa ií>á; makiugáli. 
II r. Pumalingpá.ing. || Lumambot. 

BLANDIR, a, def, na gámit U- 
inang sa: ger. blandiendo: p. p. blan- 
dido: prcs. ind. blandimos, ts: imperf. 
ía, \aSy h, etc. perf. /, isle, etc.: fut. 
iré irás, etc: blandid vosotros: im- 
perf. de subj. blandiera, irla, iese, 
etc. fut. blandiere, etc-' Iwasivvas; pa- 
inogin; paikitin ang sandata na pa- 
kinigkiniging ibáli ng kamay.l|r. Ku- 
minigkinig na pumaíngpá ing. 

BLANDO, DA. adj. Malambot; 
malata. i| Magaang. || Tugtog ng mií- 
sika na malambot dingín.|| Sinásabi sa 
panahong templado ó mahúsay bagá 
ang timplá. || Ang tawong tila bal»ay¡ 
at di akmá sa paggawá. || Ang malam- 
bot na kalooban at mahiísay makipa- 
uayam s^\iipoyN^z=.Je ojos. Mapúngay 
angf matá=:¿^/ ¿acio. Malambot sa sa- 
¡ai= /? boca. Malambot arig bibig=:í/d 
corteza. Malambot ang balat. 



iJZ 



BLA 

BLANDÓN, m. Kandílang mala- 
kí. II Kandelerong malakí, na ang tá- 
wag" nátin ay gayón din. 

BLANDURA, f. Lambot; kalam- 
bütán, lata. ll/Tápal na pangpalambot 
nang manga búk.jl.||met. Kaiubayán; 
ka ambután sa pakikipagüsap at pa- 
k¡k¡Pi^gharap. 11 Kitámisan nang ma- 
gíliw na wíká- II Kapabayaán; katk- 
maran. 

BLANQUEAR, a. Paputiíii.||Pin 
tahán nang yeíio ang isang pader 6 bá- 
hay. II n. y r. Mamuii: pumuti. 

BLANQUECKR.'a. irreg. como 
agradecer. Paputiín; linisin; palítawín 
ang talagang kiílay; p¿«k¡nangín ang 
gintó, píiak at iba pang metales, 

BLANQUIZCO, CA. adj. der. ng 
blanco. Mamuiimuií. || Mapuií 

BLASFEMAR, n. Magwiká nang 
katampa lasaña ne; laban sa Dios 6 sa 
manga santos || Humimáw¿; sumum- 
pa^^contra Dios, Laitin ang Dio> = 3fe 
la virtud. Laitin; pagvvikáan ang ka- 
báitan, 

BLASFEMIA, f. Págáit sa Dios. 
II Him^wá; labuá. 

BLEDO, m. bot. Bayangbayang; ó 
kih'iis; halong. -No importa, ó no va- 
ler un bledo, met. y fam. Huag ma^f' 
kahalag¿ nang anonián. 

BLINDA, f, fort. Kanlóngang ma- 
nga sangí nang káhoy; káhoy na dai- 
daití lípang huag tagusín nang bala 
nan^ kaáway. 

BLL^DAJE. m. fort. Kanlongang 
laban sa manga bomba, granada, 
etc. 

BI^ONDA. f. comer. Enkahengsu- 
tiá. 

BLOQUEO, m. Bákod na malayo 
sa kiitá, na isiaásara sa manga daan at 



BOB 

nang hovvag may makapások na tawo, 
kákanin, etc. [| Pagkubkob sa kúrá, 
at nang huag madaluhán nang bií- 
hat sa labás. 

BOBADA, f. der. nang bobo. Salitá; 
ó gawang hunghang. 

BOBtíAR. n. Gumawá ó magpa- 
ngasap nang kahunghangán. || met. 
Sayangin ang panahon sa manga ga- 
wang walang halaga at walang kapara- 
rakan, 

BOBERÍ A. f. der. nang bobo. Sali- 
la; 6 gawang hunghang. ii Kahung*- 
hang n. 

BÓBILIS, BÓBILIS (DE) mod. 
udv. y fam. Walang giigol; ó walang 
hírap. Walang naga^tá 

BOBO, BA. adj. Mangmang; ha- 
ng.l. 

BOCA. f. Bibig; hungángá. II Bü- 
ngad. II Sa manga kasangkapang may 
talím ay, ang talím: at sa ibang ka- 
sangkipan na para nang martillo, ay 
ang lugal na kagamiián sa paggawá. 
II Kung k'ak ang pinagiíusapan ay 
¿-ja, halimfáwá: este vino ¿une buena 
ó mala boca; ang álak na itoy 7?iay 
niabutió masamang lasa. —Boca á boca. 
mod. adv. Tálampakan; ó pámukhaan 
— boca con boca, mod, adv. Lybhang 
magkalapit»/^ escorpión, met. Ang 
mapaglasuá; ó mapanírang puri=5?í- 
^puerta. met. Ang bibig na malakí at 
\i\\2i\::=::íiel estomago. Sikmürá=i^y^tf- 
go* Aiinmang armas na kinákarg.ikan 
nang ^\j\h\xx'k^:=s,ie gachas. lit na ¡tiná- 
tawag sa malubay na malubay at ma- 
dálang magsaüiá, na hindi máintindi- 
han; at gayón din ang kung magsalitá 
l^ay naglilaway na tumftilainsik==;/^ lo- 
bo, expr, met. na ginágamit sa pagpa* 
paháyag nang isang rtialaki ó matinr- 



9i -- 



BOC 

ding kadílimán. Kaugahang wikaiag 
cstd, como boca de lobo, ú oscuro corno 
boca de lobo] madiiim na madilim=á 
de puerto j b rio. Wáwá::^id risa. expr. 
na nagsásaysay nang kabanayaran at 
kaayahan nang pagmumukhá at ma- 
ngi pangungdsap:::::=/<? verdades. Ang 
nagsásabi nang malínaw sa kípowá 
nang nalálaman 6 dináramdam. 
Ipinangíit sa lubhang mapagsínunga- 
Wng'^^boca rasgada. Bibig na maluang, 
na alangán sa pagmumukhá ang biyak. 
=i boca. mod. adv. Tálampakan; ó 
tápatang sinabi— íí boca de caiíbn. mod. 
adv, Nang lubhang malapit, para ng 
le tiró Á BOCA DE CAN >N, sijyay binaril 

NANG LUBHANG MALAPIT á boca deja-^ 

rjo. mod, adv. Nagsásaysay ng pag- 
inom na walang tasa. - mod adv.Lub- 
hang malápit - á boca de costaL mod. 
adv. Walang sükat; walang tasa— á 
boca de noche, mod. adv. Sa pagtata- 
kip sí'im; nang pagtatakíp sílim;ó gu- 
mágabi; ó nang bágong gumugabi — 
decir alguna cosa con la boca chica, fr. 
fam. lá ay; ó ialok ang anomán nang" 
pabalat. — Despegar h desplegar los la- 
bios ó la boca. fr. Magsalitá Karaní- 
wang salitíng kasama nang adverbio 
de negación no, na kaisá nang aiing 
hindi ó huag. - Duro de boca, Mati- 
gás ang bibig. Sinásabi sa kabayong 
hindi agad sumúsunod sa frrno. — Es* 
tar ccn U boca (ibieria. fr. Mápatanga; 
magtaká sa anománg bágay na náki- 
kita 6 nádiringig. —Estar con la boca 
á la pared b pegada á la pared, fr. fam. 
M ílagay sa mabking kigíj>itan, at 
walang mítakbuhan ó rnápagsakda* 
lan. — Ga?iar la boca, fr, Lamuyutin; 
ó piliting pahinuhurin ang isa, na su- 
munod sa pasiyá ó opiniong ano. 



BOC 

man, na mapüitan siyang huag ku- 
mibó, ó paraáning huag* sabihin ang 
talagang ipápak i — guardar la boca. fr. 
Huag magpakalabis sa pagkáin. fr. 
Huag niagsabi nang di karampatan. 
Irse de boca, ó írsele á alguno la boca. 
fr. Masalitang lubháat w.ilang hunos 
di i; ó w ilang Hngong likód. — Irse de 
boca. fr. Patangdy sa masamang hilig. 
— Irse la boca á donde está el corazón. 
fr. rnet. Másaliiá; ó maging bukang- 
bibig nang ^ínoman ang nagdáraan sa 
kaniyang kalooban. Ki^i^á nang ating 
kasabihnn na kung ano ang bukang 
bibig ay siyang laman nang dibdib. — 
Tapar bocas, fr. fam. SansaUin; ó pi- 
gilin sa pagsasa ítá nang biíhay nang 
may búhay. --Tapar ^ § cerrar la boca 
á alguno, fr. met, Suhulan ang síno- 
man at nang huag kumibó. Bangi- 
tín sa kangínoman ang ¡sang pangya- 
yari ó bigyán siyá nang ¡sang katowi- 
rang lubhang niatíbay na huag ma- 
kátagpd nang máisagot.^ — Venirse á la 
hocaAx. Idilhay, ó máiasahan ang lasa 
nanganomangkináing nasa s¡kinúi4 
na. — ir. mct. Sumúrot sa uip angano- 
mang másasaliiá, laló na sa pagtatan- 
gol sa iba. — Boca arriba. Patihayá. — 
Boca abajo. Pada| á; pataób. 

BOCACALLE, f. palab. comp. ng 
boca at calle. Wawá nang daán; sa- 
bang. 

BOCADILLO, m. dim. nang í^- 



94 



cado. comer, 
kamakítid sa 
nang manga 



Sintás ó listóng pina- 



lahat. [| Ang 
magsasiiká sa 



kinakain 
pagitan 



BOD 

nánasok sa bibig nang kabayo. || Ang 
lásong ibiníbigay sa kangfnoman s^ 
pagkáin.— /¿«^;í bcoado!. SaliUng ipi- 
nag^>ásaysay nang kigáÜngan nang 
¡sang bágay na hindí kák4n¡n, para 
nang ¡sang kíUunkií ang malakás ang 
kita, etc. —bocado sin I^ueso. met. y fam. 
Ang katunkiílang malakí ang paki- 
nábang ó nákikiía, at kauntí ang pa» 
gal. — caro bocado. Ang lubhang ma- 
hal ó may masamang dulo. 

BOCAMANGA, f. palab. cornp. 
nang boca, at manga Bokaboka; pun- 
yós; dulo nang mangas. 

BOCANADA, f. Kamumugán;ka- 
lagok; ó ang tdbig na ma ululan sa 
bibig. 11 Ang asóng pinalájabas sa 
bibig kung nanánabako. 

BOCEAR, n. vet. Pagalawgalawín 
nang manga háyop ang lábl at n|ii- 
so, para nang" ginágawá kung ku- 
mákain ó umíinom. 

BOCERA f Ang nátitirang naní- 
nikit sa labás nang bibig kung ma- 
katapos kumáin ó uminom. 

BOCINA, f. Tambúli. 

BOCHORNO, m. Alinsangan; 
aliáuás. II ínit nang panahón. II Pagi- 
ínit sa gáiit ó kah¡h¡yán. y Pagkahi)i. 

BODA, f, Kasai; baiay¡; ó pag 
tatawó sa kasal. Ginágamit hams^ng 
plural, at karaniwang ganitó ang pag 
gám¡t nang mabubüiing mangdsap. 

BODEGÓN, m. aum. nang bodega, 
K&rihan. II P¡ntá ó larawang kinápi* 
pintaban nang minga pagkiin. 

BODEGONERO, RA. m.yf.dcr. 



nang amosal at tanghalian, para nang nang bodegón. Magkakarf. || Masamang 

kinakain sa magáalasdiez. kosínero. 

BOCADO, w. Subo 11 Kagat. || BODEGUERO, RA. m. y f. dcr. 

Ang manga piraso nang kusilbá ó ns^ng bodega, Ang may háwak, ó naf - 

matamís jj Ang bákal na freno, na tátangan nang bodega» 



BOP 

BODIGO, m. Tinápay na budigos. 

BOFES, m. pl. Baga. 

BOFETADA, f Sampal sa mukhl 
Ij met. Malaking kahihiyán. — Dar 
una bofetada fr. Bigyán nang isang 
malaking kahihiyán. 

BOFETÓN, m. aum. nang bofetada, 
Sampa^ btampal namalakássa mukhá. 

BOGA. f. Pag^áod; pagsaguán. 
II m. Mangagáod. Ginágamit din 8a 
femenino. — Estar e?t boga, fam. Kaii- 



bogm. 



galiang gamitin; kausuhán. 

BOGADOR, m. der. nang 
Mangagáod; mánanagwan. 

BOGAR, n. naiít. Gumáod. 

BOHÉMICO, CA. adj. der. nang 
Béhemia. Ang nauukol sa kaharián ng 
Bohemia. 

BOJAR. a. náut. Sukatin ang pa- 
Hbidlíüid nang isang pu ó. || n. Mag- 
karoón nang gfanitó ó gayong sükat 
ang palibidlíbid. ll naut, Layagin ang 
pa»íbid nang isang- pu ó. 

BOLA. f. Balang mabilog nang 
anomang bágay; bola. II fam. Kasinu- 
nga ingan. 

BOLEAR, n. Magbillar nang wa- 
lang interés. 

BOLERO, m. Sayaw kastílá, na 
ganitó ang ngalan. || RO» RA. m, y f. 
Ang nagóofisiong bumayaw nang bo- 
Icro.yfam. Mapagsiniingalingna lubhá. 

BOLETÍN, m. Papeleta. || Cédula 
ó papeletang ibínibigay sa mga sun- 
dalo, kung dumating sa isang lugal, 
na kinatatalaan kung saang báhay 
silá manúnuluyan. || Papeletang ibi- 
níbigay nang makapások sa anomang 
uatro ó líbangan. Diariong nátata- 
ang magsaliiá nang isang tánging bá- 
gay, para nang ükol sa kaláka), pan- 
gagamott etc. 



95- 

BOL 

BOLICHADA, mod. adv. fam. 
Minsan; ó paminsan. 

BOLILLO, m. dim. nang bolo. 
II art. Ang ginágamit sa paggawA ng. 
koldón ó lá'i nang kalmén. Buliós. 
II Ang kayong maputí sa dulo nang 
mangas naní; damit nang kanónigo, 
ó manga oidor. || Ang manga iiiná- 
tayó sa gitiá nang mesa ng bil'ar. 

BOLO. m. Bülillong malakí.||fam. 
Mangmang; sinungáling. || pl. hang 
bág*ay na laró. 

BOLSA, f. Siípot na ^alagyán ng 
anomán, na ang biak ay sa gitná, 
para nang sa manga pu'ubi. || Siípot 
na lalagyán nang salapí. || Kluaita.jj 
Lung ó. Ij Ang balat nang bayag ng 
tawu, II Sa manga mina nang g-into 
ay ang lugal na kinálalagyan nang 
gintong dalísay. || comer. Ang hayag 
na báhay na pinagpüpulungag nang 
manga mángangalakal, may negocio, 
atiba pang tawong náuukol sa panga- 
nga'ákal, etc. para magusap nang 
kaníkanilang ntgosio, sa i^ang táning 
na oras nang maghapon. 

BOLSILLO, m. dim. nang bols0. 
Siípot na lalagyán nang salaj í || Ka- 
yamanan; ó pana.nalapl, at siiiásabi: 
si fulanoy may salapí ó mayaman, 
fulrno tiene buen bolsillo. || Bolsahg 
nakc.kabit sa damit. 

BOLSO, m. Süpot na lalagyán 
nang salapí. 

BOLLAR, a. comer, Maglagay 
nang tandang tingi sa manga habi 
6 kayo, nang mákila'^ kung saán 
gawá. II art. Magkangkak ang pla- 
tero. 

BOMBA, f. Mákina na parghángó 
ó pangkuha nang tübig. [[ Makirm 
nang tübig La pamatay nang sitnóg. 



— g6 
BOM 

l|miL Balang may guang, na gámit 
sa pagbabaka. — ¡bomba! Salitang ipU 
nangb» balat sa rnang^ P^gpipiging 
nínomang íbig niagsabi nang isang 
dalit, 6 magiátagay. 

BOMBARDA, f. Mákinang pang- 
hagis nang* manga bato sa pagbaba- 
baka, na gámit nang una.||náut. Isang 
b^gay na sasakyang gámit sa pagpa- 
lipad nang manga bomba na itiniítu- 
dlá sa kuuvay. 

BOMBEAR, a. der. nang boina, 
Magpa ¡pád ng manga bombang bá- 
kal na patucl.á sa kaáway. |! n. Bu- 
mombá. 

BOMBO, m, Tambol na malakí; 
tambora ó bombo. 

BONACHÓN, NA. m. y aiim. ng 
htufio MaNiínurin. pániwalain, at ma- 
bait. II Ipinangíit sa tawong lahat ay 
pinaníniWcilaan nang waiíing kuro- 
kino. 

BONANCIBLE, adj. Panahong 
maliwánag at tahímik sa dágat. II Ma* 
saya; marikit; tahíniik, 

BONANZA. tVLínaw nang pana- 
hón; katahimikan nang panahón sa 
dágat. H mrt. Kasaganáan. 

BONAZO, ZA. adj. fam. Táwong 
tahímik at mabuting talagá ang-ugá ¡. 

BONDAD, f. Kagálingan; igi; ga- 
ling. II Kiamoan nang loob. II Tino. 

BONETE, m. Pütong na parang 
gorra, na linátawag na bonete. \\{ox\.. 
Kiinlungan, ó kútang munií sa labás 
nang moogr, na tabas buntot langay- 
lang<<yan. |[ (uet. Ang paring kléiígo: 
iba sa fiai.e, na dito ang táwag ña- 
ma *y capilla. 

BONITO, TA. adj. dim. nang 
bueno. Magandá, marikit. || m. Ngalan 
nang isang isdA. 



BOQ 

BOÑIGA, f. Táing báka. Giniga' 
mit díng itinátawag sa tae nang ibang 
háyop. 

BOQUEADA, f. Ang pagngangá; 
tikab. Sa paghihingaló lá«iang giná- 
gamit. 

BOQUEAR, n. Ngumangá; tumi- 
kab, II Maghingaló. II met. y fam. Mag- 
tapós ang isang bágay, ó magubos- 
ubós na. II a. Mangíisap. 

BOQUERÓN, m. aum. nang boca. 
Butas na malakí. 

BOQUETE, m. dim. nang boca. 
Pasukáng makípot nang anomang lu- 
gal ó bundok. jj Butas na talagang 
inüagay sa pader. 

BOQUIABIERTO, TA. adj. pa^ 
lab. comp. nang boca^ at abierto^ ta. 
Nakang^íPg^; tanga. 

BOQUIANCBO, CHA. adj. pa- 
lab. comp, nang boca at ancho, cha, 
MaUíang na bibíg. 

BOQUIANGOSTO, TA. adj. pa^ 
lab. comp. nang boca at angosto^ ^^ta. 
Muntí, ó makípot na bibíg. 

BOQUICONEJUNO, NA, adj. 
Bibíg konejo. Sinásabi sa kabayong 
gayón ang bibig. 

BOQUIDURO, RA. adj. pa^ab. 
comp, nang boca^ at durOy ra. Ka- 
bayong matigás ang bibíg. 

BOQUIFRESCO, CA. adj. palab. 
comp. nang boca at fresco^ ca. Kaba- 
yong mapaglaway. 

BOQUILLA, f. dim. nang boca. 
Ang buká, nang laylayan nang sala- 
wal, na liniílusutan nang manga paá. 
Hihipán nang instrumento nang rnií 
siko, II agr. Batas nang tabón, sa ma- 
nga sangkang pátubigan. || Butas ng 
kahoy na pinagí>ií:.uutan nang ¡lina- 
lapat nang anioage. 



BOQ 



— 97 



BOR 



BOQUIMUELLE, adj, palab. hil sa ang hangin ay nangfágaling 
coriíip. nang boca, at muelle, Kaba- sa lugal na parürunan. 



yong malambot ang bibig. || met. Ma- 
dalíng inapagdayáan, ó imaneho. 
BOQUINATURAL. adj. Kaba- 



BORDAR. a. Magbuldá.=¿/^, con 
plata. Burdahán nang pílak.=;'^;^ ca- 
ñamazo, Magburdá sa cañamazo ó 



yong hindí matígás at hindi malambot iburdá sa caña??iazo.=zd tambor, fr. 



ang bibig. 



Magburdá nang kadeneta sa isang 



BOQUINEGRO, GRA. adj, Há- bastidor na maliit na parang" tam- 
yop na niaitim ang ngiísó at iba ang bol, ó sa isang bastidor na kata- 
kúlay nang ibang bahagi nang ka- tagán. 



tawán. 

BOQUIRRASGADO, DA. adj. 
palab. comp. naug boca at rasgado, 



BORDE, m. Lábí ó gílid nang 
anomán. || Anak sa lígaw. || adj. Ká- 
hoy bundok, — Al borde de. m. adv. 



da. Kabayong" malabis ang loang nang Sa tabí nang; sa gílid nang 



bibig-. 



BORDO, m. Lábí; gasa. || Ang la- 



BOQUIROTO, TA. adj. palab. bás nang tagiliran nang alinmang 
comp. nang boca, at roto, ia, Ang agad sasakyán. || Tinátawag ding bordo ang 
nangungusap; ó agad nábubuyong mag- sasakyán, halimb&wá: Juan se fué á 



salitá, na hindi makapagpígil 

BOQUIRUBIO, BIA, adj, met. 
Walang di sinásabi. II m. fam. Ang 
binátang mapagmarikit at mapagpu- 
ngay nang mata 



BORDÓ, si Juan ay naparoon sa sa- 
sakyán. 

BORDÓN, m. Tungkod na ma- 
taastaás sa tawo> na ang isang dulo 
ay bákal, at sa gitná at pinakaulo 



BOQUISECO, GA. adj. Bibig na ay may pamuting botones. [| Sa ma- 
tuyó. II Kabayong" hindí naglálalasap ngá instrumentong; de kuerdas ay 
nang freno at hindí nagbiíbula ang alinmán sa manga ipinangbabaho 



bibig 

BOQUITUERTO, TA. adj. Bi 
big na pilipit ó ngiwi 



na malalaking kuerdas. || Ang pag- 
iiulit sa pagsasalitá nang manga wí- 
kang hindí kailángang pagulitín. || 



BORBOLLAR, n. Bumulubok; met. Ang umáakay at umáalalay sa 



sumilakbo ang túbig. 

BORBOLLÓN, m. Bulubok; si- 
lakbó nang tiíbig. 

B0RCP:GUÍ. m. Isang klaseng 
sapín 



iba. 



BOREAL, adj. Hílagaan; ó hj- 

lágá. 

BÓREAS m. Hanging hilágá. 
BORGOÑÓN, na. adj. der. ng 



BORDA, f. Sa kabundukan ng Borgoña. Taga Borgoña ó ang náu- 
Navarra ay: ktibo, dampá. \\ n&ut. Gasa ukol sa báyang yaón. 



6 lábi nang sasakyán. 



BORLA, f. Lambo; borlas, fl Tan- 



BORüADA. f. náut. Ang nata- da nang" pagkadoktor.— 7"^?^?^^:/' la 
takbo nang makálawang píhit nang borla. Maggrado nang doctor. 



sasakyán, kung naglálayag nang pa- 
kilik sa hangin; ó patrabesia dá- 



BORNEAR. a. Pihitin; ikíliiig; 
itagíiid ang anomán. |j arq. Ituid ang 

13 



- gB — 



BOR 

bato sa pagaasinlá. Sipatin. ii r. Ku- 
nlíbal ang tabla, 

BORNEO, m. Ang pagpíhit; 6 
pagtatagílid nang anomán. || Pagkí- 
bal. 

BORRACHEAR, m. Maglasing 
naug madalás. 

BORRACHERA, f. Kalanguhán. 

II Paglalangó. ll P¡gi%r na ang pag- 

kakáinan ó pagiírioman doón ay lu- 

raáiabis sa katatagán. || met. y fam. 

Pagsasabi nang níialakíng kamaüan. 

BORRACHO, CHA. s. y adj. 
Langó; lasing. || Biskotsong may há- 
long álak. || Külay moradong bunga 
nang káhoy 6 bulaklak. || Sinásabi 
sa tawong napatátangay sa anomang 
hílig na masanoá nang kalooban, láló 
na sa pagkagál¡t=:¿/i? aguardiente La- 
ngó nang aguardiente =^por haber be- 
bido mucho, Langó sa pagkáinom na 
malabis. 

BORRADOR, ni. der. nang bo^ 

rrar. Súlat na banhay, ó borrador. 

II comer. Librong tandáan ó ápun- 

tihan, bago isalin sa linis. II adj. Ang 

nakabdbura. 

BORRAJEAR, a. Sumulatsulat ng 
walang talagang sinúsulat, na párang 
nagpápatalas lámang nang kamay. 

BORRAR, a. Pawíin; burahín.|| 
met. Labüan. (| r. Maburá; mapáwí 
^de la lisia (á uno). Borrahín sa 
lista (ang isa). 

BORRASCA, f. Bagyó; sigwá. || 
met. Pangánib; kasakunaang diñada- 
anan sa anomang negosio. 

BORRASCOSO, SA. adj. der. 
nang borrasca. Mabagyó; masigwá. || 
met. Mapangánib. 

BORRÓN, m. Patak ó dumí 
nang tinta sa papfil.y met. Gawang na- 



EOS 

kalálabó at nakapiípusiaw sa puri. 
II met. Alinmang jkakulangán 6 ka- 
maüang nakapápangit. ^ 

BOSQUE, m. Giíbat. 

BOSQUEJAR, a. art. Bumanhay 
na pumintá nang larawan 6 figura. 
II Maghandá 6 gumawá nang ano- 
mang gagawín nang kamay, na hindi 
tinátapos || met. Ipaintindí nang may 
kalabiían ang anomang hinágap ó 
ak^lá. ^ ^ 

BOSQUEJO, m. Banhay na su- 
lat, larawan, etc. Pagbanhay || Kasay- 
sáyang maiklí. — En bosquejo, fr. fam. 
Banhay; maikli; maguió. 

BOSTEZAR, n. Maghikab; ó mag- 
higab=:^¿? hambre. Maghikab sa gü- 
tum. 

BOSTEZO, m. Paghihikab. || Hi- 
kab. 

BOTA. f. Sisidlán nang álak, na 
balat ó barilis na malakí. jj Bota ó 
saping hangang tiíhod. 

BOTADOR, RA. m. y f. Ang 
nagtátapon.||carp. Kasangkapan nang 
manga anloage, na ipinagbubunot ng 
pákó, na hindí maküha nang sípit. 
II cir. Kasangkapan nang cirujano na 
pangkuha nang bagang. ||náut. Tikín. 

BOTAFUEGO, m. art. Tagdang 
may mitsá na pangsusó nang kanyón. 

BOTANA, f. Panakip; ó siksik 
nang botang sisidlán nang álak. || 
Tápal nang sügat. II Piklat. 

BOTÁNICA. £ Ang karunúngang 
nagtiíturó nang kabagayán nang ma- 
nga káhoy at damo. H m. Ang ma- 
rúnong nang botánica^ at ináasika- 
song lubhá ang bágay na yaón. 

BOTAR, a. Itapon. || náut. Ipá- 
ling nang lígit, ó timón nang sasak- 
yán sa dákong kaliwíl o kanan. U 



— 99 — 
BOX BOY 

n. Umudlot. II Magsikad ang kabayo. BOYANTE, p. a. nang boyar. aclj\ 

II náut. Magbunsod; ó magliísong ng Litaw, bataw; lutang, || náut. adj. Si- 

sasakyán: haümbáwá, botar u?t buque násabi sa sasakyang* paalolós sa ha- 

al agua, fr. Ibunsod, ó ilúsong a;/^ ngin ang paglalayag. || adj. met, Ma- 

isang daong sa iúbig. pálad; maginhawa. — Estar boyante. 

BOTARATE, m. Maiklí ang bait. fr. Mayaman; maginhawa. 



II Mapaghambog. 

BOTE, m. Saksak 6 budlong 
nang lulag, palasó ó anomang san- 
data. II Udlot. ll Boteng búbog. || Sa- 



BOYAR, n. náut, Lumútang na 
mulí ang sasakyang natuyuán nang 
túbig. 

BOZAL, m. Buslobuslúang isínü' 



sakyang munli. || Síkad ó sípá nang soot sa bibig ng háyop, at nang ito'y 

kabayo. hindí makasírá nang pananim. || Frc- 

BOTELLA. f. Sisidlang biíbog; nong munli ó busal sa bibig nang 

bote; purungo ó prungo. aso, nang hindi makákagat. || met. 

BOTICA, f, Gamot. || Tindahang Mangmang ó hunghang. Sinásabi na- 

pinaggágavvan at pinagbíbilhan nang man sa manga kabayong di pa manso. 



gamot. II Ang gamot na ipinaíinom 
sa may sakit. 

BOTICARIO, m. der. nang ¿^^ 
tica, Ang nagháhandá; ó nagtítindá 
nang gamot. 

BOTIJA, f. dim. nang bote. Kapsá; 
tuytoy; tupak na makfpot ang bibig. 

BOTÍN, m. Botang maikli. || Ma- 
nga áring sinásamsam sa bayan ng 
kaáway, kung nagdírigmá. 

BOTIQUÍN, m. der. nang botica. 



BOZO. m. Balahibo, ó balbás na 
malambot, na tumütubó sa ngíiso 
nang nagbábagongtawo, || Ang liíbid 
na suga nang kabayo. na, siyang ibi- 
nübusal sa bibig, || Ang labás nang' 
bibig. 

BRACEADA, f. der. nang brazo. 
Imbay na matikas. 

BRACEAR, n. der. nang brazo, 
Umimbay; gumaláwad; kumampay* 

BRAGA, f. pl. Salawal na ma- 



Kahong maliit nang manga gamot, lowang na parang bahag lámang. 



na dadalhín sa paglákad. 

BOTO, TA. adj. Mapurol; salsal. 
^de ingenio. Mapurol ang ísip. 

BOTÓN, m. bot. Buko nang bu- 
nga ó bulaklak nang manga káhoy 
ó damó. II Bitones. || bot. Siílol; us- 
bong na nagíging sangá. 

BÓVEDA, f. arq. Ang mabílog 
na bubong na bato sa manga sim- 
bahan, lutuán nang tinápay, kampo- 
santo, líbingan, at manga táhanan 
sa manga lüngá. 

BOYA. f. náut. Palitaw; paliítang; 
pátaw; palangoy. 



BRAGUERO, m. der- nang braga. 
Pangbahag sa inúususan ó linülus- 
lusan. II Bahag. II náut. Ang lübid na 
itinátalí sa timón. 

BRAGUETA, f. Ang biyak ó 
buká nang salawal sa harapán. Ba- 
ragueta. 

BRAGUETERO, m. der. brague. 
ia. fam. Malíbóg. 

BRAGUILLAS, f. pl. dim. nang 
bragas. Salawal na muntí at malo- 
wang na para»g bahag lámang. || irn. 
Bátang muntí na bagong nanánala* 
wal, at lálong karaniwang itáwag sa 



100 



BRA 

bátang nialiit ang* pangangatawán at 
niasamá ang* tayó ó tabas. f| met. Tá- 
wong maliit at masama ang* tabas. 

BRAMA, f. Panahong ang ma- 
nga usa at iba pang" háyop bundok 
ay nangaglálandi; ó nanínial. 

BRAMAR, n. Umiyák; sumingá- 
sing; ngumasab; onioang; umdngal. 
II met. Umügong; mamásag sa íngay. 
Sinásabi sa dágat ó ibang elemento 
kapag sumísigwa, dahil sa lígong na 
ibiníbigay nilá. || met. Mapoot; ma- 
gálit nang labis; mágsisigaw sa gá- 
lit^de/u/or, Ngumasab sa gálit. 

BRAMIDO, m. Singásing; ngasab 
nang hkyop na gánid. j| met. Ang 
sig'aw ó salitang malábó nang tawong 
lubhang galit. íl met. Ang malaking* 
íngay ó ügong, na nagbíibuhat sa 
kalákasan nang hangin, 6 sa lakí 
nang alón sa dágat kung sumísigwa. 

BRAMIL. m. art. Kasangkapan 
nang anloage na ipinanggüguhit sa 
káhoy, na may kapirasong tulis na 
patalim, na siyang gumiíguhit. Ga- 
ranil. 

BRANCADA, f. Lambat na hi- 
níhila ó paiighárang, na párang kitid. 

BRASA, f. Baga — Ponerse como 
una brasa, Mamulá sa hiyá ó sa 
gálit. / ' 

BRASERO, m. der. nang brasa. 
Kalán; dupungán; ó lalagyán nang 
baga, II Ang lugal na nakataáng ta- 
lagang pinagsüsunugan sa manga 
hinatulan nang gayón nang inquisi- 
cibn. 

BRASIL, m. Sapang. || Ang kií- 
lay na pula, na ginágamit na pamiípol 
nang manga babayi sa mukhá. 

BRASILEÑO, ÑA. adj. der. ng 
Brasil. Taga Brasil, ó náuukol doón. 



BRA 

BRAVA COSA. iron. Bágay na 
hunghang; ó walá sa katovviran. 

BRAVATA, f. Pagbabálang ma- 
balásik sa pananákot. Takap. 

BRAVEAR, n. Tumakap 6 mag- 
bálá nang mabalásik sa pananákot 
sa kápowá. || Maghambog na tila may 
gágawin ay walá namán. 

BRAVEZA, f. Kabangisán; ó ka- 
¡lapán. II Karahasán; kalakasán; tá- 
pang. II Kabilisán at kalakasán nang 
bagyó. II Karahasán nang dágat kung 
may bagyó. 

BRAVO, VA. adj. Marahás; ma- 
lakás; matápang. || Marikit; magaling. 
II Mabangís; ó mailap na háyop, Si- 
násabi sa dágat, kapag malakás 6 
mabih's ang alón. || Bakobako; ba- 
nginbangin; masiíkal at hindí linang, 
II fam. Paláló; ó mapagmatapang; ma- 
pagmainam. || met, y fam. Masungit; 
magaspang ang ugálí. 

BRAZA, f. Dipá. II naut. Lübid na 
pamígil nang manga láyag. 

BRAZADA, f. der. nang braza. 
Imbay; galawad. 

BRAZADO, m. der. nang braza. 
Kapangkó. 

BRAZAJE, m. Paggawá nang s.a- 
lapí. II naut. Paniíkat nang lálim nang 
tiíbig. 

BRAZALETE, m, der. nang brazo. 
Maniliá; ó galáng na gintó, tumbaga 
etc., na inilálagay sa baraso nang 
manga babayi. 

BRAZO, m. Kamay; baraso. Sa 
manga háyop na ápat ang paá, ay 
ang manga pamáunahan. || met. Ang 
sangá nang káhoy, || Baras nang tim- 
bangan. || met. Tápang; kapangyarí- 
han. H pl. met. Ang manga nagtátan- 
gol ó \xmidi^L~A brazo partido. Bá- 



— 1 
BRE 

rasohan, na walang gámit na armas. 

BREA. f. Sáhing. Brea. 

BREAR, a. met. Lurnigálig sa ká- 
powá, salantaín; tumampalasan; ó 
magbigay sükal nang loob. || met. 
y fam. Manuksó; manghiyá; mangüt 
=d golpes. Salantaín sa páló. 

BRECHA, f, Butas na gawá nang 
bala nang arnias de fuego sa manga 
pader, 6 báhay na bato; wakwak ng 
pader dáhil sa támá nang bala ng 
kanyóa ó anQmán.||met. Ang tinátan- 
gap na dalamháti ó kintal nang áting 
kalooban sa payo nang ating kápowá, 
ó nang sariling kadalamhatián. 

BREGA, f. Áway; babag; pagtatalo. 
II met. Bíró; oyam. Kaugaliang ga- 
míting kalákip nang verbo dar. 

BREGAR, n. Makitaló, || Maki- 
bunó. II a. met Masahin ang tinápay 
sa tablang kináuupan nang nagmá- 
masa. || n. met. Lumaban sa panga- 
nib ó kahirapan típang mada¡g=E¿r¿?/í 
o¿ro. Makipagtalo; ó makipagbunó 
sa iba. 

BREÑA, f. Lüpang talabís, bangín- 
bangin at masükal na nasa pagitan 
nang manga bundok na bato. 

BRETAÑA, f. comer, Isang linsó, 
na nginalanan nang pangalan nang 
bayang unang pinaggavván. 

BRETE, m. Pangaw na bákal na 
inilálagay sa paá nang bilangó. || met. 
Kahirapan; kasikián. — J^s/ar me/ido 
en un brete, fr. Málagay sa isang ka- 
gípitang malakí. 

BRETÓN, NA. adj, der. nang 
Bretaña. Náiiukol sa Bretaña. || m. 
bot. Isang bágay na koles II Supling 
nang haUmang yaón. || m. y f. Tagá 
Bretaña. 

BREVA, f. bot. Ang ünang bunga 



o\ — 

BRE 

nang higera. 

BREVAL. m. Manga puno nang 
higos. 

BREVE, adj, Maiklí; madalí. |i 
m. Maikling sülat nang santo papa. 
H f. mus. Figura at nota nang míi- 
sika — Jt^n breve mod. adv. Sa madalí; 
6 maikling panahón; agadagad; kag- 
yat=í/¿? contar. Maikling salitin== 
en la respuesta. Maikling sumagot. 

BREVEDAD, f. Kíidalián; || Kai- 
klián nang anomang bágay ó pang- 
yayari. 

BREVIARIO, m. Librong desa- 
lan nang manga parí. || impT. Klase 
nang maliit na letra, na ginága- 
mit sa paglimbag^ nang mang^ bre- 
viario. 

BRIBÓN, NA. adj. Alisagá; ma 
samang tawo; tampalasan. 

BRIBONADA, f. der. nang hri- 
bhi. Katampalasanan. 

BRIBONEAR, n. Magalisagá; 
magmasamá; magtampalasán. 

BRICHO. m. Puntas na ginto ó 
pílak, na gámit sa pagbuburdá. 

BRIDA, f. Tálí nang freno; rinda. 
— A la brida, mod. adv. Pagsakay 
ó pangangabáyong may siyá at freno 
at laylay na lubhá ang estribo. 

BRIDÓN, m. Ang mángangaba- 
yong may siyá at freno at ang es- 
tribo ay laylay na lubhá. || Rien- 
dang pangalawá, na inilálagay sa 
kabayo. II Ang kabayong may siyá 
at freno, at estribong mahábá. || poet. 
Ang kabayong brioso at matikas ang 
tayo, 

BRIGADA, f. mil. Isang kapi- 
sanan nang manga batallón, escua- 
drón ó tropa nang sarisaring armas, 
II Bahagi nang tropa, na sa hierpo 



— t 



BRI 



nang guardias nang h&rí ay kaisá ng 
¡sang co?npania nang manga dragón, 
II mil. Sa ibang cuerpo militar ay 
ang tánging bílang nangf manga sun- 
dalo. II mil. Isang kabilangan nang 
manga háyop na panghila at sam- 
pong manga tagapaghatid na tawo 
na may alaga sa háyop, na tagapag- 
dala nang manga kasangkapan sa 
pagbabaka. 

BRILLANTE, p. a. nang brillar. 
s. y adj. Maningning; makisap. II m. 
Diamanteng maningning. 
/ BRILLANTEZ, f. Kakislapán; 
kaningningán; tingkad. H Pagkislap. 

BRILLAR, n. Magningning. |j 
met. Lumitaw; mamukod sa iba sa 
talas nang ísip, ganda, etc. || Máha- 
lata sa labás ang anomang násasa- 
lopb. 

BRILLO, m. Kilap; ningning. 

BRINCAR, n. Lumuksó; lumum- 
dag. II met. y fam. Lisanin; laktawang 
ktísá nang boong pagiíngat ang ano* 
man, at tumungo sa iba, para di- 
siniulahín ó ikanlong sa sálitaan ó 
pagbasa ang anomang pangyayari ó 
clausula. 

BRINCO, m. Luksó; laktaw. || 
pagluksó. 

BRINÜAR. n. Uminom sa ka- 
gálingan, ó kapurihán nínoman, H 
Magháin; tumágay; magáíay 6 mag- 
alok nang anomán, I| Maganyaya.= 
á la salud de alguno. Uminom ó tu- 
niágay nang patungkol sa kagáli- 
pgan ninoman. = <:¿?// la copa. Taga- 
yan nang kopa, ó tumágay na may 
háwak nakopa. = ^« tm convite. Tu- 
mágay sa isang piging. || r. Umálay; 
ó umalok nang kusá sa paggawá ng 
anomán. II Maganyayahán, 



02 — 

BRd 

BRINDIS, m. Pagtágay; ó pag- 
inom sa ngalan at patungkol sa ka^ 
galangán nang iba. II Salitang sinásab» 
sa pagtágay. - 

brío. m. Tigás; gilas: at sinása- 
bing hombre de bríos, tawongmay ma- 
lakifig LAKÁs ó MAY TiGÁs. || mct. Tá- 
pang; tigás nang loob. |1 Tikas; ganda 
nang kilos, -i 

BRIOSO, SA. adj. der. nang brio. 
May tigás; magílas; salangapang, 

BRISA, f. Amihan. 

BRITANO, NA. adj. der. nang 
Bretaña. Tagá Bretaña ó Inglaterra. 
Ginágamit namang parang sustan- 
tivo. 

BROCADO, m. Damit na hiña- 
bing sutlá at pílak; ó sutlá at gintó na 
may labor. 

BROCAL, m. Lábí nang balong 
bato; ó bábahan. || Koloong; laloran; 
ó bikling nang baina nang sandata 
==í/^ escudo. Kalopkop nang gílid ng 

BROCHA, f. Pincel na buntot 
nang baka ó balbás nang fcambing. 

BROCHE, m. Pansará nang da- 
mit; káwit. 

BROMA, f. Bíro. II Lutos. II Kas- 
kahong ipinaníniksik sa manga ci- 
miento 6 úbod nang pader, nang ku- 
magat ang mangk bato. 

BROMAR, a. Lutusin. 

BROMEAR, a. Magbiró; mag- 
sisté. 11 r. Magbiroán; 6 magtuksuhan. 

BRONCE, m, Nagkákalahok na 
tanso at tinga. || Tangsong dilaw. || 
poét. II Trompeta ó clarín) kanyón. 

BRONCEADURA, f. Paglalagay 
nang kdlay tangsd. 

BRONCEAR, a. Gawing külay 
tangsd; ó magpakülay tangsó; ó pa- 



BRO 

pagkulayiri tangso. 

BRONCO, CA. adj. Gatólgatól; 
bastos ang pagkágawa. || met. Ang 
táwong magaspang ang kaugalikn at 
bastos makipagusap.ySinásabi sa ma- 
nga instrumentoug masamá ang tu- 
nog, at sa voces nang táwo*y ga- 
yón din ^ de géntoSv. JVÍatigás ang 
ugáli. 

BROQUEL, m. Panang^; kalá- 
sag na malüt. || met. Tangulan; ó tak- 
buhan sa anomang kagípitan. — Raja 
broqueles, fr. Mapagmatapang; ma- 
pagpangap. 

BROTAR. 



n. Lumitaw; sumipot; 
gumiti sa manga káhoy ó pananim 
ang kanilang manga usbong, bulak^ 
lak, etc. II a. Kung sa lupaín ang si- 
násalitá ay sumibol 6 sumipot ang 
manga damó. || Bumálong ang tiíbig 
sa batis ó balón. || niet. Kung sa bu- 
lútong ó galís, etc. ay pumúsak ó 
pusakin; ó liiawán nang galís, bu- 
lutong, etc. II met, Magmulang sumi- 
pot, ó pahalatá ang anomán, para 
nang bait, loob, tic.^=^de, en un pe- 
ñascal. Sumibol, sumipot sa isang 
balábatuhan. 

BROZA, f. Yagit; layak. || Sápal; 
palayat. || met. Ang manga bágay na 
walang kabuluhang sinásabi sa pag- 
sasalitá ó sa anomang siniílat. |¡ impr. 
Ang cepillong panglínis nang tintk 
sa manga molde. — Servir de toda 
broza, fr. Gamitin ang bálang na ó 
sa balang na. ^ 

BRUCES. (A ó DE) mod. adv. 

Taob ó pataob; padapá. Isinásama 

, sa ibatibang verbo, para nang ¿:a(f;\f^ 

DE BRUCES, 77iahÚlog NANG PADAPÁ 

Ó pataob; ó ^y^áoAPÁ, má^\5'ñk'^ov>\ be- 
ber DE BRUCES, tmino?n nang padapá. 



— 103 — • 

BRÜ 

BRUJEAR, n. Mingulam. 
BRUJO, JA. m. y f. Mangku- 
kúlam; ó asuang: na ang paniniwálá 
nang madláng námamalí ay may 
hodyatan sa demonio at totoong na- 
kagágawá nang bálang ibigin. || Lub- 
hang mátalas. 

BRÚJULA, f. náut. Paraluman; 
ó agujón sa paglalayag. || Silipán 6 
puntería. || Alinmang malüt na bütas 
na sinísilipan, at nang mákitang ma- 
buti ang anomang bágay na may ka- 
liitán. 

BRUJULEAR, a, Pumíngol; o 
pumintá nang baraha,||met. Humúlá; 
pagowiowiín ang anomang pangya- 
yari ó negociong nilálakad, sa kilos 
ó anomang bágay na dápat halataín 
II Sumílip; manubok. 

BRUÑIBLE. adj. der. nang bru-^ 
ñír. Mabdbuli; mapakíkintab. 

BRUÑIDO, DA. adj. p. p. nang 
bruñir. Binuli; ó bulí. || m. Pagbuli. 

BRUÑIDOR, adj. art. Pangbuli; 
pangpakinang.||m. y f. art. Ang mang- 
bubuli. 

BRUÑIR, a. irreg. perf. ind. Iru^ 
ñó) bruñeron: imperf, subj. bruñeray y 
bruñese: fut. bruñere, etc.: ger. bruñen- 
do. Bulihin; pakinangín; pakinisin. || 
met. Pupulan ang mukhá, para nang 
ginágawá nang manga babayi. 

BRUTAL, adj. der. nang bruto, 
Parang háyop, ó náhahawig sa háyop. 
II m. Háyop. 

BRUTALIDAD, f. nang bruto. 
Kahayupan.ljmet. Ang kaiküár) ó ka- 
walán nang ísip 6 nang matuid; ang 
malabis na kagaspangán ó kabastusán 
n^ng ugáli. 

BRUTO, m. Háyop. II met. Hung. 
hang; walang wastd. j] adj. Bastos; 



BÜB 



— 104 



mangmang. 

BRUZA, f. Cepiliong panglinis ng 
kabayo, etc. 

Buba. f. pl. Bubas; katí. 

BUBÓN, m. Pigsá sa síngit; ó alín- 
niang malaking pigsá. 

BUBOSO, SA. s. y adj. der. nang 
luba. Kátihin; bübasin. 

BUCEAR, a. Sisirin; busuhin. || n. 
Sumísid. 

BUCLE, m. Kinulot na buhok; ó 
buhok na ang pagkákulot ay likaw na 
parang singsing. 

BUCÓLICA, f. Berso 6 tula, na 
ang inilálagayna nagsása^itá ay manga 
pastol ó manga tawong parang. 11 fam. 
Kákanin; pagkáin. 

BUCHE, m. Butsí. || Ang ganáng 
malülulang tiíbig ó álaksa bibig.||Ang 
ariak nang borrico na bagong sipot at 
hangangsumususo. 11 Ang kiibót nang 
damit na hindí lápat sa katawán. || Sa 
tawo at sa ibang háyop na ápat ang 
paá ay ang sikmiíiá. 11 Ang dibdib ó 
lugal na ináaring* pinagtátaguan nang 
manga líhim, at sinásabi: no le cupo en 
el BUCHE tal cosa^ hÍ7idí nagkásiya sa 
DIBDIB 7nyá ang gayong hctgay. 

BUEN. adj. Mabuti; magaling. Gi- 
nágamit kung iniííuna sa isang ngalang 
sustantivo masculino, para nang buen 
hombre, mabuting tazvo. 

BUENAVENTURA, f. Mabiíting 
pálad, ó magaling na kapaIaran.||Pang- 
huhúlang may anito, sa mukhá ó sa 
gühit nang pálad. 

BUENO, NA. adj. 'Mabuti; maigl. 
jl Ang tawong walangniasama sa ka- 
niya. II Ang masarap; nakaáal¡w.||Ma- 
lakí; para nang buena calentura, ma- 
laking lagnat\ buena cuchillada, ma- 
laking síigat ftangízvá ?iang ka??ipii, || 



BÜE 

Sapat. II Kung ginágamit na kasama 
nang verbo ser ang kahulug'a'y ka- 
iakaíaká) kaibá. v. gr. lo bueno es que 
quiere e7iseñar á su padre, ang kata- 
kataka ó kaibá ay íbig pang tuftia7i 
ang kaniyang amá-=zde, para comer, 
Mabuting yi?imn=de por sí. Talagang 
mabuti. 

BUENPASAR. m. Maginháwang 
pamumiíhay. 

BUEY. m. Bakang lalaking ka- 
pón. 

BÚFALO, m. Kalabaw. 

BUFAR, n. Bumugá; sumingá- 
sing sa gálit ó poot ang toro, ka- 
bayo at ibang háyop. || met. Sumi- 
ngásing ang tawo sa gálit, na ka- 
wangkí nang ginágáwá nang manga 
háyop=^de ira, Sumingásing sa gálit. 

BUFETE, m. Mesang sulatán ó 
gámit sa paga ara 1. 

BUFIDO, m. Bugi; singásing ng 
háyop. II met. Salilá ó kilos na nag- 
pápahalatá nang gálit. |]Sigaw na ma- 
lakás 6 basag. 

BUFÓN, m. Buho sa komedia. 
II adj. Tawong mapagpatawá; ó ma- 
pagulolululan; mapagbubobubuhan. 

BUHO, m; Paos; kuago. Ij Ang 
mailap sa kápuwá tawo. 

BUIR. dcf. na hindi ginágamit 
kundi sa infinitivo at sa p. p. buido, 
a. art. Pakinangín, háyapan, at pata- 
Hnriín ang sandata. 

BUJARRÓN, m. Ang nakíkiapid 
sa kaparis. 

BUJÍA, f. Kandilang raapulí. || 
Kandilang espelma. 

BULA. f. Manga siílat nang santo 
Papa. Bula. 

BULARIO. m. der. nang bula, 
Kapisanan nang manga bula. 



— T05 — 

BUL BÜR 

BULETO. m. der. nang bula, bandang Burgos, ito*y kung na sa Es- 

Munting siílat, e paháyag nang santo paña ang nagfsásalitá 
papa. 



BÚLGARO, RA. adj. der. nang 
Bulgaria. Ang náuukol sa Bulgaria. 
II m. y f. Tagá Bulgaria. 

BULTO, ni, Bungtón; bíikol;ó lakí 
nangf anomang bágay. || Larawang ka- 
hoy ó tangsO, || Paldó nang anomán. 
— Guardar el bulto, Türnágd; Inmayo 
sa pangánib. 

BULLA, f. Kaingayan: sigaw ng 
maraming tawo. |[ Dalo nang mara- 
ming tawo; aüngasngás. H Guió. 

BULLICIO, m. der, nang bulla. 
Aüngasngás nang maraming tawo.|| 
Kaingayan; guió. 

BULLICIOSO, SA, adj. der. 
nang bulla. Magalaw. || Mapagbása- 
gulo; mapanguló. |i Magaslaw, ma- 
gasó. 

BULLIR, n. irregi como bruñir. 
Kumuló. II Huag mápakali, || Bumu- 
lak; tumilandot.||Kumayaw; kumutó. 
II met, Sinásabi sa manga negociong 
lubhang pinaglálakad at pinagháha- 
nap. II Magyao't ditong lubhá, ==^;/, 
por todas partes. Magyao't dito sa 
lahat nang lugaL 

BUÑUELO, m. Masang linúto sa 
mantíká ó langís, na kung kanin ay 
isínásaok sa arníbal. 

BUQUE, m. Daong; sasakyán.jl 
Luían; ó kalulanán nang anomán. 

BURDEL, m. Báhay nang manga 
babáying daiahírá, 6 nagpápaupa. 

BURGA, f. Bukal nang tiíbig na 
maínit. 

BURGALES, SA. adj. der. nang 
Burgos. Ang náuukol sa Burgos. || 
m, y f. Ang tagaroón sa ciudad na 
yaón, ll Ang hángíng nagbübuhat sa 



BURIL, m. art. Patalim na ma- 
tulis, na kasangkapan nang mandu- 
dúkit nang bákal, tanso, etc. 

BURLA, f. Libak; oyam; blr6.|| 
pl. Manga bíró. 

BURLADOR, RA. der. nang bur- 
la. Palabiró; mapagaglahí. || Saro na 
pag ininumán ay tumátapon ang tü* 
big sa talagang butas na malílüt, at 
nakabábasá sa umíinom. 

BURLAR, a. Biróin; aglahíin; U- 
bakíti.ll a. Dumkya. || Siráin apg akála 
nanísínoman.==i¿í/g^//^/¿?. Biróin ang 
kápowáijr. Magbiroán.||Bumíró; lu- 
m¡bak,=í/^ sus a?nos. Libakín ang 
kaniyang mangk panginoón,=¿'¿?» su 
amigo. Makipagbiroán sa kaniyang 
kaibigan. 

BURLÓN, NA. m. y f. aum. nanj 
burla. Palabiró. 11 adj. Pabíró. 

BUSCA. L Paghánap, || Ásong pa- 
ngaso. Kapisanan nang manga má- 
ngangaso at manga aso. 

BUSCADOR, RA. m. y f. der. 
nang buscar. Mapaghanap. || Ang hu- 
máhanap.=/^r donde salir. Humá- 
nap nang málabasan.í=á uno (la len^ 
gua, b la boca ) Bígyáng daán ang 
i.á; na magsasalitá nang áyaw sa- 
bihin ó inalílihim. 

BUSCAR, a. Humánap; hanapin, 
II Sumundo, adhikaín, || r.Mag hana- 

pan. 

BUSCARRUIDOS, m. palab, 
comp. nang buscar^ at ruidos. Ma- 
panguló; mapapbásagulo; palaaway; di 
mápakaÜ. 

BUSCAVIDAS, ra. palab. comp. 
nang busca at vida. Ang mapag- 
usísá nang biíhay nang iba . |J Ang 

14 



BÜT 

maíípíg na lubha sa paghahánap 
biibay. 

BUSCÓN, NA. adj. aum. nang 
husca. Mapaghanap. II Mapakialam. 

BUTACA, ^ f. Wíkang gáüng sa 
francés na ¡tínátawag sa malaking 
silla, mabábá al ang sandalan ay pa- 
hilig sa bandang likod, at mahábá sa 



06 — 

BUZ 

sillang pangkaraniwan. 

BUZÓN, m. Ang bulas nang tang- 
keng pálabasan nang tiíbigf. || Bulas 
na pinaghiíhulugan nang manga siílat 
sa correo. II Pásak na panakip sa bu- 
tas nang a'gibe. 

BUZONERA, f. Pálusutan nang 
túbig sa manga bakurán, o patio. 




— 10? — 



c 



CABAL, adj. Hiistó, \\ met, Ganap; 
walang kiílang, 

CABALGAR, n. Magpasial na 
nangángabayo, || a. Sumakay na lu- 
mtíkob ang alinmang háyop na ápat 
ang paá sa kaniyang babayi=i /^^í^- 
jeriegas. Mangabayo nang" sakay ba- 
bayi=^/^ mula^ Sumakay sa nmula. 

CABALLA, f. Hasahhsá, lumahan. 

CABALLETE, m. der. nang ca- 
bailo, art Palupo. H Kasankkpang ipi- 
nagpápahirap sa manga minAraartir, 
na nákakawankí nang pangaw ang 
butas, at ang tabas ay tila palupo. || 
Káhóy na pangmoog nang tó/I¿z//¿¿?. 
(I Ang gúlod nang gitná nang ilong. 
II Kaballete. 

CABALLO, ni. Kabayo. 1| Kabayo 
sa manga larong ajedrez at baraja. | 
Kabayo é bankó nang maglalagari. 
g Sakít na biíkol sa síngit; na gáling 
sa g'a.wang kalupaán. || Kabigán sa 
labayán nang* sinülid, ' 

CABANA, f. Dalundong; kubo. || 
pint. Ang kuadrong kinápipintahan 
nang manga kubo, manga pasto I, etc. 



I Katipunan nang manga háyop na 
may angkás na iháhatid sa ibang 
lugal. 

CABECEAR, n. der. nang caheza^ 
Tumangótangó; magantok; yumuk&. 
yok. li Umiling. II Ogoy; bayok nang 
carruage, || a. Magháló nang álak 
na laón sa lalagyán nang bigong 
álak, at nang itoy tumápang, || Mag- 
kátíg nang banig. II r. Maguntugan. 

CABECEO, m. der. nang cabeza. 
Tango; antok, yokáyok. |j Galáw ng 
ulo. 

CABECERA, f. der. nang cahezñ. 
Lugal na raataás, ó pinakaloob ng 
báhay na inúupan sa gitná nang ¡sang 
pagtitípon nang manga tawong gi- 
noó. II Unan. |j Kátig nang banig. [| 
impr. Kintal na inilalagay sa ulo nang 
papel na nilílimbagan. — di cama. Clo- 
nan nang hihigán.— -4 la cabecera de 
un enfermo. Sa tabí nang may sákit« 

CABECILLA, TA. f- dim. nang 
cabeza. Ulong maliil. (] m. Piínó natig 
manga sowail. II Ang tawong masajw? 
ang kaugalián at pamumíihay. 



CAB 

CABELLERA, f. der. nang ca^ 
bello. Ang buhok nang ulo, na, na- 
kalaylay sa likod. 

CABELLO, ni. Ang buhok.— 
Asirse de un cabello. Samantalahin 
ang lalong káliitliitang bágay at ng 
kamtán ang ninánasá. 

CABELLUDO, DA, adj. aum. 
nang cabello. Mahábá ang buhok. 

CABER, n. irreg. pres. ind. yo 
quepo: perf. ctcpe; cupiste; cupo; cu- 
pimos; cupisteis; cupieron: fut. cabré; 
cabrás; ele: injperat., quepa é; que- 
pamos nosotros; quepan ellos: subj. 
quepa; pas; pa; painos; etc.: imp.Tf. 
cupiera; cabría; y cupiese, etc.: fut. 
cupiere, etc. Magkasia. || Malulan. |l 
Magkalugal; ó makapások. ii Máta- 
boy ang anonián sa isa; mátoka sa 
kaniyá.=^/^ pies. Magkasia nang pa- 
tindig. ==:^« la mano. Magkasia sa 
kamay, 

CABESTRANTE, m. Giüngang 
panghigit nang lubid sa paghihila'ó 
pagtataás nang manga mabigat na 
bágay. 

CABEZA, t. Ulo. II Piínong na- 
mámahalá; ó piínó nang alinmang- 
katipunan. || Ang pamulá; ó simula 
nang anomang* bágay. || BáuaH isa ka- 
tawo; ó bawa't isang háyop, ang ta- 
wag ay cabeza d una cabeza, met. Dií 
nong; talas nang \ú\^.^ Tomar de ca- 
beza. Isaulo; kabisahin. 

CABEZADA, f. der. nang cabeza, 
Pagkáuntog; pagkásoko. il Balat nang 
freno na náyayakap sa ulo nang ka- 
bayo: cabezada.— Dar cabezada. Yu- 
mukod; gumálang. — Dar cabezadas, 
Magyokayok; magantok. 

CABEZAL, m. der. nang cabeza. 
ünan^ lualiit. |[ cír. Ang kapirasung 



©8 — 

CAB 

kayo na inilálagay sa híwá nang sií 
gat nang sangria. 

CABEZUDO, DA. adj. aum. ng 
caUza. UIohán, ó malakí ang ulo. 
II met. fam. Matigás na ulo. 

CABIDA, f. Luían; tákal; ó lakí 
nang isang bágay. — Tener cabida una 
cosa de?itro de otra. Magkasia; mápa- 
sok ang isang bágay sa iba. 

CABILDO, m. Katipunan nang 
manga canónigo ó pinuaong eclesiás- 
tico. II Kapisanan nang manga pinúnó 
nang isang bayan. || BHhay na pinag- 
kakatipunan nilá. 

CABIZBAJO, JA. adj. y 

CABIZCAÍDO, DA, adj. palab. 
comp. nang cabeza^ at caido. Yuka- 
yok; sungo; subasob; baliling. II Ma- 
lungkot at nagiisip. 

CABLE, m. náut. Lübid na ma- 
lakí. na kinátatalian nang sinepete. 
II Panükat na may sandaán at da- 
lawang puong dipá. 

CABO. m. Dulo; wakás; katapu- 
san; hangán. (j Puluhan, || Sa manga 
aduana ay bigkís ?ia maliity 6 balutang 
maliit. II náut. Alinmán sa manga lu- 
bid nang sasakyán. jj geog. Lupaing 
m.itaás, na, nápapasok sa dágat. || pl. 
Manga kamay at paá nang manga há- 
yop. — Al cabo. m. adv. Sá kádulu- 
han; sa katapusán. 

CABOTAGE. m. Paglalayag na 
di Málalayó sa baybayin. 

CABRA, f. Kambing na babayi. 

CABRERO, RA. m. y f. der. 
nang cabra. Pasto! nang manga kam- 
bing. 

CABR ESTÁN TE, m. Mákina sa 
pagtataás nang mabigat. || Molinete. 

CAlíRILLA. f. dim. nang cabra. 
Kambing na maliit. 1| pl. Ang pitong 



CAC 

bituín na nangagkkkalapít sa signo 
nang Tauro: apolon. || Ang luksó 
nang tísá]sa ¡bábaw nang tiíbig, kung 
ipukol nang pasalisid. 

CABRIOLA, f. Luksong g¡iu\- 
gawá nang manga niáaanayaw, na 
nialiksingmalíksí, 

CABRITO. 111. dim. nang cabra, 
Anak na rnaíiit nang kambing. 

CABRÓN, m, Kambing na lala- 
ki. |( met. y fam. Ang laláking nag- 
pápabayang kálunyain ang kaniyang 
asawa. 

CACAOTAL, ni. der. nang ca- 
cao. Kakíiwan; ó lugal na maráming 
tanini na kakaw. 

CACAREAR, n. Komókok; pu- 
mutak. II a. niet, Pakapurihin, palam- 
pasín ang saríling" kilos ó gawá. 

CACAREO, m. Kalokotok; kó- 
kok; kákak; piitak; kotak. || Pagpu- 
tak. 

CACERÍA, f. der. nang casa, Pa- 
ngangangaso nang maranii na para 
niaglibang. || pint. Ang cuadro na ki- 
nápipintahan nang isang pangangaso. 

CACERINA, f. der. nang cam. 
Lalagyán nang manga cartucho. 

CACIQUE, m. PiínÓ ó hárí sa 
bayan ó provincia nang Indias. || 
Alinmán sa manga tawong prin- 
cipal nang isang bayan. || Ang ma- 
pagpakialam. 

CACO. m. Ang magnanákaw na 
mátalas, ii fam. Matatakütín. 

CACHAZA, f. fam. Kaku paran; 
kariwaráan; kalumayan at kaluatán sa 
paggawá 6 pananalitá. 

CACHAZUDO, DA. adj. Ang 
lubliang maktípad na magsaütá ó gii- 
mawá. 

CACHETE, m. Pisn¿í. || Dágok. 



— 109 



CAD 

CACHICÁN, m. agr, Pinakapüno 
sa pagsasaka. || fam. Mátalas; bihasaJ 
suítik. 

CACHO, m. Pirásong máliliit ng 
anomán. || adj. Baluktot; hukot. 

CACHORRO, m. y f. Kuá; bi- 
lot. II m. Cachorrillo,, Pistolang ma- 
liit. 

CACHUCHA, f. Sayaw kastíla. 
¡I Is'^ng claseng gorro sa ulo na ito'y 
sapad. 

CADA. adj. Balang; báwa't.=z^^^» 
Towí^y cuando., Kailan ma't* 

CADALSO, m. Bibitayán. 

CADÁVER, m. Bangkay. 

CADENA, f. Talikalá; ó tanikala- 
¡I Katipunan nang manga presidario 
na nagtátapos nang panahong parusa 
sa kanilá. || arq. Ang pagkakama ó 
pagkakilapat nang ulo nang manga 
kítlioy. II met. PagkasupiK 

CADENCIA, f. Pagkakátulá nang 
manga salitá, gayón din . sa verso 
na gaya sa prosa. 

CADERA, f. Balakang- 

CADUCAR, n. Magdlian; humí- 
ná. II met. Masíiá sa kalumáan. I| Lu- 
mipas ang kabagsikan; ó lakás nang 
isang kasulatan dahilán sa anomán; 
mapasó. 

CADUCO, CA. adj. Hukluban; 
ülian. II Midaling mawalá; ó di mag- 
lúluat. II Gupó. 

CAER. n. irreg. ger. cayendo: ^i^^. 
ind. yo caigo: perf h\ cayó; ellos 
cayeron: imperat. caiga él; caigamos 
nosotros; caigan ellos: subj. caiga; 
gas; etc.: fut. cayere; cayeres; etc, 
Mahülog; mabulid; másobasob. || Lu- 
magpak. H raet. Mápanaog; máalis sa 
katungkulan ó saklolo. || Mahulog sa 
ibang bágay ang unang hanga;d. U 



— no ~ 



CAC 

Mahülog sa kangínoman: ó tuniáuia 
sa kaniyá ang hiniíhiiy*ot na s;ípa- 
laran. || met. y faiíi. Mamalay. j| Ma- 
lapos ang maghapon. |¡ i\íáalaaki::::=:¿r, 
hacia tal parce, Áíálagay sa gayong 
lugal; 6 sa gawing gayong, ■-::==c7¿' lo 
alto. Mabulid niagbúhal sa ituklok. 
t=iáy euj por tierra. Aíálagpak sa 
lupa. ==^ íí'/V;/ en la silla. Mábagay; niá- 
akmá sa pagkáuposa ^xWix.-z^Lpor Pas- 
cua. Mátamá sa Paskó.==i pedasos. 
Gumulagulápay; pngocl na pagod.= 
(bien o mal un vestido) d algujio. 
(Mábagay, ó hindí ang isang damit) 
sa kangínoman.=(^/cz fualdieión) á al- 
guno. Tiunalab ang sum¡)á sa ka- 
ngínoman.==r/¿,^ cabeza, Maliiíldg nang 
patiwarik, ó máuna ang uio. ------ /c' tmi- 

mo. Mabaghán. hurniná anr^ loob.^:^: 
en falta. Mápansin ang salang ná- 
gawá II r. Malaglag; mahdlog; x\y\\'^' 
^as.=:boca abajo. Mádapií. ^boca ar-^ 
riba. Mátihayá; mát¡mhuang.i==6f pe- 
dazos. H'&dhixn sa katámaraii 6 gu- 
mulagulápay sa kat.imaran; niananut 
nang gulagulanit.= /6' suc^o. Magan- 
tok nang nialabis na luiag uhikapag- 
\a,h2ín. =zen el pozo, Mihulog sa ba- 
lón;=:¿'// flor. Maniatay sa kibina- 
táan ó sa kasikatan nang edad, 

CAFE. m. Kapc na iníinonKJj Ang 
báhay na talágang itvnnan nang kapé 
at iba pang iinuinin.|| Tiíbig na pinag- 
lagáan nang kapé. j| Piíno nang kapé. 

CAFETAL, m. dcr. nang cafe. Ka- 
pihan. 

CAFETERA, i. dcr. -nang café. Si- 
sidlan ó lutuán nang kapé. 

CAFETERO, m. der. nang café. 
Angnagbíbili nang kapé. II bot^Piínó 
nang kapé. 

CÁFILA, f. fam. Kapisanang uia- 



CAG 



ranií nang" anoman. 

CAFRE. \Ví. dcr. ng Cafreria. Ang 
tawong tubo sa CatVeria, sa Cabo de 
P>uena Esperanza. ¡¡ Táwong lanipala- 
san at inabarigís. 

CAGADERO, ni. dcr, nang caga-- 
da. Tatateán nang niad ft. 

CAGAJÓN, m. der. nang ca- 
gar. Tae nang manga kabayo> muía, 
burro^ ctC; 

CAGALAR, m. Bituka. || adj, Ná- 
uukol sa butas nang puit, 

CA.G ALERA, f. der, ng cagalar. 
fam. Pagbubululós; paglatapón; pag"- 
iilagín. 

CAíiAR. a. Tumac; dumumí; mag- 
ba was. |! inct. y f*un. Siráin ang ano- 
mán. 

CAGARRUTA, f. Taeng kambing 
ó tupa. ; ' 

CAGÓN, NA, rn. y f.' der. nang 
caa;ar. Táiin. || inet. Duag; matakutín. 

^CAIÜA. f. Pagkahiílog. H Pádalis- 
disan; sibi. ¡| Lawit, ó pagkálawil,|| pl. 
Lanang magaHpang-.|| met. Kasaianan. 
II Kasa'iwaáng palad. 

caído, da. adj. met. Lupaypáy 
na loob. ilj-ag-ag; lagpak. 

CAIMÁN, m. nict. Ang malíhim; 
tusu; suíiik; saragate at mátalas. 

CAJA. f. Kabá'i.jl Ataul.jl Tambok 
I! Kabang taguán nang" salapi S3 ma- 
nga Tesorería. || Ang guang, 6 butas 
na i^inagpápasukan náng anonirán, para 
nang" Initas na pinagoápasukan nang 
milsá nang isang kahoy, 11 impr. Ka- 
hong pitakpitak na pinagláiagyan ng 
letrang magkakamukliá || Ang ba- 
hagi nang carruaje na inuupan nang 
táwong sumásakay, n^ ito*y may 
takip. 

CAJERO, m. der. nang caja.Kw^ 



— II 



CAJ 



may tungkol na tumangfap nang* salapí 
sa manga tesorería, báhay nang co- 
mercio, at gayondín nainán sa pama- 
mayad. II Ang manggagawá ó magti- 
tindíí nan^^" kahuela. 

CAJÓN, m. aiim. ng ar/a. K,i\hón. 

CAJUPXA. f dim. nang caya. 
Kahóng maliit. j| Palamamán. |I Sala- 
kuban. 

CAL. f. min. y arq. Ápog, — Ahogar 
la caL Busan ng tiíbig ang ápog; sub- 
hán ang ápog. 

CALA. f. Ang kapiraso, Ó kapiítol 
nang anománg bung.i nang káhoy na 
piniraso, at nang* mátikman ang laman. 
II náut. Look na maliit na kanlungan 
sa tabing dágat.||med. Kaliliang pang- 
patáe. II Ang pagbutas na gincigawá sa 
isang pader, nang mákilala ang kani- 
yan kpoal at pagkáyaií. 

CALABACERA, f. der. nang cala- 
haza. Piíi ó nang kalabasa. 

CALABAZA, f. bot. Piíno, ó bunga 
nang kalabasa. — bla?ica» Upo; tibya- 
yong. — Lleva7' calabazas fr. fam. Ma- 
laglag" sa examen. 

CALABAZETE. m. den nang ca- 
labaza. Tinuyong matamís na kala- 
basa. II Manga balat nang kalabasa na 
nakalagay sa pulot, ó minatamís na 
nakalagay sa malabnaw na arníbal. 

CALABOZO, m. Hiíló, ó duyo ng 
bílanguan. Kalaboso. 

CALABRÉS, SA. adj. Ang náuu- 
kol sa Calabria. || m. y f. Tagá Cala- 
bria. 

CALABROTE, m, náut. Liíbid 
na maliit nang sasakyán. 

CALADO^ii. Buldcá; labor, 6 du- 
k¡t sa manga metal, káhoy, etc. || Da- 
init na tinátahí nang may liúgot. Ca- 
lado. 



CAL 

CALAFATEAR, a. náut. Magsik- 
sik nang yiínot 6 bunot na ninutnot at 
sáhing ó galagala, sa manga síwang* 
nang sasakyán. 

CALAMBRE, m. med. Pulíkat; 
ngímí; manhir 6 manhid. 

CALAMIDAD, f. Sakuná, 6 kasa- 
liwaang pilad, lálo na kung sumása- 
klaw sa niadlá. 

CALAR, n. Tomiím; tumagós sa 
anomán ang tiíbig, tinta, etc. || a. Pa- 
risan ang labor nangf encaje ó randa sa 
káyong puii. [¡ nrit-t. Mataos na máha- 
latá ó mákilala ang líhim ó kabagayán 
nang anomán, || n. Mások; paloob sa 
alinmang luga!. || Lumubog ang* sa- 
sakyán sa tiíbig. Karaniwang gami- 
ting laló sa recíproco, || adj. Lupaing 
maráming- batong ináapog. || r. B¡- 
glang* páimbulog" na bumabá ang ma- 
nga ibón at dumágit nang anomán. = 
Mapigtá; matig*mak = ^(? agim. Msí- 
pigtá nang tübig. 

CALAVERA, f. Bungo. || met. 
Tawong- walang pagaakálá; ó kákaurftí 
ang bait at pagkukúió, 

CALCAÑAL, m. y 

CALCAÑAR, m. Sákong. 

CALCEDONIA, f. min. Batong 
mahalagá na tinátawag na dga/a. 

CALCETA, f. der.' ng calza. Ang 
isinosoot sa pah. bago mag soot nang 
medias. || met. Ang grillos na bákal 
na ikinákabit sa bilangó ó nakapre- 
sidio. 

CALCETÍN, m. dim. nang calceta. 
Medias na maiklí na hangang ibabá 
nang kalamnán nang bintí. 

CALCINACIÓN, f. der ngr^/^/- 
7iar. Paga ápog, 

CALCINAR, a. Apogin; h tupu- 
kinang anomán hangang sapiimutíng 



CAL 



— ¡12 



CAL 



tila ápog.l|r. Maging ápog.||met. Mag- 
ínit nang nialabis. 

CALCULAR, a. Balakin; kiiénta- 
hin. ^ 

CALCULO, ni. Bálak; pagkucnta. 
II Talas; talino. || med. Sakit sa pan- 
tog na tinátawag" náting haió, 

CALDEAR, a. Pábagahin; paka< 
¡nitín. II r. Mí\gbaga; umihit na parang 
apoy ang anomán. 

CALDERA, f. art, Kawa;kat¡- 
ngáng tangfsó ó bákal. Caldera. 

CALDERILLA, TA. f. dim. nang 
caldera. Kalderang malüt na ginága- 
n)it na dadalháfi sa manga simbahan 
nang benditang túb¡g.||Salaping tang- 
sd, ó kualtá. 

CALDERO, m. Tansóng timba na 
pansálok nang tübig. |j Caldero. 

CALDERÓN, m. aum. nang cal- 
dera. Ang panandá nang millar, ó 
isang libo. || Sa manga maglilimbag 
ay ang figurang ^ na ipinánandá nang 
manga párrafo, ó pliego kayá. {( mus. 
Ang nota ó signo na pagpápahintó ng 
ibang instrumento, upaiíg ang nagká- 
kanta ó tumütugtqg ay, makatugtog 
nang íbig niyang tugtugín. 

CALDILLO, TO. m. dim. nang 
caldo. Ang salsang pinakasabaw nang 
pritada at iba pang líitó. 

CALDO, m. Sc-ibaw.llp!. comer. 
Ang álak; langís at aguardiente, lálo 
na kung idáraan nang dágat ang pag- 
dadalá. 

CALDOSO; SA. adj. der. ng caldo. 
Masabaw. \ 

CALEN DA.\f. Ang lisidn, ó pag- 
basa nang tinátawag na 7nartíriloqio 
r9mano, na kinásusulatan nang manga 
ngálan at gawá nang naangá santo at 
kapistabang n^cJarapat sa áraw na 



yaon. || pl. Unang áraw nang buán 
sa matandang coDipuio ro?nano at sa 
computo eclesiástico, 

CALENDARIO, m. der. nang^r?- 
lenda. Almanake. Kalendario. 

CALENDARISTA, m. der. nang 
cale?idario. Ang gumágawá d nagtílin- 
dá naní¿ kalendario. 

CALEN^rAR. a. ¡rreg. como acer- 
tar. Painitin, 6 magínit nang anomán. 
Ginágamit na.mang parang recíproco 
at ang kahuluga'y; magínit; umínit.^ || 
met. Pagalítin ang kápowá. || Pagala- 
bin ang pita nangkacawan, lálo na 
ang sa kahalayan.|jr. Maglandí, kung 
sa mgá háyop ang sinásabi,|jr. Uminit. 
Magdarang sa apoy, ó .sa araw.[[Umi- 
nom, ó magínuman n^ng áiak.|| Mag- 
káinan. ii met. MagaJit; magálab; sa 
poot, ó magínit sa pakikipagtalo=a 
la lumbre, Magdarang sa baga at nang 
maalís ang ginaw, 6 nang magínit =- 
en el Juego. Magínit sa laró, 

CALENTÓ M, (DARSE un.) fr. fam. 
Magálit na biglá. 

CALENTURA, f, med. Lagnat. 

CALERO, RA. adj. der. nang cal. 
Náuukol sa ápog.||m. Apogán.jj Mag- 
aapog. 

CALESA, f. Kalesa; karromata. 

CALIDAD, f. Kaugalián at kalá- 
gayang sarili nang bawa't isaisang bá- 
gay; pagkáin: Kalidad, lí Kondision, 
trato ó rekisitong pinagtatratohan na 
inilálai^ay sa alinmang kasulatan. || 
met. Kamáhalan nang láhí ó dugo. || 
Kcthulugáu. 

CÁLIDO, DA. adj. Nakapagbíbi- 
gay ínit, at kayá sinásabing, la pi- 
mienta es CÁLIDA, ang paminth ay na- 

KAPAGBÍBIGAY ÍNIT. 

CALIENTE, adj.Maínit-^;^ ca^ 



— II 
CAL 

líente, mod. adv. Agadagad; pagka- 
raka==í/<? cáseos. Maínit ang ulo; ma- 
daling" magálit, 

CALIFICAR, a. Magalingín, ó 
masamaín ang isang bágay, ayon sa 
lagay at kaugalián. || met. Gawing ma- 
hal na tawo ang sínoman; bigyán 
síy^ng puri at karíingalan^:::^/^? docto 
(á algimo), Ngalanan ó tavváging ma- 
runong (ang sínoman). 11 r. met. Pa- 
totohanan nang sínoman ang kaniyang 
pagkamahal na dugo sa pamagitan 
nang manga paraang inilálagdá ng 
manga leyes. || Magpangap na gayo*t 
gayón. 

CALIGINOSO, SA, adj, poet. 
Sinásibi sa panganüring makapal at 
madilim. 

CALIGRAFÍ A.f.Arte ng pagsúlat. 

CÁLIZ, m. Kopang gintó ó pí 
lak na ginágamit nang phri sa pag- 
mimisa, at gayondín ang táwag na- 
t¡n.|| poet. Baso; ó kopa.|| bot. Kam- 
paniüang kinákakabitan nang manga 
dahon at hiblá nang bulaklak. 

CALMA, f. AJisuks; kawalán nang 
hangin, ó kalmá. il Pagkátigil; pag- 
kátahimik. || Katahimikan; kapalága- 
yan nang loob. || met. Kai¡wagan;ka- 
kuparan sa paggawá ó pagsasalitá. 
II met. Tagal; tiyagá. 

CÁLMENTE, m. p. a. nang cal- 
mar. raed, Pangpahimpil. 

CALMAR, n. y r. Tumahímik; 
pumayápá. 11 a. Magpatahímik; mag- 
pahimpil. 

calofríos, m. pl. Pangiki; ó 
ngiki. 

CALOR, m. ínit. || met. Kaninga- 
san; tápang; kaÜksihán; kadalián. 

CALOROSO, SA. adj. der. nang 
calor. Maínit, 



3 — 



CAL 



CALOSTRO, m. Ang unang ga - 
tas nang bágong nanganak. 

CALUMNIA, f. Sumbong; 6 ha- 
blá na hindí totoó. 

CALUROSO, SA. adj. der. nang 
calor. Maínit, II Alinsangan, 

CALVA, f. Úpaw; lílong walang 
buhok, ó kalbó. || Sa niangc\ lupaín 
ay ano; Uigal na walang tanim. 

CALVARIO, m. Daang pinag- 
éestasionan kung kiirismá. || Kara- 
mihan nang lítang. || met. Ang lu- 
gal na tinangapán nang isa nang ma- 
raming kadáütaan at siíkal nang loob. 

CALVINISTA, m. der. nang cah 
vino. Kampón ni Kalvino. 

CALVO, VA. adj. Úpawin; kalbó. 
ll Liípang walang damó, || Darait na 
gasgás ang balahibo. 

CALZADA, f. Daán, ó lansangang 
hayág na may látag na bato. 

CALZADO, m. Alinmang pang- 
bálot sa paá, para nang zapatos, bota, 
etc. at gayón din ang táwag sa alin- 
mang ibinábalot at ipinamümuti sa 
paá at sa bintí; at kayá ang calzado 
ay sanlpd namang medías at panáli 
sa kaniyá. || adj. Ang ibón ó ma- 
nok na may balahibo hangang paá. 
II Sinásabi namang sa tawong maliit 
ang noó dahil sa kahabáan nang tubo 
nang buhok. || Ang háyop na puti 
ang manga paá. at iba ang balahibo 
nang katawán, na ito'y karaniwan sa 
kabayo. lí pl. Medias, ligas at sapín 
na hustong gámit nang isang tawo 
kung nagbíbihis. 

CALZADOR, m, Kasankapang 
pangsoot nang sapín. 

CALZAR, a. Sootán ang paá, ó 
balutin nang medias, sapín, etc. || 
Kalsohán ang anomán, at nang 'df 

15 



CAL 



I r4 — 



tumínag. II Tabunan nang liípá ang 
puno nang káhoy. 

CALZÓN, m. aum. nang calza. 
Salawal na hangang tühod. Kauga- 
lic\ng plural kung ganiitin. 

CALZONAZO. ni. aum. nang cal 
zon. Salawal na rnaluang.— A'^^ u?i 
calzonazos, fr. met. y fam, Lubhang 
batugan at anyáya. || Duag. 

CALZONCILLOS, m. dim. nang 
calzones, pl. Salawal na panusón ó 
pangiláüm. 

CALLAR, n. Huag magsaHuí; huag 
umimik. ll Disimulahín nang isa ang 
náriringig ó nálalamang anomán, na 
huag umimik, anopa't paiang di pan- 
sin ó di nálalaman. || Huminlo nang 
paghuni: sinásabi sa manga ibón = 
(la verdad) ct otro, Ipagkait ó ili- 
ngid (ang katotohanan) sa iba. II r. 
Huag umimik; tumahímik. 

CALLE, f. Lansangan; daán. || 
interj. Na ipinagpapainündi nang pag- 
tataká: kaisá nang aling ah! aba! 

CALLEJÓN, m, der. nang ealle, 
Daang gipit, daang kípot na^ na- 
papagitan sa.dalawang pader, ó da- 
lawang bundok. 
CALLO, ra, Lipak. 
CALLOSIDAD, der. nang calloso. 
Ang katigasán nang lábi nang siígat. 
II Lipak. 

CALLOSO, SA. adj. der. ng callo. 
May lipak; ó malipak. 

CAMAx. f. Hihigán: karaníwang in- 
tindihing kasama ang banig, kotsón, 
kúmot at manga unan, sa saliláng itó. 
II Ang katre, ó pápag. II Ang kulani- 
bo at iba pang ipinamümuling isin\- 
sabit sa hihigán, ll met. Ang liigal na 
hiníhigan sa paglúlog nang manga há- 
yop; para nang cama de conejos y 'nn.V" 



CAM 

CAN 7iang manga conejo, jj Sa araro ay 
ang átin ding tinátawag na cania.\S^ 
Sa kariía ó karitón ay ang sahig. 
II Sa bunga nang milón at ibapang 
pananim ay ang liigal na nádadaiti sa 
Iiípá hangang nasasapúnó, at karaní- 
wang nakikilálangagad, mapitás man. 
II Bavva't isa nang barreta nang freno 
na kinátatalian nang rienda, 

CAMADA. f. .Katipunan nang ma- 
nga anak nang isang inahín. || met, 
Kapisananjiang manga magnanákaw 

CAMAFEO, m. Labor na relieve 
o realsado sa batong mahalagá. 

CAMALEÓN, m. Hini-mgó. II met 
Tawong madalíng magbago ng akáiá, 
dáhil sa interés. 

CAMÁNDULA, f. Kuintás m 

maikli at may sampuo, ó tatlon£, 
puóng butil. II Katampalasanan. 

CÁMARA, f. Ang pinakamaluang 
na pitak nang loob nang báhay. || Sa 
palacio, ay ang lugal na dinódoonan 
nang Harí sa pagkalínga sa nangagsi- 
sidulog sa kaniyc\. |t Sa báhay nang 
manga magsasaká ay ang bangán. || 
Sa manga sasakyán ay aíig na sa ban- 
dang hulí na tinítirahan nang manga 
general ó capitán. || Sa árnicas ay lugal 
na kinálalagyan nang pólvorang kargá. 
II Ang tae nangtawo.|| pl. Pagiilagín; 
tilasok. 

CAMARADA. m. Kasama; kala- 
güyó; kalaguma sa pagkcáin at sa iba 

pa. 

CAMARERA, f. der. ng cámara. 
Babaying kátiwala sa báhay ng mala- 
laking tawo, na sa kápowá niya'y siyá 
ang iginágalang nang mahigit. 

CAMARERO, m. der. ng aunara. 
Piínong kátiwala sa manga oficina sa 
palacio nang Hári 6 sa báhay ng ma- 



CAM 

lalaking ginoó. || Ang alílang namá- 
niahalá nang tulugán nang manga du- 
márating sa [sang fonda. 

CAMARÍN, ni. Ang may pamü 
ling tataguán sa Ükod nang aliar, na 
pinaglálagyan nang alinmang larawan, 
ó nang" manga hiyás at damit sa mgá 
teatro ay gayón ang távvag sa manga 
kuartong bihisán nang manga kome- 
diante bíigo lumabás sa komedia.||Ka- 
málig; toklong. 

CAMARISTA, dtr. nang cámara. 
í. Dama nang Reina, Princesa ó In- 
fanta. 

CÁMARO; CAMARÓN, m. H¡^ 
pon; sugpo, 

CAMARONERO, m. nang cama- 
7 bu. Maghihipón. 

CAMAROTE, m. náut. der. nang 
cámara. Alinmang silidsüirang tuki- 
gán sa manga sasakyán. 

CAMASTRÓN, m. fam. Mátalas 
at bihasang waláng kibokibo, na nag- 
híhintay lámang nang mabuting pana- 
hong máigawá nang pakikinabangan 
niyá; tuso. Kaugaliang gamiting ka- 
sama nang ilang adjetivo, na para ng 
bravo, f^rande. 

CAMBALACHE, m. Pautan nang 
manga bágay na mumunting halaga. 

CAMBIAR, a. y n. der. ng cambio. 
Pumalit; ipalit.|| Bmiiago; maglípat= 
{la risa) en Habito, Máowi (ang tuá) sa 
iyak. II r. Magpálilan; mugbago; kimí- 
pat={a¿g'una cosa) con, por otra. Máo- 
wi (ang isang bágay) sa iba =^ en caldc^ 
rilla {la pésela), Ipabariá ang treinta y 
dos=¿/^ vestido. Magbihis hg damit. 

CAMBIO, m. Pagpapalit; palit; ka- 
palit. II Sa komersio ay ang patiibó sa 
kualtang ipinadádala sa ibang luga!. 

CAMBRAY. m. Linsong kambray, 



«5 



CAM ^ 

na gawá sa ciudad na gayón ang nga- 
lan. 

CAMELLÓN, m. agr. Tudling, || 
Sa Montaña at Castilla la vieja ang 
batiang káhoy na parisukat na páinu- 
man nang baka. " 

CAMINANTE, p. a. ng caminar, 
adj. Naglálakad. || Nagdáraan, ó via- 
jero. 

CAMINAR, n. Lumákad; maglak- 
bay. II met. Sinásabí sa manga bágay 
na ualáng kálolowa na kumíkilos, pa- 
ra nang manga planeta, ílog, etc.=íi, 
para Manila. Maglakbay sa Maynílá, 
ó pasa MayníIá = á/>/¿ Maglakbay ng 
lakad; maglakad = ^/6' concierto. Lumk- 
kad ng nagkákaisang loob, ó nagká- 
kaayos=¿'// coche, Lumákad na nakaka- 
uw^t^=^con pies de plomo. Lumákad ng 
lubhang maíngat, at taglay ang mala- 
king pagkuküró. 

CAMINATA, f. fam. Pasial na ma-, 
haba, üpang matagtag. || Viajeng maí- 
klí na ginágawá sa paglilibang. 

CAMINO, m. Daán; landás. (| Pag- 
lalakbay. || Báwa*t isa nang hákot, ó 
dapit na ginágawá nang magtatangad 
ó upahang maghatid ñang tübig ó 
anománg bágay. || met. Ang paraang 
nákikita ó nátagpuan sá paggawá ng 
?cciov£Án=^ carretero. Ang daang ma- 
pagdádaanan nang nakakarruaje. — 
met. Ang pangkaraníwang paraán ng 
paggawá = de herradura. Ang daang 
pinagdádaanan lámang nang kabayo, 
baka, kalabaw) ttc.=^trillado^ Lansak 
at karaniwang daán. met. Ang pa- 
raang pangkaraniwan at kaugalián ng 
l)aggawá nang anomán. 

CAMISA, f, BárÓ. jj bot. Bálok ng 
bunga nang káhoy. I! Pinaghunusan. 
II met. Ang pintang ápog, yeso 6 lu* 



— • li6 



CAM 

pang putí na inilálagay sa pader, ka- 
pagpinípintahang panibago. 

CAMISOLÍN, m. dim. ng camisa. 
üamit na may kucllo na inilálagay sa 
ibábavv nang kamisola na pangtakip 
sa dibdib, ng howag marumhán ang 
damit sa katawán, 

CAMORREAR, n. fam. Makipag- 
básagulong lágí. 

CAMORRISTA, m. f. fam. Pala- 
away; tákaw ávvay. 

CAMOTE, m. Kamuli. 

CAMPAMENTO, m. der, x^gcam- 
po. Ang pagpapahingá nang hukbo. 
II Lugal na páhingahan nang hukbó. 
II Hukbóng nagpápahinga. 

CAMPANA, f, Kampána. jj Alin< 
mang bágay na kawangis nang kam- 
pána. il Ang simbahan ó parroquia, at 
gayondin anglupaínb nasásakop nang 
simbahan 6 parroquia, at winíwikang: 
tales diezmos se debe?t á la campana, ang 
gayhtg manga pamagb ay i¿la?tg sa sim- 
BAHAN, ó dilí kaya'y: esta ¿ierra eslá 
debajo de la campana de I al parte, ang 
mañgá Itlgal na iíoy nasásakop nang 
SIMBAHAN nang gaybng lugal, b fia sa 
ilálim nang kapangyarihan nang si3i- 
BAHAN nang gaybng lugaL 

CAMPANADA, f. nang campa-- 
7ta. Tugtog nang kampáná || met. Es- 
kándalo; kaingayan; káguluhan; pang- 
yayaring bantog sa marami.— i?^r 
una ca?npanada, Gumawá nang ¡sang 
eskándalo; magbigay kagiíluhan sa 
madiá. 

CAMPANARIO, m. dei. nang 
campana. Torreng kinálalagyan nang 
kampána. Campanario. 

CAMPANERO, m. der. nang ca?d- 
pana. Mangagawá; ó taga lugtóg nang 
kampána. 



CAM 

CAMPANILLA, f. din, nang cam- 
pana. Kampanang muntí; kililing. || 
anat. Gütil nang lalamunan. 

CAMPAR, n. der. nang campo. 
Magpahingá ang hokbó. || Lumáló sa 
iba sa diínong ó anyó. || Magdíwang. 
:^=:con SU cstrclla. Magtamó nang ma- 
buting pálad; magkaroón nang ma- 
buting lagay. = de golo?idro. Mabúhay 
sa pawis nang iba. ^por su respeto. 
Magmayabang; magmatapang. Huag 
pasakop kangínoman. 

CAMPEAR, n. Lumabás sa yu- 
ngib, at maggalá sa párang ang ma- 
nga hayop. II Mamukod; mangibá sa 
lahat sa ínam. 

CAMPEÓN, m. Bayani; baiítog 
na mangbabaka: guerrero. Ang pama- 
gat na ito^y itinátawag sa Cid Rui 
Diaz de Vivar. II Pámunuan. 

CAMPESINO, NA. adj. der. nang 
campo. Náuukol sa pkrang. j| s. Ang 
parati sa párang. jj Taga párang. || 
Ang tiíhó sa Iiípá nang Campos. \ 

CAMPIÑA, f. der. nang catnpo. 
Kabukiran; biíkid; \)ixv^r\g.— Cerrarse 
de campiña. Manatiling magpakatigás 
sa kaniyang akálá. 

CAMPO, m. Párang. || mét. Lu- 
gal na kálululanan ó pagkákasiyahan 
natig anomán, maging may katawán 
man ó walá. || Manga pananim, ká- 
hoy at ibang sOmísibol sa bukid ó 
párang, at niwíwiká: están buenos los 
CAMPOS, viabuti a?ig lagay nang bu- 
kid, ó nang pananim sa bukid ó pá- 
rang; están perdidos los campos, sirá 
ang BÚKiD b ÁNi ó ang manga va- 
NANiM dobn. II Sa kayong may burda 
ay ang lugal na walang labor ó pi- 
nakafondo. || Ang hokbong nakaga- 
yak sa pakikilamas. |J Ang lugal ó \ 



CAN 

liípang kinálaUgyan nang isang hok- 
hó. ~ de óa/alla. Ang lugal na pinag- 
dídigmaan nang daUwang hokbó. 

CANA. f. lísang panükat na gá- 
mit sa Cataluña at ibang lugal, na 
may kulangkiilang na dalawang vara 
ang hábá. || Uban. Karaniwang plu- 
ral kung gamitin — Peinar canas. Tu- 
manda. 

CANAL, f. Pádaluyan nang tü- 
big; alulod. || Alinmang ugat nang 
loob nang katawán. || Masculinong gi- 
nágauíit, kung pádaluyang malaki na 
binübuksan para paglayagán nang 
manga sasakyáng mángangalakal, para 
nang canal de campos^ canal de Suez, 
at iba pa. || Ang lugal na kinpot sa dá- 
gat, na nasa pagítan nang dalawang 
pangpang na nagkákatapat, na diná- 
daanang nang tübig, para nang dá- 
gat na nasapagitan nang Francia at 
Inglaterra na ang táwag ay canal 
de la Mancha, etc. 

CANALIZO, ni. dim. nang ca^ 
?taL Kanal na maliit, || Kanal sa pag- 
ítan nang dalawang pulo. 

CANALLA, f. Tawong masamá 
at bastos ang manga kaugalián. || Ti- 
máwá. 

CANANA, f. Lalagyán nang ¿^.?^- 
sula nang bai il, na nasa bayawang ng 
sundaio. 

CANAPÉ, m. Kamapé. 

CANARIO, ría. adj. der. nang 
Canarias. Tawong tiíbo sa isla Ca- 
narias. II m. /Taga Canarias. || Ibong 
kanario. 

CANASTA, f. Bugsok; kalabog- 
sok, ó buslong nialuang ang bibig na 
may dalawang bitbitan. Matong. 

CANASTO y CANASTRO, m. 
Mátong. 



17 — 

CAN 

CÁNCANO, m. fam. Kuto. 

CANCELAR, a, for, Pawalang 
kabuluhán ang alinmang tinátawág na 
i'nslru??i€nio público, \\\xiQi. Pawiin sa 
ísip; pawalang kabuluhán. || Bayarang 
tapusan ang isang ütang. 

CÁNCER, m. Isang bágay na sií- 

gat, para nang kángkaro, bíkat, etc» 

II Isa sa manga signos nang Zodiaco. 

CANCERARSE, r. Magkasügat 
nang tinátawág na cáncer sa alin* 
mang lugal. nang katawán. II Magba- 
lantukan ang siígat. || met. Sumamá; 
pálulong sa gawang di matowid. 

CANCIÓN, f. Áwit; kantá. II met. 
Bágay na walang kabuluhán. 

CANDE, m. Asucal de piedra. 
V. AZÚCAR. 

CANDELA.!. Kandílá. || Ang bu- 
lakiak nang castaño,\\ met. Ang puang 
na nasa pagítan nang Jiel nang t¡m- 
bangan at nang caja niyá. II Apoy 
— Arrimar catidela. Paluin; hampa- 
sín —-Acabarse la candela. Malápit nang 
mamatay. 

CANDELABRO, m. der. nang 
candela. Ang kandelerong malaki na 
may maráming ílaw. 

CANDELERO. : m. der.^ nang 
candela. Tirikán n.'nng kandílá: can- 
delera. II náut. Bákal na tulos sa gí- 
lid at ibamang lugal nang sasakyán, 
na talián nang Iiíbid. Kung may anillo 
sa ülo, ang táwag ay candelerQ de 
ojo, at kung úlo lámang at walang 
anillo ay ca?tdelero ciego. V. VE- 
LÓN. 

CANDELICA, LLA, TA. f. dim, 
ning candela. Kandilang muntí. — 
Candelilla, cir. KaüUang maliit at 
ínahábá, na kayong inilubog sa pag'» 
kit at iba pang gamot, at ginágaiait 



ii8 



CAN 

sa paggamot sa manga sakit nang 
dadaluyán nang íhí, 

CANDENTE, adj. Nagbábaga Si- 
násabi sa aiangci metal na mapiitiputi 
na sa pagbabaga. 

CANDÍ, adj. Asiícal de piedra. 
V. AZÚCAR. 

CANDIDATO, m. Ang nagháha- 
ngad niagkamit nang katungkulan, ó 
kamáhalan. || Ang nápapalag^ay, ó na- 
boboto sa isang katungkulan. 

CANDIDEZ, f. met. Kalinisan 
nang loob. || Kaputián. || Pagkapáni- 
walain, il irbn. Kapangáhasan; katam- 
palasanan. 

CANDIL, m. Tinghoy. II Sumbó; 
ó sumbohan. || Ang dulo nang sií- 
ngay nang usa, na mataás sa ibang 
kakambal niyc^. || met. y fam. Ang 
pinakatuká nang sombalilo. 

CANDILEJA, f. der. nang can- 
diL BasongJIavván. 

CANDOR, m. ant. Labis na kf»- 
putián. II met. Kaünisan at kapalíiga- 
yan nang loob. 

CANELA, f. Pangalavvang balat 
nang kanelo. Canela. 

CANELO, m. bot. Káhoy sa Cei- 
lán, na ang pangalawá niyang balat 
ay ang canela. 

CANGREJERO, RA. m. y f. der. 
nang cangrejo. Magaalimangó; mag- 
aalimasag. 

CANGREJO, m. AÜmango; ali- 
másag. 

CANGRENA, f. cir. Pamulá ng 
pagkabulok nang lamang may sügat. 
Cangrena. 

^ CANGRENzYRSE. r. Mabulok, 
ó kangrenahen ang tamán.^ 

GANGRENOSO, SA. adj. der. 
nang ca?igrena. May kangrena,. 6 kan- 



CAN 

grenahín. 

CANÍCULA, f. astr. Bituin nang 
constelación, na tinátawag na Cafi ?na- 
yor. II Astr. Ang panahongf kasabay 
nang áravv na sumíiang at lumubog 
ang bituíng tinátawag na canícula^ 
at sa panahony^ ito'y malaking lubhá 
ang ínit. Tinátawag náting Tagíbsi ang 
panahong ¡tó. || Tagínit. 

CAÑUELA, f. Lulod nang paá: biás 
nang bintí mulá sa tühod hangang 
bukongbiíkong, at sa baraso'y mag 
mulfi sa siko hangang kamay. II Alin- 
man sa manga butong prinsipal ng 
pakpak nang ibón. || Sinikuán, b s¡- 
kuán. Kasangkápanggámit nang mag- 
hahabí, ó bansí na pinagíikiran ng 
sutlang iháhabi. 

CANINA, f. Táeng aso. 

CANJE, m. Pagpapalit nang rngá 
bíhag nang dalawang nacióng nag 
babaka, etc. Sa tinátawag n^ 7?iaierias 
diplomáticas lárnang gá mi t. 

CANJEAR, a. Magpalit nang rngá 
bíhag, poderes, etc. Ginágamit la- 
mang sa manga asunto ng diplomática. 

CANO, NA. adj. May uban. jj 
Uban. 11 met. poét. May bait; magü- 
lang ang ísip; mataUno. 

CANOA, f. Bangká. 

CANQERO. m, der. xiv^x^g canoa. 
Mámamángká. 

CANON, m. Kautusán ó reglang 
tátag nang katipunang piniínó nang 
manga ministros nang Sta» Iglesia. || 
Listaban; ó katálogo nang manga li- 
brong banal, na tinátangap nang igh'» 
sia católica. || Isang bahagi nang Misa 
na ang pamulá ay Tigitur at nag- 
• tútapus sa Pater noster, || impr. Isang 
klaseng letra, ayon sa lakí nitó, || 
for. Buís nang hipa. 



— 119 



CAN 

CANONGÍA. f. Ang katiingkulan 
nang Canb?iigo, 6 pagka canónigo. 

CANÓNIGO, m. der, nang ca?ion- 
gía. Ang páring may kanongía. Ca- 
nónigo. 

CANONISTA, m. der. nang cáno- 
nes. Ang nagtútuió, ó profesor nang 
derecho ca^thiico. 

CANONIZAR, a. Ipaháyag at ¡la- 
gay nang Sto. Papa sa bílang nang 
manga Santo ang sínoniang alipia 
nang Dios na beatificado na. 

CANOSO, SA, adj. der. nang cano, 
Mauban; líbanin. 

CANSADO, DA. p. p. nang cafisar. 
y adj. Pagod. Ij Hapó. 

CANSANCIO, m. Pagod; pagal. 

CANTAR, m. f. Áwit. || pl. Ang 
libró nang mviVig& cántico ni Salomón. 
II V. a. Um^wit; magkantá. |j Humuni 
ang ibón. II niet. y fantí Mag-ngálit; 
tumunog sa paglákad ang" gulong 
nang* karitón. || fani. Ilath^lá; ó ipa- 
háyag ang anomang nálilihim=íf //- 
bro abierto. Kantahing kagyat ang 
anomang ingiugxn—deplafto. Ipahá- 
yag nang tálampakan at walang ka- 
kim¡kímí.=^;/ voz baja Umáwit nang 
marahan. 

CANTÁRIDA, f. Hhyop na mu- 
muntí, na may ápat na pakpak, na 
ginágawang pulbos at ipinagbiíbu- 
kas nang caustico, \\ Ang tápal na 
cafitáriday na itinátapal sa may sakit. 
II Ang lintós ó ang caustico ng pag- 
kátapal nang cantárida at kaya si- 
násabing: le /ía?i curado las cantá- 
ridas, slyay pinaigi nang caustico; 
purgan bie?i las caní'Aridas, sujiuisa- 
gong mabutí auo' caús rrco. . 
. CANTARÍN, NA. adj. der. ng 
cantar, fam. Ang lubhang mapag- 



CAN 

awit. I f. fam. Magaawit; mánga- 
nganta. 

CÁNTARO, m. Bangá=:zá cántaros. 
adv. Kung kasama nang verbo llover^ 
caer, echar, ay kaisá: nang sagáftá; 
nang vialakás* 

CANTATRIZ, f, der. nang cantar. 
Babaying magaawit, ó mánganganta, 

CANTAZO, m. der. nang canto. 
Hagis nang bato, ó saksak nang talim, 
ó tu lis nang bato. 

CANTERA, f. Ang lugal na kinií- 
kunaii nang batong ginágawang bá- 
hay ó pader, etc. || met. Ang talino, 6 
dúnong na náhahalalá sa kangínoman. 
CANTERO, m. der. nang ca?tterá. 
Magtalabrá nang baló. || Pangkat nang 
¡sang bukid. 

CÁNTICO, m. Kantá;áwít sa pag- 
papasalámat sa Dios na nakasülat sa 
ífiangá libró santo. 

CANTIDAD, f. Bílang kung sa 
bibilangín; dámi kung sa tinátakal. || 
Timbang, sükat, buntón ng anomang 
bágay, halaga, etc. 

CANTINA, f. Bodega ó taguán ng 
álak ótiíbigsa sílong nang báhay.jl 
Tindahan nang manga kákanin at álak 
na nasa manga tabí 'nang kuartel ó 
kampamento. || Sisidlán nang báong 
túbig sa paglalakad.JI pl, Dalawáng 
kahong may bitbitan sa pagpapasán, 
na lalagyán nang pagkUng dinádala 
aravváríiw, na hindí mabíibasá ang na- 
kalamáa sa loob. II Ang lugal nang 
báhay na kinálalagyan nang manga' 
tiíbig na íinumin. 

CANTO, m, Bato. H Pagkakantá; 

áwit. II Tangos; diilo 6 kanto nang 

anomang bágay 6 lugal. \\ Ang gulu- 

god ó likod nang gúlok, kütsiüó, tic. 

11 Kapal nang anom^n. 



CAN 

CANTÓN, m. Dákong labíís nang 
pánulukan; eskina. || Bayanbayanan; 
liípá. II Ngalan nang isang bayan sa 
Sungsong. 

CANTONEO, m. Guinindaygin- 
dáy sa paglákad; gíray. 

CANTONERA, f. Pangyákap na 
tangsó ó bákal sa manga pánulukan 
nang kabán at iba pa. || ParFiúting tang- 
só 6 anonián, na inilálagay sa súlok ng 
manga balat nang libró. 

CANTOR, RA. m. y f. Tagaknntá 
ó mánganganta. Karanívvang itáwag 
sa niay opisiong magkantá. 

CAÑA. 1. bot. Kawayan. II Biás ng 
kamay, bintí ó nang piínó nang maíz, 
palay, etc. || Bálivvasan; bávvay. jj Ang 
ütak sa loob nang buto = de vaca, Butó 
6 biás nang bintí nang baka. Gayón 
din ang táwag sa útak na nasa loob 
nitó = du/ce Tubo. 

CAÑADA, f. Pagitan nang dala- 
wang bundok, ó nang dalawang tu- 
gátog na nngkákalapit. 

CAÑAFÍSTOLA. f. bot. BaUíyong; 
b cañaffstola. 

CAÑAMIEL, f. palab.comp. nang 
ca/ia at mül. Tubo. 

CÁÑAMO, m. bot. AnábÓ. 

CAÑAVERAL, m. Kawayanán. 

CAÑO. m. Alulod; pabuluang; pá- 
daluyan- || Ang yungib na pálamigan 
nang túbig. || Sa órgano ay bungbong 
na malakí ó canyón na pinápasukan 
at nilálabasan nang hánging nagpápa- 
tunog. 

CAÑÓN, m. Kanyón. i) Lugal na 
malínaw at walang laman nang bag- 
wis nang ibón. 

CAÑONAZO, m, aum. ng ca;7m. 
Ang putok ng kanyón, at kasiraang 
ginágawft niyá. 



— 120 — 



CAP 

CAÑONEAR, a. Kanyonín, ó ku- 
nianyón sa kaáway.|| r. Magkányonan. 

CAÑUTILLO, m.dim. de cañuto. 
— Kanutilio; pinuló; bansí; halosán. || 
Bansing rnaliit na bíibog, na pamuti 
sa damit. 

CAÑUTO, m. Bias nang kawayan. 
II Salakuban. || Ttíkil; bongbong.|| pl. 
Taguán nang aspilé. || met. y fam. Pa- 
lasumbong. 

CAOBA, f, y 

CAOBANA, bot. Káhoy na ma- 
lakíng sa America tumütubó. 

CAPA, f. Damit na mahíibang na- 
kabalábal sa katawán. Capa. || Ang 
anománg ipinaíibabaw sa ibang bágay, 
na itinátakip ó ibinábalot, na para ng 
yesong ipinintá sa pader, asiíkal ó ar- 
nlbal na ibinábalot sa manga matamís, 
etc. II Balatkayo. jl Ang nagtátakip, ó 
aikagaete nang anomán, para nang 
ALK AGÜETE na7ií^ viañgá viagiiaiiákaw 
CAPA de ladro7ies. 

CAPACIDAD, f. Guangóluang 
nang anomán na sükat niaglulan ó 
masiglán, para nang baso, tapayan, 
kamálig, etc.||met. Ang abot, ó talino; 
ó talas nang bait nang pagkilálang 
mahiísay nang anomán. || Tákal; luían. 

CAJPADOR. m. Mángangapon, 

CAPAR, a. Kumapon. || met, y 
fam. Bumawas; umumít; ó pumütol; 
at sinásabing: cí Fula?io /^ caí>aron el 
sueldo; si Fula?io ay binawasan ó 
iNUMH An nang kaupahán) etc. jj r. Ma- 
ka pon. 

CAPARROSA, f. Alkaparrosa. 
Ang tünay niyang ngálan ngayón ay 
sulfalo de coh'e, de hierro^ ó de zinc. 

CAPATAZ, m. Ang pinakapiínó 
nang nagsisipagtrabajo nang anomán. 
!1 Ang namámahalá nang asicnda. 



CAP 



— I2I — 



CAP 



CAPAZ, adj, Ang may sapat na 
luang ó Iak( para maglulan nang 
anomán. il Ang malakí; ó maluag. II 
met, Sapat; bágay, kahustuhan sa 
anomang pinagüukulan. i| met, Ang 
may kayang gumawá ó magdáos 
nang anomán. |[ Matalino. || Sa- 
pat na gumawá nang raagaling 6 
ngmasamá,=5:¿/<f rwz arribas. Sapat sa 
¡sang daang arroba. =/ara su empleo. 
May kaya sa kaniyang kutungkulan. 

CAPCIOSIDAD, f. Karayaán; ka- 
vvalán nang pagtatapat. 

CAPELO, m, Sombalílong pula 
nang cardenal. \\ Kamáhalan nang 
pagká cardenal. 

CAPELLÁN, m. Ang" paring 
may capellanía. \\ Alinmáng pírí ká- 
hit walang capellanía ay gayón din 
ang táwag. 11 Ang pareng tagá pag- 
misa sa báhay nang isang gínoó. 

CAPILLA, f. Damit na nakalíbid 
sa líig nang kapa at. abito at iki- 
ndkulubong sa ülo, para nang sa ma- 
nga fraile. % Katípunan nang manga 
müsiko sa simbahan, j| mil. Ang al- 
tar na buhatín, na daladalá nang mgá 
sundalo para pagmisahan nang kani- 
lang kapellán. H fam. Ang Fraile, il 
Lugal na maliit na may altar, na 
nasa loob nang ibang símbahan ó 
sa labás kayá. |( Ang comunidad] 6 
katipunan nang mangk capellanes, \\ 
Ang bflanguang kinálalagyan nang 
manga bíbitayin, at pagbubuhatan 
nang pagpatungo sa bibitayán. 

CAPILLO, m, Tukarol nang san- 
gol, {{ Tukarol na ikinókolobong sa 
mukhá nang bát4 sa pagbibinyág. 

CAPIROTAZO, m. der. nang ca- 
pirote. Pitik nang dalírí sa ilong. 

CAPISCOL, m, Ang paring may 



katungkiílang mamábala sa pagka- 
kantá nang coro sa catedral || Chantre 
ó sochantre. 

CAPITACIÓN, f. Pagkakábahagi 
nang manga buís ia tawo sa hayan. 
CAPITAL, m, Puhuntn. ij Paga- 
árí ó caudal. \\ Ang pagaárin^ dala 
nang lalaki sa kaniyang pagaas^wa, 
at ang inventario noón. || Ciudad é 
báyang pangulo nang isang provin- 
cia. II adj. Náuukol sa ulo. || Pimé. 
Gínágamit na sabihin sa man¿á ka- 
salanang pínakaulo 6 pinagmümuUn 
nang iba, para nang kapalalüan, etc. 
II met. Ang lubhang malakí b pi- 
uakaprincipal. Sinásabi lámang sa 
ilang bágay: para nang: enemigo b 
error capital, kaáway ó kamáliang 

PINAKAPRINSIPAL Ó LÜBHANO MALAKÍ. 

CAPITALISTA, m. der. nang «- 
pital Namiímuhunan; 6 ang may pu- 
hunang sarili. H Comerciantcng áng 
negocio niya^y ang giro nang letra 
de cambio. 

CAPITALIZAR, a. der. nang ca- 
pital. Salapiín ang pagaári, 11 com. 
Idagdag sa puhunan ang manga tiíbO 
ó pakinabang na kinita. 

CAPITÁN, m. mil. Púnong nag 
üutos; kápitan.||Pámunuan.=íJÍr/>i<^^- 
to. Ang may baháiá nang pag^papa- 
linis nang puerto at kumükuhang 
balita sa manga sasakyang nánalis 
at nánasok sa puerto: karaniwang 
may grado militar. 

CAPITANA, f. Asawa nang ka- 
pitán. II náut. Pangúlong sasakyán sa 
daong nang hárl, na kinásasakyan 
nang general nang alinmáng armada 
o escuadra. 

CAPITANEAR, a. Mamiíno. ii 
Manguna* 

f6 



— 122 — 



CAP 

CAPITULAR, m. Ang távvong 
nápapasok sa alinmang katipunan 6 
comunidad^ at may boses na maka- 
boto doón. II adj. Ang náuukol sa 
capítulo ó junta nang alinmang sim- 
bahan, ministerio, etc.: sala capitu- 
lar, salas na pinaghúhuntahan ó 
piNAGTÍ TI PUNAN, etc. II a. Makipagka- 
yári; ó gumawá nang anomang kon- 
trato ó pinagkáyarian. || met. Isükó; 
ó ¡entrega ang isang plaza de guerra; 
h isang pangkat nang tropa sa ilá- 
lim nang isang pinagkáyariang pinag- 
üsapan. ll Sisihin sa hindí pagtupad 
na magaling sa kaniyang katung-- 
kulan. Karaníwang sinásabi ükol sa 
manga gobernador. || n. Awitin ang 
manga capítulos nang ora canónica. 
:=zc0n el enemigo, Sunuíko, ó maki- 
pagkisundd (sa pamagítan nang isang 
trato) sa kaáway. 

CAPÍTULO, m. Ang pagtitipon 
6 juntang ginágawá nang manga parí 
sa manga táning na panahon, ayon 
sa mangi kautusán nang kanilang 
estatuto, at nang maghalal nang puno, 
|( Pagsisi sa di nakaganap sa ka- 
tungkulan. II Baua't isa nang pagka- 
kápangkat nang isang kasulatan ó 
libro. , 

CAPÓN ó CASTRADO, m. Ka- 
pon. II fanfi, Ang kutds sa ulo nang 
dalíring dató, na ang kamay oiy ¡kom. 

CAPONA, f. Süsí, ó yaweng tanda 
mang pagkaginoó. || mil. Charreterang 
walang palawit. 

CAPORAL, m. Kabo; ó pámu- 
nuan. || Namámahalá. 

CAPOTE, m. Balábal na gink- 
gamit lípang huag mabasá sa ulán. 
Capote. I! met. y fam. Simángot. I| 
mct. y fam. Úlap na karaníwang má» 



CAR 



Buko nang 



kita nating nakapütong <5 nakabá- 
lot sa bundok, i| Awg hindí magka- 
basas sa sugal. Kaugaliang gamiting 
kasama nang verbo dar at llevar. 

CAPRICHO, m. Kaisipán ó kai- 
bigáng lowai sa kaugalián, at kara- 
nivva^y walang katow¡ran.|| Sumpong. 

CÁPSULA, f. bot. Bálok na ki- 
násisidlan naing butó nang anomang 
bunga. II Pangargá sa baril, na may 
bala at pólvora na, at nabábalot ng 
kartbn 6 metal. 

CAPTAR, a. Hikáyatin ang loob, 
v^^ári, etc. nang iba sa malambot na 
sabi, katámisan ng trato at iba pang 
paraán. || r. Mahalina; matáwag ang 
loob sa pagibig, paggálang etc. 

CAPTURAR, a. for^ Dakpin; ó 
kapturahin. 

CAPULLO, m. bot 
bulaklak. 

CARA. f. Mukhá. || Ang mukhá; 
ó harapán nang anomán. || Kung sa 
salapí at manga medalla ó relika- 
rio ang táwag ay anverso ---cara á cara 
mod. adv. met. Háyagan. — Sa há- 
rapan ó mukháan. 

CARABINA, f. Baril na maiklí 
na may isang vara lámang ang hábá. 

CARACOL, m. Suso. 11 Piha; pi- 
lipit. H Kalígay; sígay. || Hagdánang 
papusó. 

CARACOLEAR, n. Bumilingbi- 
ling; lumibidlíbid;. magpapihitpíhit. 

CARACOLES, interj. na ipinag- 
pápaintindi nang pagtataká, sákit ó 
sama nang loob, etc. I 

CARÁCTER, m. Ang tanda na 
ipinagkákaiba't iba nang manga tawo 
at nang manga bágay. || Ang pinag- 
kákakilalanan nang pagkakáiba't iba 
nang líkol nang manga tawo at 



CAR 

manga bágay. ¡i Ang ugálí nang bá- 
vva*t isa. II Tigás nang loob; katiba- 
yan. II Tandang hindí mapápawí na 
ikiníkintal sa k^iuluwa nang manga 
Sacramentong Bautismo, Confirma- 
ción at Orden. || Kamáhalang kaloob 
sa manga mataiáas na katungkulan 
at kaginoohán; dangal. 

CARAMELO, m. Karamelo. 

CARÁTULA, m. Máskara.||f. Ta- 
kip na lápat sa mukhá, na mangi 
káwad na maliliit at daidaiting lubhá, 
nang huag mákagat nang pukyiitan, 
kamumu, etc. sa paglápit sa kani- 
lang báhay. 

CARATULERO, m- der. nang 
carátula. Ang mangagawá ó nag- 
títinda nang máakara. 

CARAY, m. V. CAREY. 

CARBÓN, m. ÚIing.-=í/^ anwi^ 
que. Ang líling nang manga biniínot 
na ugat nang káhoy.=¿/<? cañuiillo. 
Ang üling nang sangang malijiit nang 
kkhoy. — Carbón de piedra. Úling na 
bato. 

CARBONADA, f. der. nang car- 
bbn. Lamang kating iníhaw, na ini- 
lágá muña. || Himagas na gatas, iilog 
at matamís, na pinaghaloháló at pi- 
naraán sa mantíká. n Bunton nang 
líling. 

CARBUNCO, CARBUNCLO, 
m. Súlá ó batong mahalagá, il Isang 
btíkol na gayón ang táwag. 

CARCAJ, ni. Bungbong nang pa- 
lasd. II Pundang pinagsüsuutan nang 
puno nang kurus, kung dinádala sa 
prosesión. 

CARCAJADA, f. Halakhák; ha- 
likhík. 

CARCAÑAL, m. Sákong. 

CÁRCEL, f. Bíianguan. 



123 ~ 

CAR 

CARCELAJE, m. der. nang car - 
cel. Kalagpangaw; ó báyad na ibi- 
nibigay paglabás sa bíianguan. 

CARCELERO, m. der. nang rár- 
cel Ang may íngat nang bíianguan, 
ó mangbibilangó. 

CARCOMA, f. Unos; bukbok; lu- 
tos. II met. Ang alaálang mabigat at 
lágí nang nagpápahirap nang loob, 
at nakasísirá nang katawán nang 
nagtátaglay noón. || met. Ang tawo 
ó bágay na untiunting sumísira nang 
pagaári. 

CARCOMER, a. y r. Unusín ó 
bukbukin. |j Maagnás ó huihupang 
untíunií ang anomán, para nang hií- 
say nang katawán, kabáitan, etc. 

CARDENAL, m, Ang vcítcj car- 
deualato, na silá ay pitong puong 
consejeros nang Papa, || Pasa; hiñóla. 
II Latay. 

CARDENILLO, m. Kaláwang 
nang tansó. 11 pint. Kdlay na Verde 
na ipinagpípinta. 

CÁRDENO, NA. adj. Murado; 
ó kiílay talong na magulang. 

CARDIALGÍA, t Mahigpit na 
sakit nang sikmürá, na nakaííhis nang 
puso. 

CAREAR, a. for. Pagharapín ang 
manga saksí ó may sala at nang má- 
kilala ang katotohanan. || Kotehohiri 
ó pagwanküng siyasatin angdalawang 
b^gay. II lyaboy ó itungo ang gana- 
do sa isang lugal. Gámit nang ma- 
nga pastol. II r. Magpulong ang da- 
lavvá 6 marami man, para magtrato 
ó magkayáií nang anomán. 

CARECER, n. irreg. como agra- 
decer. Mawalán; magsalat.=</<f /(^ wtf^ 
indispensable. Mawalán nang lilong 
kailangan. 



CAR 

CARENCIA, f. Kasalatán; ó ka- 
walán nang anonián. 

CARESTÍA, f. Kasalatán; kavva- 
lán. II Kamáhalan nang anomán. 

CARETA, f. Máskarang pangta- 
kip sa -mukhá. || Takip na lápat sa 
raukha, na manga káwad na malí- 
liit at daidaíting lubhá, nang huag 
niákagat nang pukyutan, kamumo, 
etc. sa paglapit sa kanilang báhay. 

CAREY. Kala. 

CARGA, f. Kalgá, II Pasan. íl Dala; 
luían II Gamot na ibiníbigay sli nía- 
ngá kabayd at nang lumakás 6 mag- 
karoón nang tagal.|| met. Buís; coniri^ 
hucibn. II met. Ang mangíl katungku- 
lang tinátangap ayon sa kaniyang 
kalág-ayan, oficio, etc.ffíbet. Ang ma- 



l^ 



CAR 

CARGO, m. Anj: paigaátang: ^ 
pag-pasán nang anomán. II U tang; ó sa- 
lapí kayá at manga bágay na, na la- 
pamamahálá nang isang tawo. || met. 
Kamáhalan; katungkulan. || met, Ka-^ 
tunkulang mahigpit nang paggawá 6 
pagtupad nang anomán. || Pamania* 
hálá; paggobierno. || Ang ijiála; kaku- 
lang^n. 

CARIARSE, r. Magkaroón nang 
sálá; ó mabulok ang alinmang butó 
natin. 

CARICIA, f. Láyaw; alindog, II 
Manga wíkang maírog. 

CARIDAD, f, Pagíbig sa Dios 
at sa kápowá tawo. || PagUlimos ó 
limos. 

CARIES, m. Ang pagkabulok ng 



ngá pighati at siíkal nang loob. |¡ butóng may sálá. || Bukbok ng ngipin. 



Awg paglúsob nang isang pankat 
nang tropa, lálo na ang caballería,^ 
cerrada, met. y fam. Ang báting ma- 
saklap at matigás na ^^h\, —consejil 
ó de la república. Ang pagm-^mági- 
noo sa bayan. 

CARGADO, DA. p. p. nang carga 
y adj. met. Tigib. jj Puno, jj Hitik.- 
de espaldas o de razones, Hukot. = ¿/^ 
vino, Tigib nang álak. 

CARGAMENTO, m. Luían nang 
isang s^sakyán. 

CARGAR, a. Ipasán; isünong; ipá- 
tong; ilulan.jlíkarga. |^ Dagdagán ang 
^ limbang ó bigat nang anomán. |¡ Pa- 
sanín; kiiikin; pagiuangán. -^^ /lele, 
Yflete; ó isakay ang isang kargá 
na ibáyad nang flete sa may árí nang 
sasakyán.=¿f, en hombros, Pasanín= 



CARILARGO, GA. adj, comp. ng 
caray slí largo, fam. Mukhang haba. 

CARILUCIO, cía. adj. comp. ng 
cariat lucio, fam. Makinang na mukhá, 

CARINEGRO, GRA. adj. comp. 
nang cara. jdX negro. Mukhang maitim. 

CARIÑO, m. Paláyaw, sintá; pa- 
kitang loob; pagmamahal. 

CARIÑOSO, SA. adj. der. xigca^ 
riño, Mapagpaláyaw; mapagpakítang 
loob; masintahin. 

CARIREDONDO, DA. palab. 
comp. nang cara at redofido, adj. Muk- 
hang bilog. 

CARITATIVO, VA. adj. Mapagli- 
mós, ó maáwain=s¿-(?;í, para cqh los 
pobres, Maáwain sa mahihírap. 

CARLEAR, m. Humíngai. 

CARMENAR, a. Magnutnot nang 



j¿>¿^í <z/¿-««(7. Tindígán Ó ipanagot ang bunot at iba pa, na alisín ang manga 

sínoman sa kaniyang magíging kaku- dumí at gusot, at nang matrabaho. || 

langán.— Ungután; pakiusapang ma- mtt. y fam. Taluning maubos ang sa- 

•abis. lapí sa laió. 



GAR 

CARNAJE, m. den nang carne. 
Karné, 6 lamangkating inasnán, na 
báon sa sasakyán, 

CARNAL, adj. der. nang carne. 
Ang náuukol sa katawang lupk. || Ma- 
líbog/ náuukol sa kalibug-an, para ng 
pecado carnal; kasalanang kalupaán. 
II m. Ang panahong hindi kurismá. || 
Máshiliffsa manga kayamanan sa liípá; 
6 sa kamunduhán. 

CARNALIDAD, f. der. nang car^ 
nal. Kalibugan; kamunduhán. 

CARNAVAL, m. Lapas; ó ang 
tatlong áraw na siniísundan nang 
bulingbiíling. Carnestolendas. 

CARNAZA, f. der. nang carne. í)a- 
pit loob nang kátad. || fam. Karami- 
han, ó kasaganaán nang lamangkati. 

CARNE, f, Lamangkati. ii Laman 



12S 



CAR 

matay nang hiyop. || adj. Ang manga 
háyop na lamangkati ang ikinabiíbu- 
hay. II Ang táwong mabangís at wa • 
lang áwá. 

CARNOSIDAD, f, Lamáng lumá- 
labis sa manga sügat ó iba mang lu- 
gal nang kaíawán. Kuntil. || Lamükot» 

CARNUDO, DA. adj. aum. nang 
carne. Malamán. 

CARO, RA. adj. y adv. m. MahaU 
II Irog; gíüw. 

CARPETA, f. Karpetang sulatán 
ó taguán nang manga papel. |[ Sa ma- 
nga legajo nang papel ay angrótu- 
long inililagay sa labás nang balat, at 
kinásusulatan nang nakalamán doón, 
lugal na kinádarapatan etc. j.) pl Ang 
mgá kartong takip nang mángá legajo. 

CARPETAZO. (DAR) fr. Sa ma- 



nang manga bunga nang káhoy.||Ang ngá oficina ay patigilin ang lákad ng 

katawán nang X^v^O—vzva. Sa siígat ay isang espediente, na patulugin. 
ang lamang hindí bulok, ó hindí pa CARPINTEAR, n. Maganlüage. 

náhahawa nang kabulukán ^y sangre. . CARPINTERO, m. Anluage «álf 

^^TÍ^mÍ^ AT^A r. ^^^'''''' "^"S nagtátrabaho sa oficina, 

CAKJNEKAÜA. f, Karamihang at gumágawá nang mesa, bangk6, etc. 

^"^ A xT ~^^ carretas ó de prieto. Ang manga* 

CARNERO, m. Tupa. || Ang lu- gáwá nang kar¡tón = í/íf obras de afue- 

gal na pinaglálagyán nang katawang ra. Ang gumágawá nang almasón 6 

patay nang tavvo. || Ang lugal na pi- bastidor nang báhay, at hindí nagtá- 

naglálagyan nang manga butong kinií- trabaho nang \hizas.de ribera. Ang ma* 

kuha sa manga líbingan^r^Wí?;/. Ang ngá nagtátrabaho sa manga pábrikang 

tiípang nátatago ang itlog sa loob ng gáwaan nang barkó 



katawán, at hindí nakabiting gaya ng 
kaugalían. 

CARNESTOLENDAS, f. pl. 
Carnaval) lapks ó ang tatlong áraw 
na náuuna sa miércoles de cenim. 

CARNICERÍA, f. der. nang^^r;/^. 
Tindahan nangkarne.||met. Pagkaká- 
matayan sa digniá. 

CARNICERO, RA. m. y f. der. 
nang carnicería. Magkakarnc; máma- 



CARR ÁSPERA, f, Sakít, ó kati 
nang lalamunan, na dáhil dito'y ha- 
los di makalagok nang láway,^ at 
may hálong pamamalat. 

CARRERA, f. Takbó; síbad. || 
Daang talagang pátakbuhan. |j Ang 
daang hayag na patungo sa íbang lu- 
gal. [f Ang daang nálalaang daanan ng 
alinmang pista 6 procesiong hayág» (} 
mct. Parcha nang kabayo. || mct. Ang 



— t26 — 

CAR CA|t 

da^n ó tungong sinúsunod nínomaa FCotseng* malak{ at marilág. Carroza.)) 

sa kaniyáng manga kilos. || met. Ana náut. Kárang. 

takbó ó luai nang bühay nang tawo.||N^^j CARRUAJE, m. der. nang catro* 

met, Ang profesión ng armas 6 le- Ang- karruahe. || Ang kapisanan nang 

manga karro, kolse, kalesa, etc. na 
iniháhandá sa is&ng pagbibiahe. Giná- 
gamit din ang pangungiisap na itó, 
maging ang sinásabi lámang ay isang 
karro, kotse, karruaje, etc. 

CARTA, f. Sülat; kalatas; líham. 
II Alinmán sa dahon nang* baraha. 
|{Mapa.c3r¿/¿^//¿'^. Ang título nang isang 
katungkulan, na walang sülat ang lu- 
ga! nang pangalan nang bibigyan noón. 
at nang máisulat doón ang ibígin. 
— Sa sugal ay ang barahang hindí 
figura. =:r¿a'/i/íí, expr. fam. na ang íbig 
sahihift ay, may manga katibayang 
maipagpapatotoo nang sinásabi. == ^^ 
crédito. Ang kasulatang kináíalamnan 
nang bilin sa iba, na bigyán ang may 
dala noón nang mákakailangan, sa 
kuenta nang sumiílat.=í/(C>/a/ ó de dote. 
Kasulatang yárí sa harap nang es- 
cribano, na kinásusulatan nang la* 
hat nang alhajas at pagaáring dalá^ 
na dote nang babayi sa pagaasavva::^: 
orden. Ang súlat na kináíalamnan nang 
anomang vXos.^pasioral. Áral na 



tra. 

CARRETA, f. dim. nang carro. 
Karitón; kangá; ó karita. 

CARRETELA, f. Parang kotse: 
Ic3.rrG t G 1 3. 

CARRETERA, f. der. vimgcarro. 
Daang hayag, maluang at maaliwalas, 
na madádaanan nang manga carruaje. 

CARRETERO, m. der. ng carrfi. 
Manggagawá ng carro; at ang kotse- 
rong nagpápalakad nitó. 

CARRIL, m. Ang bakás sa ¡lípá 
nang manga pagulong nang karruahe 
at karitón. || Daang makípot. y Ang 
dina&nan nang araro. {j Ang bákal 
na talagang dáanan nang gulong nang 
tranvia ó wagón. 

CARRILLERA, f. Pangá.||pl. Sa- 
lumbabá nang sambalilo, salakót, etc. 

CARRILLO, m. de carro. K,9ix\- 
ton 6 carrong munti.|| Pisngí. — Comer 
á dos carrilios. Kumáin nang namú- 
mukol ang dalawang pisngí.— fr. fam. 
Magkaroón nang dalawang katung- 
külang sabay, na níalakí ang pakiná- 



bang.— fr. fam. Bígying loob ang da- nakasúlat, na ipinadádala nang obispo 
lawang magkakontrario, na bigyang sa kaniyáng nasásakop. 



matowid ang isa't isa at nang kápowá 
pakinabangan. 

CARRILLUDO, DA. aum. nang 
carrillo. Pisngihan. 

CARRIZAL, m* der. ng carrizo. 
Katalahibán. 



CARTABÓN, m. Ngalan nang 
kasangkapan nang anioage, na pan- 
giíhit ó reglador nilá. 

CARTEAR, n. der. nang carta, 
Magsugalsugalan ang sumüsugal at 
nang matantiá ang laró. jj r, Makí- 
pagíisap sa sülat; ó makipagsulatán. 



CARRIZO, m. Taláhib. 

CARRO, m. Karitón. II Karruaheng U Magsulatán. 

walang kaha.lj Ang pitongbituín nang CARTEL, m. der. »ang carta. 

Q$a mayor. Siílat na idinídikit sa mabábasa ng 

CAKROZA. f. der. nang 4:arro. madl¿ at nang matalast^s nang la^^ 



CAS 

bat ang nálalaman dodn. 

CARTERA, f, der. nang carta. 
Bulsang balat na sisidián nang ma- 
nga sülat at papel, nang madalang ma- 
hiísay sa bulsá at huag mapúnit. II 
Takip nang bulsá nang kasaka, etc. 
Kalupí* 

CARTERO, m. der. nang caria. 
Tagapághatid nang raangi síilat. 

CASA. f. Báhay. || Ang kapisa- 
nang anak, at manga tawo nang* 
sang ának. II Ang láhí nang iisang 
apellido, at gálíng sa isang pinagmu- 
lán. II Alinmán sa manga kuadro ng 
tablero nang damahán.=«ú5ír campo. Ang 
báhay na nasa labas nang bayan, na 
bákasionan nang ¡sang mayaman. 

CASACA, f. Kasaka.ir— Volver ca- 
saca, met, y fam. Talikuran níno- 
man ang partidong kinápapasukan at 
lumipat sa kalaban. 

CASACÓN. m. aum. nang casaca. 
Kasakang malakí, na ipinaíibabaw 
sa ksLSAksi 

CASADERO, RA. adj. der. ng 
rajar. Ang na sa edad nang sükat 
raakapagasawa, 

CASAMIENTO, m. Pag aasawa. 

r^iisal 

CASAPUERTA, f. Sílong na di- 
nádaanan nang pagpanhik sa báhay. 
Salitang gámit sa andalucia at ibang 
lugal. 

CASAQUILLA, f. dim. nang ca- 
saca. Kasakang maigsí na halos han- 
gang bayawang lámang. r 

CASCABEL, m. Baimbí. || art. 
Ang mabílog na i)ása puit nang kan- 
yón. II roct,- Ang tawong maiklí ang 
ísip; salawahang loob. 

CASCAJO, m. Buntón nang 
manga batong mumuntí; manga pi. 



-— 127 — 

CAS 

naglabraháng basag na tapayan^ at 
iba pang manga batong pirapiraso. 
Kaskaho. || Ang buntón ó kapisahan 
nang manga tuyong bunga nang ká- 
hoy, para nang castañas^ avellanas^ 
7iuez, etc. na karaníwang kánin sa 
paskó nang panganganak. || Baria. — 
Estar hecho un cascajo, fr. met. y fam. 
Lubhá nang matandá at mahíná <5 
marupok. 

CASCAR, a. Basagin; papaglama- 
tin. II fam. Mámalo, jj r. Magkalámat; 
mabásag; humíná. 

CASCARA, f. Balat nang ano- 
mang bunga; balat nang káhoy. II Bu- 
nótj bao. — Cascaras! pl. fam. Salitá 
na biníbitiwan sa pagtataká. — Ser de 
cascara amarga, fr. fam. na ginága- 
mit sa pagsasabi nang tawong ma- 
likot, magasó, salagawsaw at mapág- 
básagulo. ^ 

CASCARÓN, m. aum. nang cás-^ 
cara. Balat nang itlog nang manok 
at iba pang ibón. Lálong kagami- 
tán sa balat nang itlog na pinagha- 
limhimán.||Ang bóvedang, kabiak lá- 
mang nang isang boó. 

Casco, m. Bao nang ulo; bu« 
ngd. II Bibinga. || Lqmbó; tábd. || Ta- 
payan; paso, etc. || Kukó nang ka- 
bayo. 11 Alinmán sa makapal na ka- 
pakapa nang sibuyas. j} Ang kapa 6 
ulo nang sombalilo, || náut. Ang sa- 
sakyán: hindí kabílang ang manga 
láyag at iba pa. j| pl. Ang ulo 
nang tupa ó nang baka, na walang 
ütak at dflá. — alegre de cascos, fam. 
Ang litólitó, 6 maiklí ang ísip, at 
gumawá pa^y padalosdalos. 11 Lasing; 
ó maláinibay sa álak. 

CASERÍO, m. der. nang casa. 
Karamihang b¿hay. Pook nang báhay. 



— 128 — 

CAS CAT 

CASERO, RA. m. y f. der. nang piar. Ang panísang mabigat at dí 

casa. Ar\g may áií nang báhay. y kaugalián, upang mabigyán nang lá- 

Ang hindi mapagpanaog at maalágá long ma[aking kadalaán 



nang báhay. || Tagapagalágá nang bá- 
hay 6 nagkákalingá. || adj. Ang gi- 
nágawá ó ináalagaan sa báhay ó náu- 
ukol sa báhay, para nang sináing, 
damit at iba pang bágay; at gayon- 
dín ang manga háyop, na para nang 
manga kalapati, manok, konejo, etc. 
II Ang ginágawa sa báhay, sa gitná 
nang manga k^palágayang loob, na 
walang kumpUmiento, para n?ing/un- 
cion CKS^Kky punsmig báhay ó mag- 

KAKASAMA. 

CASI. adv. t. y 1. Halos; humigít 
kümülang sa; may. — Casi casi^ o casi 
que. e^pr. mod. adv. Malapitlapit; ma- 
lápit na malápit. . 

caspa; f. Balakübak; banbán ng 
siigat. 

CASQUIBLANDO, DA. adj. 
palab, comp. nang casco, at blando. 
Kabayong malambot ang kukó. 

CASTAÑUELA, f. Kastanietas. 
— Estar como tina castañuela, fr. fam. 
Lubhang masayá. 

CASTELLANO, m. der. castilla. 
Wíkang kastílá. \\ adj. y m. y f . Tagá 
Castilla ó náuukol sa* Castilla. \\ Go- 
bernador sa kastilló=¿í la castella7ia, 
mod. adv. Kaugahang kastV.a; uso ó 
ugáÜng kastílá. 

CASTIDAD, f. Kabánalang la- 
ban sa kalibugan. || Kalinisan at pag- 
iíngat sa kahalayan.=«<:<?^/j///^?'¿í/. Ang 
kalinisang iniingatan nang dalawang 
magasawa. 

CASTIGAR, a. Magparusa.|j Mag- 
pasákit at humapis. || met. Humúsay; 
ó bumátí nang alinmang gawá. 

CASTIGO, m. Dusa; parusa^<yV/w» 



CASTILLO, m, Moog na nabába- 
kod nang kütá. Kastillo. 

CASTIZO, ZA. adj. der. nang 
r¿7.y/í?,Mabuting láhi; malinis ang pinag- 
muían. II Sinásabi sa estilo nang pag- 
sasalitá, na dalísay, natural, walang 
lahok na wíká at pangungúsap 
mang biíhat sa ibang lúpá. 

CASTO, TA. adj. Malinis; wa- 
lang báhid dumí nangkalupaán.jl Ma- 

hinhín. 

CASTRAR, a. Kaponín. || Pato- 
yoín ó dampiín ang mangi sügat. 
Ginágamit namang parang recíproco. 
II bot. Puth'n ang manga sangá ng 
káhoy, at iba pang halaman, na ali- 
sin ang manga nakasusukal at tuy6. 

CASTRÓN, ra. Tdpang kapón. 

CASUAL, adj. Nagkátaon, na 
hindí sinásadyá. 

CASUALIDAD, f Pagkakátaon, 

CASUCHA. f der. nang casa. fam. 
Bahaybahayan; báhay na munting wa- 
lang halaga, li Barongbárong. 

CASULLA, f. Damit na pangibá- 
baw nang pári kung nagmimisa. 
Kasulla. 

CATACUMBAS, f. pl. Ubingan 
sa Roma sa ilálim nan lüpá, na ki- 
nklalagyan nang katawán nang dí 
mabilang na mártir. 

CATALÁN, NA. der. nang Cata- 
luna. adj. Taga Cataluña) ó ang ná- 
uukol sa provinsiang yaón* 

CATALEJO, m. Largavistá. 

CATÁLOGO, m. Lista; ótandáan. 

CATAPLASMA, f. Emplasto. 

CATAR, a. Tikmán- % Pagusísáin; 
waríin; pansinín; bulaybuUym; liana- 



CAT 

pin; pagpilitan. || Masdán. Ginágamit 
namang paran g recíproco, 

CATARATA, f. Bilíg sa mata || 
Talón nang tiíbíg na malakí at ma- 
taás. II pl. Panganiíring kargado nang 
tübig. 

CATÁSTROFE, f. Masákit na 
pangyayaring labás sa kaugalián. || 
Kasakunaáng malakí, 

CATAVIENTO, m. náut. Pa- 
biling; patubiling: grimpulá; púlad. 

CATECISMO, m. Katesismo; dá^ 
síilan; kasaysayan nang áral kristiano. 

CATECÚiMENO. m. y f. Ang 
nagáaral nang katesismo ó dasal at 
manga misterio nang atíng religiong 
kristiano, üpang tumangap nang 
bautismo. 

CÁTEDRA, f. Piílpitong üpuan 
nang catedrático. || Ang karpnungan ó 
bágay na itinútuió nang isang cate- 
drático. II Ang katungkulan at pagtu- 
turó nang catedrático, || met. Ang ka- 
rángalan nang pagkapapa ó pagka- 
obispo, at kung minsan ay ang bayan 
ó lugal na tinítirahan nilá. 

CATEDRAlí. aáj. Simbahang pa- 
ngulo na kinádoroonan nang Obispo 
ó Arzobispo at nang kaniyang ca^ 
bildo. Ginágamit namang parang sus- 
tantivo sa femenino. 

CATEDRÁTICO, m. der. nang 
cátedra. Ang nagtüturo nang aun- 
mang karunungan. 

CATEQUIZAR, a. Magtdró ng 
katesismo; ó nang áral at manga 
misterio nang áting religiong kris- 
tiano. II met. Lamuyutin; ó hibiíin 
ang isa, na gur^awa ó umayon sa 
anománg bágay na kínaliílupitan ó 
ináayawang dati. 

CATOLICISMO, m. Ang kálahat - 



129 — 



CAÜ 



lahatang kristiano. || Ang sinásampa- 
latayanan nang Iglesia católica. 

CATORCE, adj. num. card. La- 
bing ápat. 

CATORCENt), NA. adj. num. 
ord. der. nang catorce. Ikalabing ápat. 

CATRE, m. Hihigán. Catre, 

CAUCE, m. Sangkang pádaluyan 
nang tiíbig. II Lunas nang ilog. 

CAUCIÓN, f. Fianza. || Pagiíngat. 

CAUDAL, m. Kayamanan; paga- 
árí. II Salapi. || mst. Kasaganáan nang 
anomán, hindi man salapi ó Uípá-jl 
met. Pagmamahal; pagsiyásat. 

CAUDILLO, m. Ang pinakaulo 
at punong nagmámaneho at nagtíutos 
sa manga táwong pangbaka, o taán 
sa digmá.|j Pámunuan.jj Punong nagií- 
utos sa alinmang kapisanan. 

CAUSAL, f. der, nang causa. Da- 
hilán. 

CÁUSTICO, CA. adj. Káustiko, 
6 tápal na nakasüsugat. j| m. Gamot 
na cantárida. 

CAUTELA, f. Pagiíngat. || Talas. 

CAUTERIO, m. Gamot na sumtí- 
sugat.jjcir. Isang kasankapang ginága- 
mit nang manga cirujano. || met. Ang 
pumípigil ó humáharang nang ano- 



máng masama. 



CAUTIVAR, a. Bumíhag. || met. 
Pasukiíin; supilin ang manga sangkap 
nang kálolowa=¿*^/i, /^r halagos. Bi- 
hagín nang pakitang loob. 

CAUTIVERIO, m. Pagkábihag. 

CAUTIVIDAD, f. V. CAUTI- 
VERIO. 

CAUTIVO, VA. m. y f. Bíhag. 

CAVAR, a. Humiikay nang lüpá. 
II Dalutdutín; kalkalln; dukalín. 11 
Kulkulín. II n. LumáHm.H*. met. Ta- 
rukín; óísipiug mahitsay anganom^n. 

í7 



CEB 

CAVERNA, f. Kueva; lungang 
malakí na pinhpasukan nang tawo. 

CAYADO. ni.Tungkod nang pas- 
to!, na may kávvit ang piíno. il Tung- 
kod nang Obispo. 

CAZA. f. Pangangaso.||Mai^gá há- 
yop na hiniíhuli, ó náhuli sa ha- 
ril, bítag 6 anomang paraán. II Pag- 
iis'ig, =^mayor. Ang paghuli sa ma- 
nga bábtíy at kalabaw clamó, usa, 
(^ic. i=:zmeno/, Ang sa manga tik'ing, 
batobató, etc. 

CAZAR, a. Mangaso. || Mnngati; 
mamaril, etc. |) met. y fam. Kam- 
tan sa liksí ó sa talas ang anomang 
bágay na mahírap ó ávi hiníhinlay. 
II met. Hulihin; silüin ang kalooban 
nang isa sa pakítang loob. j| náut. 
Hatakin ang láyag, at nang tuman- 
gap na mabuti nang hangin. 

CAZCARRIA. f. Putik na naní- 
nikit, at natiítuyó sa ladlaran nang 
damit. Kaugaliang plural kung ga- 
mitin. 

CAZO. m. Parang kawáli, na may 
tangkay na mahabá. 

CEBADA, f. Sebada. 

CEBAR, a. Magpakain nang há- 
yop; magpatabá ó magp¿\ám6. || Pa- 
panibaying isandíg; ipatong; ó iláli 
sa ibít. jl Gatungan; nf»aggátong; ó dag- 
dagán nang langís ang ilavván at nang 
hindí mamatay. || Magseben. j¡ Mag- 
páin. II met. Paypayán; papagalabin 
ang anomang hílig 6 damdam nang 
loob. Ginágamit namang parang 
recíproco, \\ Magsuso nang kuitis 6 
kastilió II n. met. Kumngat; kumá- 
pit ang isang bágay sa iba, i>:)ra 
nang pákó sa káhoy; ó giiya naiu.; 
torrrió sa tuerka, etc. || r. Magpa- 
sáiíá; magpakasáwá.=f/^// perro) en 



130 — 



CEC 

carne, Magpasásá (ang isang aso) 
sa k^^rnc. 

ClíBO. m, Pagkáing ibiníbigay sa 
mangc\ háyop at nang turnaba, fj 
PoUorang pangscbcn. || Páin. || met. 
Ang híbo ó paiáyána ipinagáalab ng 
anomang náis natin, etc. 

CKBOLLA. f. Sibuyas; lasoná. 

CEBÓN, m. Ráboy na pinalátaba. 
íünátawag din sa ibang háyop na pi- 
nalátabá. 

CECIAL, m. Mat^gá isdáng tuyo ó 
díiing. 

CECINA, f. Lukbá; pindang; tapa. 

CEDAZO, m. Ag-agan. 

CÉFIRO, m. Planging gáling sa 
kalunuran. ü poét. Hanging palaypa- 
lay, saán man magbiíhat. 



CEGAR, n. irreg. como acertar, 
Mabúlag. II a. Bulagin. || met. Pala- 
búin angísi[).¡|Tabunan; bahawin ang 
isang hiíkay; sadhán ang isang pintó, 
etc. II r. met; Mabulagan ó malabüán 
nang ísip. || Ipaháuiak ang sarili o 
magpáhamakan.jl Magbulagán ó ma 
bü!ng=í/d' colera. Mabuiagan sa gálit. 

CEGUERA, f. der. ng ciego. Ka- 
bulagán. || Alinmang sakit na mabigat; 
sa mata, 

CEJA. f. Kilay. II Ang panganoring 
karaníwang nakaLaíhit sa taluktok ng 
manga bandok. || Ang taluktok nang 
bundok. — Quemarse las cejas. Magáral 
nang boong tanuín; ó sunugin ang kí- 
lay sa pagaáral. 

CEJIJUNTO, TA. adj, fam. Abot 
ang kílay. 

CELAR, a. ICaünganí ang pag- 
t u pá- 1 1 . :i n ' '• n i a ii l; a ka u ui s á n a t ka 
tungkuian. ¡I .vLisdáng niagaling an 
rnangá kilos at tungo nang sino-' 
man, dcihil sa isang hinálu. ¡j Magta- 



— I 



CEL 



kip nang kakulangán; maglingid, [| 
Migúelos. II vSiibukiíi. 

CELDA, f. Silicl na taáng t^hanaii 
nang fraile sa kanilang kombento, II 
Alinmán sa manga hutas nang báhay 
pukyutan, II inct. fam. Kuarto ó silid. 

CELEBÉRRIMO, MA. adj. sup. 
nang celebre. Liil)háng bantog. 

Clíí/EBRAR. a. Purihin^. |I Ipag- 
pista. (• IpagTJíwang. || Magniisa. || Ga- 
wín nang hayag ang ulinmang* función 
ó trato na taglay ang manga kailá- 
ngang rekisito. II n. Ikatow^i; ikagalak 
ang* anomán. || r. Purihin ang sarili, 
ó ningpurihán. 

CKLEBRE. adj. Bantog; bunyi. || 
met. y fam. Masayá; matóWciin. 

CELEBRO, m. Útak sa ülo. Ka- 
ranívvan ding tawág-ing*<r6V¿'¿/'<9 ang bao 
nang ul().||mct. K'ibáitan; kuró.|| met, 
Wáií, at imbulog nang ísip. 

CELERIDAD, f. Kadalián; kau- 
unan; kabiiisán. || Kaliksihán. 

CELEiSTE. adj. der, nang cielo. 
Ang* náuukol sa láng¡t.|| Külay 6 ko- 
lor na kawangis nang lángit. || Ang 
náuukol sa kilualhalián ókaharián ng 
mapapálad na nanónood sa Dios. || 
Masayá; kawiiiwii. 

CELESTIAL, adj. der, nang r/V7^. 
Ang náuukol sa lángit; malowalháu.||^ 
met. Ang lubós na lubós, maügaya at 
kaayaaya.yírón. Ang- tawong" walang 
silbí; hunghang; mangaiang. 

CELIBATO, m. der. nang célibe. 
Ang pagkabagongtavvo. || fam. Ang 
nanánatili sa pagkabagongtawo. 

CÉLIBIi. s. y adj. AVaíang asawa. 

(>ELOSlA. f. Sologia 6 rehas na 
malilüt na talitáíí, na itinátabing sa 
pintó ó bintáná, na ang nasa sa loob 
ang nakátatanaw ay hindi nátatanaw. 



31 — 

CEN 

CELSITUD, f. Katáasan; kalak- 

hán; kamáhalan. || Tratamicntong ib¡- 
níbigay sa mangi anak hárí na kaisá 
nang alteza. 

CEMENTERIO, m. Líbingan. 

CENA. f. Paghapon. || Hapunan. 

CENÁCULO, m. dcr. nang cena. 
Salas na hinapunang hulí nang ating 
Panginoong Jesukristo. 

CENAGAL, m. Kaburakan; ko- 
looy; lablab, 

CENAR, a. Humapon. 

CENEFA, f. Sanipa; giíhit ó bur- 
dá sa gílid nang panyó, kurtina ó pin- 
ta nang báhay, etc. || Sa kasuUa ay 
ang nasa'gitná, na ang karaniwan ay 
ibáng káyo ó iba ang kúlay sa külay 
nang fondo. 

CENICIENTO, TA. adj. der. ng 
ceniza. Abuhín, ó kuIay abó. 

CÉNIT, m. astron. Ang dakong 
itaís ng lángit, na nátatapat sa ating 
ü!o. 

CENIZA, f. Abó;agaw— ¿^ cenizas. 
met, Ang manga labí ó nátira sa 
alinmang bangkay. 

CENIZA!^, m. der. nang ceniza. 
Abuhán; pinagáabuhan. j| Buntóñ ng 

\ CENTELLA, f. Lintik. Kauga- 
liáng sabihin sa hindi totoong mata- 
lim. II Pisik; alipato. II poet. Báhid, ó 
labí, na nátira sa aünmang hílig ó 
dinámdam nang kalooban. II Kis- 
lap- 

CENTESIMO, MA. adj, der. nang 
cie7iio, Ikasangdaán. 

CENTINELA, f. mil Bantay; tá- 
nod. Centinela. Ginágamit namán sa 
viasctdino. — Hacer ce^itinela. Buman- 
tay. 

CENTRO, m. Gitná; kaibuturán; 



CEP 



~ 132 



kálalimlaiíman. |( Ang dahilang tinii^ 
tungo. 

CEÑIDOR, m. Pamigkís. || adj. 
Ang nakabigkís. 

CEÑIR, a. irreg. Qomoünír. Pili- 
sin; higpitín ang bayawang, etc. || Po- 
tosin; puluputan. II r. Magbigkís. 

CEÑO. m. Pangungunot nang nob 
nang may gálít; simángot; múngqt. || 
Ang bigkís, buklod, ó arong nakabi- 
líbid sa anomán. 11 po^t. Pángit na 
bitsura; kadilímán nang anomán, 

CEPILLADURAS, f. pl. Pinag- 
katanián. 

CEPILLAR, a. Magkatam. || Mag- 
sepilio. 

CEPILLO, m. art. Katam. 11 Esko- 
ba* II Kabankabanang pinaghiíhulu- 
gan nang kuakang limos sa manga 
simbahan, ó dal& nang nangíngilak 
nang limos. 

CEPO. m. Pangaw. Jl Kabankaba- 
nan; kahong malüt na may siísí at 
butas na makípot at pahabá sa g¡t- 
ná, na hustó lámang ang kualtang 
ihühulog doón, at inilálagay sa sim- 
bahan, manga daán at iba pang lugal 
na hayag, para paghulugan nang 
limos; 

CERA. f. Pagkít. || Atig kapísa- 
nari nang manga kandilang pagkit na 
ginágamit sa isang pista. |j Piling 
nang lansangan, na nalálatagan nang 
baldosai bato, etc.|¡pl. Sa manga nag- 
áalagá nang pukyutan ay ang kapisa- 
nan nang manga butas nang pagkit, 
na ginágawa nang pukyutan sa b^hay 
nilá^saleda. Ang páhid 6 kaunauna- 
hang pagkit na ikinákapol nang puk- 
yutan sa loob nang bahay nilá=5í'/^ los 
oidos. Tutulí. 

CERATO. der. nang cera. m. fam. 



CER 

Nagkáka-halong pagkit, langís at Ibá 
pa, na gamot sa síigat. 

CERBATANA, f. Sumpit.¡|Trom. 
petang malingit, na ipinápansol sa 
tainga nang bingí. 

CERCA, f. Bákod, maging bato 
man, ó kawayan. || adv. I, y t, Ma* 
lápit.==¿/¿? Manila, Malápit sa May- 
nilá. II adv. m. Tungkol; hingil v. 
gr. Cerca de nuestra conversacionj 
TUNGKOL 6 HINGIL sa üting sálüaan. 

CERCANO, NA. adj. Malápít ^ 
á morir. Malápit nang mamatay. 

CERCAR, a. Bakuran. || Kubku- 
bíñ nang maraming tawo ang sino- 
man, na pagkalumutan; pagtalakupan. 
11 Malipos; mabatbat. 

CERCENAR, a. Bawasan ang 
manga dulo, Palasin. || Iklián; ó ba- 
wasan. II Pongosan.=úfe í^aslos. Mag- 
bawas nang gasta. 

CERCIORAR, a. Patotohanan; 
Ipatalastás; pagtibayin sa ibá ang ka- 
totohanan na»g anomán. í=:(^««a cosa) 
á alguno. Patotohanan; <5 ipatalastás 
(ang isang bágay) sa isa. Il r. Talas- 
tasing magaling ang katotohanan ng 
anomán.=:¿l? una noticia. Talastasín 
ang isang balita. 

CERCO, m, Bákod; ó anomang 
nakaülibid sa isang bágay. 11 Pagkub- 
kob nang kaáway sa isang lugal. 

CERDA. X Buntot ó buhok ng 
kabayo at ibá pang háyop. |{ Tutsang 
nang báboy. |} Baboy na babayi. if 
Ang sil J, na buntot ó buhok nang 
kabayo 6 báboy, etc. na ipinanghií- 
huli nang ibón. Karanivváng plural 
kung ga mitin. 

CERDO, m. Báboy na lalaki. 
Gayón ang távvag dáhií sa nabába- 
lot nang matitigás na balahibong ang 



CER 

táwag ay cerda. = de ffiueríe. Ang may 
sangtaong mahigit, at kainaman ng 
\)^i^ix\.^devida, Ang walá pang isang 
taón, at hindi pa bágfay pataín. 

CERNER, a. irreg. como ascen- 
der. Bithayin; ag-agín. || n. Kung sa 
manga bunga nang halaman, na para 
nang pilla y, niais, etc. ay mag laman 
ang bunga o mag?nalagaias. II Malu- 
gas ang bulaklak nang kahoy. || met. 
Umulán nang tigatik. || r. Lumákad 
nang pagindayginday na parang bi- 
níbithay. || vol. Magtíning sa pagüpad 
ang ibón, na tiimígil sa alangaang, 
na iginágalaw man bagá ang pak- 
pak, ngiíniH hindi nakíküos sa lu- 
gal na kinálalagyan. 

CERRAR, a. ineg. como acer-- 
¿ar. Isará ilápat; susían. || Ipikit; ití- 
kom. II Tabunan; pasakan ang ano- 
mang húkay ó butas, 11 H^idlangán; 
sadhán; bakuran ang isang lápá, ng 
hindi pasukin nang háyop. II Ipagbá- 
wal; ¡pagkait; huag ipahintiílot. || met. 
Tapuáin ang anomkn. II met. Luma- 
ban; piyapisin nang isang hokbó ang 
¡bá.=:/íz HQche, Gumabing lubós.== 
á piedra y á lodo. Isará nang ma- 
tíbay na matíbay.=67/ falso. Susian 
ang isang pintó ó kahón, na huag 
tumámá sa bakaní ang dí!á nang 
kandado, na, anopa't bukás din ba- 
gamán nakasusi.==6W/, contra el ene- 
7nigo. Piyapisin ang kaíway. || r. Mag- 
uará ó magbara; magkáling; tumíkom. 
II Tumangí; magmatigás. =^ de campi- 
fia. Man:itíl¡ng magmatigás sa kani- 
yang akálá. || Huag sumágot nang tá- 
patán sa itinátanong. 

CERRIL, adj. der. n^x\^ cerro, 
Ang lüpang bakóbakó at raabató. |l 
Kalabaw, kabayo ó háyop na hindi 



— 133 — 



cía 



pa maámó. || Bastos; úgkling bundok. 

CERRO, m. Bundok, na mabató 
ang karaniwan. I Ang Hig, 6 gulong- 
gulungan nang háyop. 

CERTEZA, f. y 

CERTIDUMBRE, f, Tiínay na 
pagkáalám; pagkatalastás na lubós, 

CERTIFICAR, a. Palotohanan. 
II r. Talastasín ang katotohanan nang 
anomán. 

CERTÍSIMO, MA. adj. sup. nang 
cierto, Tünay na tiínay. 

CERVIZ, f. anat. Bátok.— ^^¿í/^r 
la cerviz, fr. Magpakabábá, at ma- 
ngayupkpá. —Levantar ó erguir la cer'- 
viz. fr. met. Maghambog; magpala- 
\(S. — Ser de dura cerviz^ ó de cerviz 
duray rebelde^ etc. fr. met. Matigás 
ang ulo. 

CESAR, n. Magtahán; humum- 
pay; tumahímik (j Umalis sa katungku- 
lan' ú oficiong kinápapasukan.=</i^ 
correr, Tumígil nang pagtakbó = ^;í 
su porfía. M,2LgX.d^vkxi sa kaniyang pa- 
kikipagtalo. =?^/í su empleo. Ümah's Ó 
máaiis sa kaniyang katungkulan, 

CESTO, m. Batulang; bugsok; ga- 
lalán. II Pangnán; bus'Ó. 

cía. f. anat. Alinmang bunga nang 
káhoy na nakákain, at maipagpápa- 
taba sa hayop. II Sápal. 

CICATRIZ, f. Piklat; píIaU 

ClCxATRIZAR. a. Bahawin; pa- 
galingín ang stígat.||r. Magsará; mag-* 
hílom; niabáhaw ang sügat. 

CICLAN, m. Isa ang bayag; o 
sikiang. 

CIDRA, f. bot. Sigras; ó sígaras, 

CIEGO, GA.' adj. Bulag, || Nabú- 
bulagan; nalálabuan nang isip ó nang 
mata. Ginágamit namang parang sus- 
tantivo. II met. Pabuluang, 6 kana! 



134- 



cíe 

na nagsará. =r¿?;¿ los celos, Nabiíbu- 
lagan sa panibughó=:/¿' cólera. Na- 
lálaboan sa galit. 

CIELO, m, Lángit, ii LangitLmgi- 
tan. II Kalualhatián. || mcl. Kaisá rin 
nang Dios; ó ?ian^^ kanivano- araá; 
6 justicia, II Singaw ó timp á nang 
isang lupa. 

CÍE?>IPIKS. pahib. comí), nan^^ 
cic?i^ TxX. pies, lu, xA.!opihar;; an ti palo. 

CIlvN. adj. ninn^card, Isangdaán. 
Ginágainít nainaní;- sustantivo. 

CIENCIA, f. karunungan. II Da> 
nong. 

CIENO, m, Lnad; balahó i| Pusáü. 

CIENTÍFICO, CA. adj, dor. nang 
cie7tcia, i\Iay diinong i! Bágay na nríu- 
ukol sa kanmungar.. 

CIENTO, adj. niim. rol^ct. y 
m. SangTlaán. 

CiERTO, TA. adj. Twlod; ta- 
pat; tanto; tiínay.^ — De cierto. Tiinay 
— Si por ciert'h^ cierto que s'i. adv, 
fam, Tiínay nga; totoong totoó. 

CIERVA, f.. Líbay; usar^.j? ba'bayi. 

CIERVO, rn. Sungiyán; ó iisang 
lalaki. 

CIERZO, ni. Hanging hilágá. 

CIFRA, f. Letrang- nagkikasilo, 
naang karaniwa'y mayúscula^ at puno 
lámang nang ..aptdlido b pangalan, 
para gamitin sa pagsescllo ó sa ibang 
bágay. jj Numero. 

CIGARRO, m. Sinigarrong tabako. 
Kung tabakong ang loob ay di gi- 
náyat ang táwa.g" ay puro, - 

CILICIO, in, Dannt ó^pamigkis 
na tanikalang may manga tiniktinik 
na ipinagpepeniíencia. 

CIMA. f. Kaiíaasan, b toktok ng 
bundok, 6 nang káhoy. II Talokiok. 

CIMARRÓN, NA. adj. Tavvo at 



CIM 



háyop na hindi pa maámó; manga 
halamang bundok. 

CIMENTAR, a. irreg. como acerm 
tar. Simicntohan ang báhay. jj Lin¡- 
sin ó dalisayin ang gintó;na paraánín 
.sa tinátawag na cimiento real. 

CIMIENTO, m. Ang nábabaong 
kin?d)abatayan nang alinmang pader. 
11 mcl. PinagWiuhín at ugat na pi- 
nang"cíí^a!ing in nang anornán; para 
nang* kababáan nang loob iKi slyang 
pauíula at ugaí na . piiiagbíibuhatan 
nang" kabaitan, at ang pagpapag.i- 
yongayon nang" ¡ahat nang masasa- 
mang kaugalían. .u 

CINAMOMO, m. bot. Káhoy na 
ang bu'akiak, at talal niya'y maba- 
ngó. Sinamumo. 

CINCO, adj. nuni.card. Lima. || 
m. /vng niímcrong ganitb ang hit- 
sura 5. 

CINCOMESINO, NA.palab.comp. 
ng cinco, at viecino, dcr. nang 7nes. adj. 
Ang may iimang buan. 

CINCUENTA, adj. num. card. 
Liniang-puó. 

CINCHA, f. Sinsá nang siyá ng 
kabnyo. 

CÍNGULO. ni. Pamigkís nang 
pári sa iluibaw nang alba, jj Panálí 
sa bayawang. 

CÍNIFE.' m. Lamok. 

ClN l'A. f. Listong mahábá at ma- 
kítid, na sutlá, simílid ó lanang" sa- 
risáring kiílay, na ipinanánalí, ó ¡p¡- 
namümuti sa manga damit. íí Sa pa» 
mamalakaya nang isdang atiín ay ang 
lamba t na kányan^ong matíbay. 

CINTO, m. Paniigkís na balat. 

CINTURA. í: Bayawang. 

CIRCUIR, a. irreg como huir. 
Kobkobín. 



cm 



~ ^3S 



CIRCUNCIDAR, a, Tulíin. || met. 
Bawasan; alisan; .6 ilagay sa katam- 
^ taman ang anomang bág;iy. || r, M^íg- 
tdli. 

CIRCUNSTANCIA, f. Bigay; ka- 
lidad, ó kabagayán. || Pagkakátaon. |¡ 
Kalág-ayan. || Dahilan. 

CIRCUNVECINO, NA. adj. Ka- 
lapit; kanayon; kaapidbáhay. 

CIRUJÍA. f. Arte nang paggamot 
nang manga sügat, bíikol at pilay. 

CIRUJANO, m. der. nang cinijía. 
Ang mangagcimot nang pílay, biíkol, 



sugat. 



CISCO, m. Gahok nang üling. 

CISNE, m. Tíigak. || met. Ang 
poeta ó miísikong mabuti. 

CITA. f. Típanang - áraw, oras at 
lugal. II Hodyatan; tipán. 

CITERIOR, adj. Dápit dito; dako 
rito. 

CIUDAD, f. Ang bayang inalakí 
ang sakop, para nang Maynílá. 

CIVIL, adj. Ang náuukol sa a//- 
dad at sa manga namárnayan. || for. 
Ang náuukol sa manga usap nang 
pagaárí. || Maga!angíu; rnariínong ma- 
kipag kapuwá tawo. 

CIVILIZACIÓN, f. dcr. nang 
civilizar. Pagkasulong sa kabiha- 
sahán, karíkitan at kaayahan nang 
ugáÜ, na tinátamo nang bayan ó ng 
manga tawong nagáaral nang ma- 
nga karunungan, at kaugaÜang ma- 
_l|uhüsay. 

"^' CLAMOR. 7ii. . lyak. || Sigaw || 
Hagulhül; sigaw nang na.-ásaktan ó 
nagdádalamhaií nang ¡abis. || Ang 
tügtog nang kim¡jáii:i sa nringá pa- 
tay. 11 Bulon^bLÍiung.irK i| l\Mí--i-a\v. 

CLANDESTINO, NA. adj. Lí- 
him; tagó. 



CLA 

CLARA, f. Putí nang itlog. || fam, 
PagtíUng sandall nang ulán. Tila. 

CLAREAR, n, Magbukáng liway- 
vvay, II r. Manganínag. II Mábanaagan, 

CLARECER, n. impers. irreg. 
como agradecer. Magbukangüwayway. 

CLARIDAD, f. Kaliwanagan.il 
Pagkaaüwaias. || Livvánag; || Línaw. 

CLARO, RA. adj. Maliwánag; 
I! Malínaw. II Malabnaw. || Madálang. 
II m. Butas; ó l)intabintanáan. || 
Ang pagitan nang anomang bágay, 
para nang gitná nang prusision, ó 
pagitan nang hilera nang manga 
sundalo. 

CLAVAR, a. Ipákó; magtárak; 
itárak. || Tumítig. || met. y fam. Bu- 
mííó. II Yurnamoi. || r. Mátinik; rná- 
pako; mabaon. || Mah¡yá.=í?,€;//a/(3:* 
red. Ipáko sa pader. 

CLABASüN. f, Kalipunan nang 
manga pMcó. 

CLAVEL, m. Bulaklak na mari- 
kit at mabahgó. Clavel. 

CLAVÍCULA, f. anat. Bal^gat. 

CLAVIJA, f, Pakong tangalin; ó 
kaiabihas. 

CLAVO, m. ^d\K()z=zromd7io Ang 
pákong inalakiiig lubhá ang ulo at 
may burda ó palamuti. || cir, Hilatsá 
na itinátarol sa siígat at liang hindí 
magsará, 

CLEMENCIA, f. Áwíi. 

CLEMENTE, adj. Maáwain. 

CLIFÍNI'Ií. m. Ang ináampon; ó 
ipinagtátangküik. 

CJJKNTELA. f. Pagaampón. |j 
Ta n <:.f 1; í I i k; a \\ \ pon. 

CLIN, í'. JCiüng nang kabayo. 

CLOCAR, n. irrig. con.vo acordar, 
íÍLinialimhiín.y Kuniükok ang huma- ' 
halimhim; ó humuni nang do do ang 



-136 



COB 

hum&haÜmhim na ibón 6 manok. 

CLOQIJEO. m. Ang pagkiíkok ng 
humáhalimhim na manok ó ibón. 

CLUECA, adj. Humíihalimhim. 

COBARDE, adj. Duag. || mei. Si- 
násabi sa maramdaraing niatá ó pa- 
ninging" mahiná. 

COBARDÍA, f. Karuagán. II Tá- 
kot; kadunguán. 

COBERTERA, f. Panakip; tiing. 
tong. II met, Titatítang babayi. 

COBIJAR, a. TakbJn; balutin || 
Amponin.|| r. Matakbán.||SumalíIong. 

COBRADOR. Mániningil; taga- 
paningil. IJ adj. Ang ásong nagháhatid 
sa panginoón nang* nápamaril. 

COBRANZA, f. Paniningil. || 
mont. Pagtiiipon nang manga nápa- 
maril. 

COBRAR, a. Maningil . || Ma« 
báwi ang naging pangulugi ó nawalá. 
H Magkarobn: para nang COBRAR 
buena fa7na, magkaroón nang r/iabu- 
iing fama, || Tipunin; ó pulutin ang 
manga pinamarüang ibón.=r/(? los den* 
dores. Singilín sa manga nagkákau- 
tang. |[ r. Pagsaulang loob; makabáwí. 

COBRE, m. Tangsó. li Baria. 

COCCIÓiN. f. Pagkaliítd; pagka- 
tdnavv nang kináin sa sikmürá. 

COCEAR, a. der. nang r^^. Mag- 
sikad; maníkad; tiimadiák. || met. y 
fam. Tumangí; umí'ag; huag maki- 
ayon sa anomán. || r. Magsikarán. || 
Magtadiakan, 

COCER, a. irreg. pres. ind. cuezo; 
cueces; cuece; cocemos^'; cocéis; cuece?!: 
imperal, cuece tu; cueza él; cozamos 
nosotros; coced vosotros; cueza7i ellos: 
subj. cueza; cuezas; cueza; cozamos; co- 
záis; cuelan. Luiüin. || Tunawin nang 
sikmürá ang kináin. |1 n. Kumuló; su- 



coc 



mulak, kung ang pinagsásaiitaanan ay 
bagay na lusaw, ay sinásabing: el agua 
está COCIENDO, ang iübig ay kumú- 
KULÓ; ya cuece el chocolale, kumíí. 
KüLo 7m ang sikulaie, etc. || Sumulak 
sa ásim ang anomang bágay na lu" 
saw, para nang álak, tuba, etc.=ri 
la hunbre, Lutiíin, ó pakuluín sa baga 
:=L(la torta) co7t vino, Lutüin (ang tor- 
ta) na lahokíin n-ng álak.=^/a carne) 
€71 agua. Pakuluan (ang karné) sa 
tvíbig=<í'// al77iiba>. Lutüin sa ami- 
ba!. || r. Malulo. II met. Magdamdam 
nang taós sa loob at sa mahabang 
panahón, nang anomang sákit 6 ka- 
balisahin nang püsó. 

COCIDO, p. p. nang cocer. Liitó, 

II m. Ang tinátawag nating laoya 6 

putsero. — Estar cocido e7ialgu7ia cosa. 

fr. met. Sanay 6 bihasá sa bágay 

na anomán. 

COCINA, f, Pinaglülutuan. Ku- 
síná. 

COCINAR, a. Mangusína; maglü- 
to nang" pagkáin. || fam, Makitalamí- 
tam ang sínoman sa manga bágay na 
di náuukol sa kaniyá. 

COCINERO, RA. m. y f. der. ng 
cocina. Tagapangusíná, ó tagapag- 
lüto. 

^COCO. m. Nióg; buko. || Bao ng 
niógf. II Wod na iba't ibang klase na 
tumütubó ó sumísingaw sa manga 
binhí at bunga nang* káhoy. || pl. 
comer. Manga bütil nang kuintás, 
na tila káhoy. 

COCHAMBRE, m. Bágay na ma- 
báho, marumí, at naglálamira. || Ka- 
salawlaán; karumihán. 

COCHINA, f. Báboy na babayi. 
II Babaying salaülá at mabáhó. 

COCHINO, NA. adj. Na itiná- 



COD 

tawag sa tawong salaiilang lubhfi at 
vvaláng ayos. || m. Báboy. 

CODAZO, m. dcr. nang codo. 
Siko; bayo ó saksak nang siko. 

CODEAR, n. der. nang codo. Ma- 
nikó. II Pagfalawoalawín ancr siko. 

CüDICE. m. Librong sülat ka- 



137 ~ 

COG 

COGER, a. Hulihin.IjUmabot, diiS 
mampot; pumiílot; kumitil; pumitas; 
sumagip. II Sumipsip ó tumangap, at 
sinásabing: la He7'7'a no ha cogido bas- 
tante agua, a7ig hípcVy hindí sumip- 
sip ó HINDÍ TUMANGAP na7ig sapaf 7ia 
tábig. II Magkalanicán ó maglulan, at 



may na kinátatandann nang manga- sinásabing; esta tÍTiaja coge treinta 
gawá ó balítang niatatandá. arrobas de vÍ7io, ang tapayang Hoy 

CODICIA, f. Pagnanásá; kasaki- naglúlulan 6 naglálaman nang tat- 



m&n sa kayamanan; imbot.|| mct, Ma- 
níngas na pagnanásá nang anonriáng 
bágay na mabuti.||Ka¡aiotang lampas. 

CODICIAR, a. Magnásá; magim- 
bot nang manga kayamanan at iba 
pa. II niel. Magnásang mahigpit nang 
anománg gawáng magaling. 

CODICILO, m. Isang klaseng tes- 
tamento. 

CÓDIGO, m. Kapisanan nang ma- 
nga leyes. 

CODO. m. anat. Siko. |i Sukat na 

muki ' sa siko hangang dulo nang 

^dim<iy. ^=geo??i(!tn'co. Panükat na may 

isang talampakan "at kalahátí, ó ka- 

i laháting vara ang hál)á. 

COETÁNEO, NEA. adj. Kapa- 
nahón, ó . kasabay. =^de Cesar. ^ Ka- 
sabay; ó kapanahón ni Cesar. 

COETERNO, NA. adj. teol. Pa- 
rapárang vvalang muUVt katapusán: 
sinásabi sa tatlong persona ng Dios. 

COFRADÍA. 'F. Kapisanan nang 
manga kakaj^atid ó cofrades nang 
aünmang kati])unan, na .?.ng' tungo^y 
pávvang manga gawang kabánalan. 

COFRE, m. Kabáng maluangang 
lakip, balat ang labás at may apo- 
rong damit sa loob. || imp. Bnhngí 
nang imprenta, na ito'y isang kua 
drong kiihoy na pinagsisigangán ng 
batóng panglimbag. 



long ptiong arroba7ig álak. || Mátag- 
puan, mádakip; at sinásabing: 7ne co- 
gió descuidado, nátagpuan o náda^ 
Kip akong nalílÍ7igat; procure cogerle 
de buen humor, pÍ7iílit kong nádakip 
siya7ig masayá. || Máhnli, para nang: 
akoy NÁHULi 7ia7ig gabl, 77ie cogió 
la noche, |¡ Sungabán; dakpín=:¿í de 
seo. Kamtán ang pinakanánasá; tii- 
mámá sa gustó. =^/í el garlito. Má- 
subok, ó mádakip sa paggawá ng 
anomang inalílihim=/¿?r los cabezo- 
7ies. Buhukán, at salantain sa dágok 
6 \'Á\o^de la, por la 7na7io, Tang- 
nán, ó hatakin sa kamay=í/(? buhi 
hujno'r, Huühin, 6 tagpuing mala- 
ya ó mabuti ang w\o'==^(cí alguno) 
con el hurto (en las ma7ios.) Dak- 
pín (ang sínoman) ng háwak ang n¡- 
nákaw (sa kaniay). || r. Magsunga- 
ban. II Maghiilihán. 

COGNACIÓN, f. Pagaának; ó 
pagkakamagának sa parteng babayi. 

COGOLLO, m. Talbós; usbong; 
ubod. II Labong. 

COGOTE, m. yLo\io^Q.~ Tieso de 
cogote, .fam. Matigás ang ulo; pa- 
láló. 

COHECHAR, a. Sumiíhol. 

COHECHO, m. Siíhol. || Pagsií- 
hoL 

COHETE, m. Kuítis. 

18 



COI 

COINCIDIR, n, Máayon; máka- 
*¡sa, II Magkátaon; másibay. 

COINQUINARSE, r. Magkaman- 
sá; rnarumihán. 

COJEAR, a. Tumika; humingkod; 
mapílay; umiká. Ij niet. Magkülang sa 
katuiran.=3z¿/<?/ pü derecho. Umiká, 
umikod nang paáng- kanan. 

COJERA, f. Kapilayán; pagka- 
pílay. II Pagikod; pagtiká. 

COJÍN, m. Lühuran ó lípuang 
unan; ó ang pinagpápatungan nang 
siyá nang kabayo. 

COJO, JA. s. y adj. Pilay; hing- 
kod.=ú^^ la pierna derecha, Filay ang* 
paáng kanán=¿/¿^ 7taci??iünio. Pilay 
na ipinanganak. 

COL. f. Koles. 

COLA. f. Buntot. II Kola'ng pang- 
dikit. II Ang hiláhod nang manga da- 
mit, na para nang saya, hábito, etc. 
1} Sa manga estudiante, ay ang na 
sa hulihán nang klase. || Dulo nang. 
kayo ó nang anomán, 

COLADERA, f. Sabán. 

COLADOR, m. Pansála; panálá. 

COLAR, a. irreg, como acordar. 
Súmala; saláin. IJ Kulahín ó paputiín 
ang damit. jj n. Dumaán sa alinraang 
luga! na masikip. h fam. Uminom ng 
álak. II náut. Lumubog. j| r. fam. Pu- 
mások, ó paloob nang biglá at pali- 
him sa isang lugal, na walang pa- 
sintábí. 11 Magálit; ó magdamdam sa 
anomang biro. II Sumipot nang wa- 
lang abogabog. 

COLCHA, f. Panakip ng hihigán. 

COLCHÓN, m. Parang unang ma- 
ápad na inilálalag sa hihigán. 
1 COLEAR, n. der. Y\^x\gcola, Ma- 
maypoy; ó pagalawgalawín ang bun- 
tot. 



38- 

COL 

COLEGA, m. Kasama, sa alinmang 
kólegio, simbahan 6 katipunan. 

COLECilR. a. irreg. como pedir. 
1 liniihahin. || Halataín. 

CÓLERA, f. met. Gálit; pagka- 
gálit. ~7//í?r/¿?. m. Sakit na suka at 
pagiilagín. 

COLÉRICO, CA. adj. der. nang 
cólera. May sakit na kólera ó ang 
náuukol sa kólera. jj met. Magaga- 
litín; balawís. 

COLETA, f. der. nang cola. Bu- 
hok, na nakalawit sa likod at may 
táling kapirasong sintás. II fam. Mai- 
kling dagdag nang pangungüsap, ó 
nang isiniílat. 

COLGADERO, RA. adj der. ng 
colgar. Maisásabit, maitátagó. II m. 
Sabitán; sampayan. 

COLGADURA, f. der. nang col 
gar. Manga kayong pamuti, na isi- 
násabit sa bintáná, pader, etc. 

COLGAR, a. irreg. como acor- 
dar. Ibitin; isábit, ilawit, ilaylay; 
isampay. || Pamutihan nang damas- 
ko. II met. Bitayin; bigtihing isábit 
= de U7i clavo. Isábit sa isang pákó, 
^=.e7t la pared. Isábit sa pader. || n. 
Nakabitin. 

COLICUAR, a. Magtiínaw; tu- 
miínaw. || r.» Matiínaw. 

COLINA, f. Tugátog; burol na 
walang malalaking kahoy. || Ang bin- 
hi nang koles at berza. 

COLMAR a. Pauluhin. || met. Pa-| 
saganáin; ó bigyan nang labis at sa- 
gáná. II Puspusín^^é' gracias. Puspu- 
sin nang biyáyá, || r. Mamauló. || Ma- 
puspos. 

COLMENA, f, Báhay pukyu-^ 

tan. ¿ 

COLMENAR, m. der. nang co\^ 



COL 

mena. Ang kinádoroonan nang ma- 
nga báhay pukyutan. 

COLMILLO, m. Pángil. 

COLOCAR, a. Ilagay ang ano- 
rnán sa dápat kálagyan. || ítalatag. || 
met. Ilagay sa katungkulan ang sí- 
noman. = ¿:¿?//, ¿7/ ¿/'^í?^/. Ihánay nang 
mahiísay.=/>¿?r orden. ítalatag* nang" 
sunodsunod,=^/2/r^r/<?j' cosas, Ipagitan 
sa dalawang bágay. || r. Lumagay. 

COLOQUIO, m. Pagsasálitaan; ó 
pagpupülong nang dalawá ó ilang ka- 
tawo kayá. 

COLOR, m. Kiílay.ll Ang piípul na 
pula na ipinápahid nang manga ha- 
bayi sa pisngí. || Kung ang sinásabi ay 
damit, ay ang hindi itim ni pulí.||met. 
Dahilán nang paggawá ng anomán, 
may matuid ó walá man. II pl. pint. 
Ang kiílay na ipinipinta. — Sacar los 
colores; hacer salir los colores^ b sacar 
los colores á la car a^ al rostro, etc. Hi- 
yaín ang sínoman. 

COLORADO, DA. adj. der. nang 
color. Ang mahalay at maruming bá- 
g'ay na inilálahok na parang bhó .sa 
sálitaan. — Po?ierse colorado. Mahi)á. 

COLOSO, m. Estátuang- ma.ukí 
sa kaugalián. || met. Ang tawo b bá- 
gay na nangíngibang lubhá sa iba, dá- 
hil sa kaniyáng talas, diínong at iba pa. 

COLUMBINO, NA. adj. Ang ná- 
uukol ó kamukhá nang kalapati. 

COLUMBRAR, a. y r. Mátanaw; 
mábanaagan sa malayo ang anomán, 
na huag mákilalang mabuli. || met. 
Máaninaw; máhalatá, mapaghúlo ang 
anomán. 

COLUMNA, f. Halíging batong' 
mabílog. [| Sa manga libró ay alinmán 
sa manga hahaging nápapahalangan 
nang isang gühil ó pnang na biihat sa 



139 ~ 



COL 



itaás hangang ibabá. || met Ang tawo 
ó bágay na pinanánangnan, pinagtá- 
takbuhan 6 katulong sa anománg ka- 
gípitan. 

COLUMNARIO, RÍA. adj. der. 
nang columna. May haligi. 

COLUMPIAR, a. lyugoy. (| Magu- 
goy. II r. Umugoy.y met. y fam. Gumí- 
bangíbang sa paglákad; gumiraygíray, 
maging ugálí ó talagang ginágawá 
lámang. 

COLUMPIO, m. Duyang Itíbid; ó 
liíbid, na, nakasábit at pinagduduya- 
nan. 

COLLADO, m. Burol. 

COLLAR, m. Hiyás, na násasabit 
ó ibiníbilibid sa Üig, at kaugaüang 
may pamuting batong mahahalagá. Ti- 
nátawag din namang6Y?//¿ír ang mangí 
inilálagay na bákal na parusa sa ma- 
nga tulisán, at ang manga ¡ni'álagay 
sa aso. II Tanda ng pagkáginoó, para 
nang collar del Toisón^ etc. 

COLLARÍN, m, dim. nang collar. 
Pangliig nang abito nang párl. || Ma- 
kítid na pangliig na inilálagay sa ibang 
kasaka. 

COLLERA, f. der. nang collar. 
Pangliig nang manga háyop na pang- 
hila. 

COLLÓN, NA. adj. fam. Duag. 

COMA. f. Kurlit na ganitó an hit- 
sura (,). II miís. Bawa*t isa nang ba- 
hagi nang tono. 

COxMADRE. f. Hílot. II Iníina. II 
fam. Kaapid báhay at kaibigan. . 

COMADRÓN, m. aum. nTangcoma- 
dre. Sálag o médikong nagpápapanga- 
nak. 

COMARCA, f. Pangkat nang isang 
bayan. || Nayon; hibaybay; danay. 

COMBATE, m. Pagaáway; digmáj 



— 140 — 

COM COM 

pagbabaka. I| Bangá.|| uiet. Ang paki- kaín; palanguyá. || m. Lugal na kaka- 

kipacjlaban sa sariling loob. náii. 

COMBATIENTE, p. a. nanga;»;;/- COMENSAL, m. Kasalo sa dú- 

batir. Ang nakíkipagbaka, 6 nakíki- lang, ó sa ])agkáin. 

digmá-llm. Alinmán sa manga sundalo COMENZAR, a. irreg. como acer^ 

nang isang hukbó. iciy^ MiiUín ó pamulán; punüan. 11 

COMBATIR, n. y r. Makipagla- n, Magmula; magbiihat: at sinásabi, ^ 

mas; makipagbaka.||Magbangá; mag- co:mUi:nza ahora la misa, nagmúmulá 

lamas. || a. Lumüsob; lumaban; suma- ñgayón a7if^ misa; aqui comiknza el 

lákay. || met. Hampasín; sasalín. Si- íraiado, diio nagijúijuhat (3 nagmú- 

násabi sa manga bágay na waláng iniula ang iralado\\ Mamüiio; mangu- 

loob, para nang alón, hangin, etc. || x\7K..^=^á decir. Muláng sabihin.=/^6^r /(?• 

met. Salansangín; kuntrahín=¿:¿?// d co. Magmula sa kc\kaunli. 

€?iemigo. Makipaglamas sakaáway.=: COMER, a. y n. Kumáin; magpa- 

contra el enemigo. Labanan ang ka- pak. || Manangháli. || niet. Lamunin; 

áway; ó makipaglamas laban sa ka- siráin; itapon ang pagaárí, ó kayaniía- 



áway=¿7/ otro. Lusubin ang isa. 

COMBINAR, a. Magukoluko!; 
magbagaybágay nanganomán. || Pag- 
parisin; kotehohin ang dalawáng ba- 



ñan, at sinásabing: /(^j" adminislradores 
se lo han comido lodo, nilamon, síní- 
HAN(; lahat naiig ma?igd iaga pama-* 
hálá. II met. Ubusin; kanin, siráin, at 



gay, na waríin ang pagkakawanki nilá sinásabing: el orin come el hierro) INÚ- 

ó nang \\y^ pa kayá. |l Tipunin ang \\os KWM^''?ia?íg kalá7va7zg ang bákaL 

manga sundalo==(^//;/^^ twa) con otra, =-á dos carrillos, l'Lumiin nang -na-? 

lakmá (ang isang bágay) sa iba. miímualan, at puno ang dalawang pis- 

«riCOMBUSTIBlJí. adj. Ang su- ngí.— met. Magkaroón nang dalawang 

kat masünog ó madaÜng masünog; katungkulang malakí ang kita. — Sa- 

sunugín. Ginágamit namang parang mantalahing kunan nang pakinábang 

sustantivo. ang dalawang nagkákaaiit.=í'^« tm 

COMEDERO, m. Ang lugal na amigo, Kumaing kasalo nang isang 

pinagkákanan; ó kakanán,¡|Labangán. kaibigan =-^/6' inogollbn, Makiupong 



II Pasó, etc. na kakanán nang manga 
ibón at iba pang háyop. || adj. Ang 
makákain, ó súkat makáin. 

COMEDIDO, DA. adj. Magálang; 
mapagpííagan; mahinhín. || Malíning 
na loob. 

COMEDIMÍKNTO. m. Alang- 
álang; hinhín; pítagan. 

comedirse! r. irreg. como Z'^- 
dii, Magpígil; maghiíiahon. ¡j Mag- vuk, Makákain. jl m. pl. Manga pag- 
magaláng. káin. 

COMEDOR, RA. m. y f. Pala- COMEZÓN. 1. Pagkalí; pjggisá 



kumáin nang hindí ináanyahan. Ma- 
\<^\\.^\\\.z=^po? cuatro, Kumáin na pa- 
rang ápat ó katimbang nang ápat.= 
de iodo, Kumáin nang balang m.=zen 
casa, Kumáin sa hkh^y.:=^con su sudor. 
Kumáin sa kaniyang pawis. = í/^ su 
pan. Kumáin nang kaniyang há- 
nap. 

C0M1^:STI1]J Jí. adj. der. n^ng c^- 



— Mi 



COM 

níing baUt. j| met. Násuíig niahigpit 
na di ikapalagay. 

CÓMICO, CA. adj. Ang náuukol 
sa komedía. || ni, y f. Komediante. 

COMIDA. L Pagkáin. !| Panangha- 
Han; panana nghálí. 

COMILÓN, NA. ni.yf. Palakaín; 
matákaw. 

COMO. adv. mod. Waláng pinag- 
ibhán sa. || Kapag. || inlerj. interrro- 
gativa. ¡Paano? ¡Ano? || Kapara; pa- 
rang. ii Ipinagsiísulit nang pagkaka- 
wangki nang dalawang bágay, al ni- 
wíwikang: es 7icgro co.mo el cuervo^ 
maitim na para nang rvak^cstc. Para 
nitó; <¿\x\\\h ^ aqtúL Gayóni||Anó ang 
lagay: kung ganito'y sa verbo estar 
isinásama, halimbawá: cómo está el en- 
fermo^ ANO ang i.agay 7ia7tg vihy sakit. 
II Ayon, halimbawá: como usted qüie^ 
ra, ayon sa ihigin po ninyo, o kung 
paano po ang Inyong thig\ como dice 
S. Pablo y ayon sa ivíkíl ni S, Paila, \\ 
Kung ipinagpápamulasa isang tanong 
ay anbí óákin?, halimbawá ¿cómo no 
has hecho esto P ¿Ano't di vio ginawa 
itoi ó ¿BAKIN di 7no itb gínaiüoi 

COMPADECER, a. irreg. como 
agradecer, Kaawaán; kahabagán. || r. 
Maáwá; mahabag. || Mahambal=5 del 
pobre, Maáwá sa dukhá=;/>í>/' sus ira- 
bajos, Mnhabag dáhil sa kaniyáng 
niangá kahirapan. 

COMPADRAZGO, m. der. nang 
compadre. Pagkukumpare. 

COMPADRE, tn. Kiimpare. II 
Kaibigan. 

COMPAÑERO, RA. m. y f. der. 
nang cojupañla. Kasama; kalagiíyó. || 
Kasangá sa laró.|]Abay.~::=:^/6'z7¿?/V. Ka- 
sama nang pagb¡biahc=tv/ las fatigas, 
Kaüaiua sa nigá kahirapan, págod, etc. 



COM 

COMPAÑÍA., f. comer. Pakiki- 

sama; samaban. || Lüpong. II Kasama» 
II mil. Isang kabilangan nang sun- 
dalo na pinamámahalaan nang isang 
kapitán. 

COMPARACIÓN, f. der. n^ngcom^ 

parar, Pagwawangis; pagpaparis; pag- 

mumukhá; paghahaiimbáwá — Poner 

por campar acihi, I lagay na halimbawá. 

COMPARAR, a. Magparis; mag- 
wangki. II Ihalimbáwá; ilúlad; mag- 
mukhá; ikc)teho.=(^////a cosa) á, cotí 
otra, Ipaiis, ó ihalimbáwá, 6 ikoteho 
(ang isang bágay) sa iba. 

COMPARECER, n. irreg como 
agradecer, Humarap: dumulog sa pü- 
nong nagpápatawag. 

COMPARTIR.' a. Bahaginin; ha^ 
tíin.¡|Ipamahagi. || Mákasama.=m t/í?^ 
cestas la fruta, Hatíin sa dalawang 
busló ang bunga nang káhoy. =^«/r^ 
muchos, Ipamahagi sa madlá. || r. Mag- 
hahátí; pagbahabahaginin. 

COxMPASIÓN. f. Habag; áwá. 

COMPASIVO, VA. adj. der. ng 
compasión, Maáwain; mahábagin. 

COMPATRIOTA, com. Kababa- 
yan; kaprobinsici, ó kaisá nang tinu- 
biiang líipá ó kahaiián. 

COMPELER, a. Pilitin, || Pigipi- 
tin.::==r(íí otro) al pago. Pilitin (ang isa) 
sa pagbabáyad. 

COMPETENCIA, f. Pagtatalo; 
paguüsap. II Uko!; katungkulan; pag- 
kádapat, para nang el alimentar d los 
hijos es COMPETENCIA de los padres y ang 
niagpakáin sa 7uaugd a?¿ak ay katüng* 
kulan ó NAOARAiw r sa viañgá magií^ 
lang] esto es de /ni cOíMPE'í^encia, ttoy 

NAUliKOE, ó NADAKAPAT Ó KATUNG* 

KU1.AN ko. Kauyaliai^igpgamíUng ka*;; 
Sama nang veibu ser. 



^ J42 ~ 
COM COM 

COMPETIDOR, RA. m. y f. Ka- Kumpunihin; maguli nang síra. || met. 



agaw; kausáp ó kapangagaw. 

COMPETIR, n/irreg como pedir. 
Makiágaw; magagawán;makiaií; mag- 
káagaw sa isang bágay na anomán. 
11 Mákapantay; mákamukhá^í-í^// al- 
guno, Mákapantay, ó mákaagaw nang 
sínoman=^;2 fuerzas, Mákaisa nang 
lakás. 

COMPLACER, a. ¡rreg como z/^- 

ir^r. Pagbigyang loob ó lugod ang „- -- ... ^ ^ 

kápuwá=^' un amigo, Pagbigyang loob kátuto.||Magkásundo ang pagkákaalit, 
ang isang kaibigan. II r. Matuwa; ma- || Magayos=í7/ espejo. Magayos, o 
lugod; maligaya sa pagtangap nang maghusay sa %^\^mivi,-=^có7i sus acree^ 



Palakasín; iuli; ilagay sa lugal, at 
sinásabing: el vino me \\K compuesto 
el estómago] pinalakás, i^íiulí, ó ini- 
LAGAY SA LUGAL na?tg álák ang sik^ 
miirá ko. II Ayusin; magyaman; papag- 
kásunduin ang nagkál>.ágalit^^6 . di 
nagkákaayon. || Sunnllat; kuniatha ng 
anomang sa pagiísip nagbübuhat, para 
nang historia, tugtugin, ac.=Lversos. 
Tumulá-llr. Máhusay;\másundó; mag- 



anomang minámasarap nang loob. 11 
Magbígayang loob; magsúnuran. || 
r. Magpakitang \oob, =^con la lec- 
tura. Malugod nang pagbabasá. = ¿/<? 
la noticia. Ikatuwá ang balítá=::<?// aU 
gufta cosa. Maligaya sa anomán: lá- 
long kagamitán ang en. 

COMPLAÑIRSE. r. irreg. como 
bruñir. Ikahambal; ikalunos ang kasa- 
liwaáng pálad nang iba. 

COMPLETAR, a. Ganapín; ta- 
pusin; hustuhín, 

COMPLETO, Ta, adj. Ganap; 
walang kiílang; lubós. 

COMPLICACIÓN, f. der. nang 
complicar, Papkakáhalo nang iba't 
ibang bágay. jj Pagkádamay, || Guió; 
pagkakásuotsuot. 

CÓMPLICE, com. Kasapakat; ka- 
rámay ó kasama sa sala = ¿/^ otro. 
Kasama, ó kaiámay nang iba sa sala. 
:=sien el robo. Karámay, ó kasama sa 
pagnanakaw, 

COMPODRECERSE, r. irreg. 
como agradecer, Mabulok. 

COMPONER, a. irreg. como poner. 
Pagakrnaakmaing gawín. j| Isundó; 
itumpak.illlusayiii; pagayusin; ianyó.|| 



dores. Makipaghiísay sal kaniyang 
manga pinagkákau tangán. 

COMPRA, f. Pamimilí; pinamilí. 

COMPRAR, a. Bumilí; mamilí. 
II met. Suhulan. ==¿í/ contado. Ma- 
milí nang káliwaan = tí:/ fiado. Bu- 
milí nang angkatan 6 útang=(/^/, al 
comerciante. Bumilí sa mángangala- 
\i^Vz=,por libras. Bunjilí nang libra- 
librá=^;/, por cie?t \p^sos ál caballo^ 
Bilhín nang sangdaang piso ang isang 
kabayo. 

COMPRENDER, a. Sakupin; sa- 
klawín. II Tarukíñ nang |(sip; kilan- 
lín nang bait. || r. Masakop; masak- 
law; mápaloob na hiápasok sa ano- 
mán. II Matalastás) matarok; maabot 
nang ísip. || Máwatasan. , 

COMPRENSIBLE. a4j. der. ng 
compreftder. Ang maáabot nang bait; 
ó síikat matalastás ó maabot nang 
bait. 11 Súkat masaklaw. = a/ entendí-^ 
miento. Maáabot nung i^^.:=:=.para to- 
dos. Máaninaw nang lahat ó mái- 
intindihan nang lahat. 

COMPROBAR, a. irreg. como 
acordar, Pagsurutiii ; ó ikotejo, at ng 
mákilala awg katotohanán; ó hingári 



— 143 
COM 

nang anomang pagkákilalanan nang 
katunayan, || r. Mákita ang katuna- 
yan nang* anomán sa pagkákotejo ó 



CON 

hat nang biilok at dumír=:i todo^^ 
Abot ó lagánap sa lahat. 

COMUNICAR, a. Ipaháyag; ipag- 



pagkásurot, etc. bigay alam ang anomán. ¡j Makipa- 

COMPULSA, f, for. Salín na yárí nayam; makipagsulatán sa iba. H Sur- 
%dí Juzgado 6 €scríl)a?tía v\7i kinuha at \x\2iV\gún\.:=-( alguna cosa) con elher- 



kaparis nang dokumento ó utos na 

original. 

COMPULSAR, a. for. Kiimuha 

nang salín nang alinmang dokumen- 

to, na may katibayan nang firma 

nang escribano. 

COMPUNCIÓN, f. der. nang coví^ 

pungir. Hapis ó lumbay sa pagka- 

kásalang n&gawá. (I Pagsisisi. 

COMPUNGIR, a. Ikalumbay ó 

¡kalüngkot nang loob ang anomán. 
II r. Malumbay sa sala. || Magsisi. 
COMPUTAR, a. Bilangín; ó kuén- 

tahin; balakin ang manga bílang ng 
taón, panahón at edad. 

CÓMPUTO, m. Kabilangan; bá- 
lak nang panahón. 

COMULGAR, a. Magbigay nang 
comunión. || n. Magkumulgar, 6 ma- 
k\t\éhzng=::á uno con ruedas de molino* 
Pagsalitán ng malaking kabulaánan; 
biroin nang mukháan na huag má- 
intindíhan. 

COMÚN, adj. Kalahatan; kasa- 
mahán; lagánap sa maramí* ó sa la- 
hat, para nang bienes comunes, pag^ 
airing casamahán, pagaári nang ma- 
RAMi ó NANG LAHAT. j| Kalakarán; 
kaugalián, v. gr. precio común, ha^ 
lagang kalakarán ó kaugalián. [[Ka- 
raniwan; lágí at lubhang alam. II Há- 
mak; mabábang klase at walang ha- 
laga. II ni. Ang lahat nang bayan ng 
isang probínsia, ó manga barrio ng 
¡sang bayan, etc. || Ang p^nabihan 
ó kumün, at í;ng tapunán nang la 



mano. Ipaháyag ó isangtíní (ang ano- 
mán),sa \i'^'^?í\\á^=^con esta fecha. Ipag- 
bigay alam nang petsang it6.=i su 
padre. Ipagbigay alam sa kaniyang 
ama. B r. Tagós; tuloy, halimbáwa: 
este cuarto se comunica al otro y ang 
silid na ito^y tuloy ó tagós doón 
sa ?>¿i. II r. Magsama; magsangunían. 
II Magsálítaan; 6 magpáhayagan, =? 
dos lagos entre si. Magkádugtong 
ó tagós ang dalawang láwá. =/(7r 
señas. Magsálítaan sa mostraban. " 

COMUNIDAD, f. dsr. nang co^ 
mÚH. Pangkalahatán; ó sa lahat. II 
Kapisanan nang na sa isang bayan 
ó kombento, etc. || Katipunan; sama- 
ban. 

CONATO, m. Pagpipílit. [j for. 
Tangká' ó gawang masamá na mi- 
nulán, ay hindí lámang náitagpus ó 
náipaluloy.||Híiig; hingil.||Kasiasatan, 
CONCAVIDAD, f. Kahumbakán;. 
kalokongán; lokong.¡|Longá; yungib. 
CONCAVO, VA. adj. Malukong; 
humbak. II m. Kalukungán; kahum- 
bakán . 

CONCEBIR, n. irreg. como pedir. 
Magbiintís; magdalang tawo. || met. 
Malírip; maakálá.|| Maunáwá.||r. Má- 
intindihan; matantó; maakálá. 

CONCEDER, a. Magkaloob; mag- 
bigay. II Magpahintiílot; tumangd; pu- 
m&yag ó ipáyag. 

CONCERNIR, impeso, y def. ger. 
concerniendo: p. p. concernido: prcs. 
índ. concierne', conciernen: imperf* 



— 144 — 
CON 

concernía; concernían rsubj. co?icierna] 
concicr7ia?i: imperf. concerniera; con- 
cerniese; concernieran; concerniesen: 
fut. concerniere; concernieren: M:í- 
ukol; sariü ni ó nang*; rnálungkol sa 
¡sá; niádapat sa isa. 

CONCERTAR, a. irreí^. como 
acertar. Husayin; ayusin ang ano- 



CON 

CÓNCLAVE, m. Kapisanan nang 

manga Kardenal sa paghahalal nang 

papa. II Lugal na pinagtítipunan nilá. 

II Huntá ó katipunan nang manga 

tawo, na na.gpípisanpi.^an para mag- 

pulong nan,^ anomán. 

CONCLUIR, a. irreg. como Jmtr. 
Utasín; yaríin; ta|)usin; idáós; lutasin . 



man. II Tawaran; pjakitungnhan ang ' =con las,e?i las.por his inümas leifas. 



anomán. || Pagpayuhan.|¡Maguli.||Ma- 
kipagkayárí, makipagtrato nang ha- 
laga nang anomán. |¡ Tumipán; tu- 
makdá; makipaghiísay nang anomang 
negosio. II Maghanda; maggayak nang 
anomán. H Pagtunuhin ang dalawang* 
instrumento. =.//;/^ co?i otro. lagpang 
ang isa sa isa.— Pagagpangín; pagayu- 
sin, pagtunuhin ang daiáWang ins- 
trumenEo=/^ pctz entre marido y mU' 
ger, Papagkásunduin ang magasawa. 
z=^en^ por tal precio. Magirato, ó mag- 
kayári sa gayong hahagá. jj r. Mag, 
kásundó; magk^agpang. 1| Máayos; 



Matapos sa gayón ding letra. |i Hinu- 
hahin. 11 r. Matapos; mantas. || Magta- 
posta pos ang anomán. 

CONCORDAR, a. írreg. como 
acordar, Iwasto; husayin. II Payapáin; 
papagkásunduin. || n. Makaayos; má- 
kawasto; mákaisa; mákamukhá ang 
isang bágay ng iba, kaya't sinásabi 
sa salin nang isang kasulatan na 
kaisá nang kaniyang original na: ccn- 
CUERDA C071 SU Original. \\ r. Mag- 
kásundo; magkáayos; magkáisa=^«a 
cosa con otra. Mcigkáisa,' ó makaayos 
ang isang bágay nang iba. 

CONCORDIA, f. Pagkakásundo; 



máagpang ang isang bhgay sa iba. 
— Magkátono ang dalawang instru- pagkakáayos. || Co7ivenio o pagkaká- 
mentó. yibagay; iyayos ang isang bá- sundó nang manga naguusap. |1 Ka- 
gay sa isá.||Papagkáisahin; papagká- tahimikan; kapayapaan. 
sunduin;magkL\ayon; magkáisa. Mag. CONCUBLNA. f. KáUmyang ba- 

bayi; ó ang babáying nakíkipisan sa 
isang lalaki, na parang asawa niyh, 
CONCUBINARIO. m. der, nang 
co7icnhina. Ang may kálunyá. 

CONCULCAR, a. Yumürak; yu- 
rakan.[lmet. Munlaín, durugin; pawa- 
lang kabuluhán ang anomán. 

CONCUÑADO, DA. m. f. Bilás. 

CONCUPISCENCIA, f. Pagká- 

hilig na waláng tuto sa ipangá kagá- 

lingan sa liípá. || Násang mahálay; ka- 

lupaán. 

CONCURRENCIA, f. Pagkaka- 
tipor . Pagdaló nang maráming ta- 



lipanan. 

CONCIERTO, m. Pagkakáayos 
at pagkakatatag na mahúsay nang ma- 
nga bágay. |[ met. Tipan. |[ Pagkaká- 
sundo. 

CONCILIAR, a. Papagkásunduin; 
pagpayuhan. =:¿'/ snefw. Mákatulóg. || 
r. Magkásusundó. || Mahalina ang 
loob at ávvaJJ y['d\\.\vz;^\\\.^=:=.d respeto de 
iodos. Igálang nang lahat; mahah'n ng 
lahat. II adj. Ang náuukol sa manga 
konsiho. II ai. Ang tawong umáasiste^ 
sa alinmang konsilio at nakabóbotaí^ 
doón. 



CON 

wo, 6 pagkakátagpó nang maramíngf 
lawo ó bágay sa isang panahón ó 
lugal. II Lupon; dal6.||Tíilong; abiíloy, 

CONCURRIR, n. Magkápisan; 
umabiíloy; dumaló. || Mangyaringf sa- 
hay ang anomán. || Tumülong. || Má- 
;dag*dag; dumating na mápatong ang 
;anomán sa ibang dati na, = ^ un lu- 
gar. Dumaló sa isang lugal; ó mag- 
kápisan. =<:(?« otros. Makidalong ki- 
sama nang \h\. Mákasabay nang iba. 
:==:>€on tal cantidad, Umambag, ó uma- 
biíloy nang gayóng halaga. = (tales 
calidades) en un sujeto. Mapisan (ang 
gíiyo't gáyong kabagfayán) sa isang 
tawo. 

CONCHA, f. Balat nang kapís; 
kala; talaba, etc. 

CONCIflABAR. a. Pagsamahin; 
paglakipinl ||.Sabuatín; sapakatín. || 
r, Magsápákátan. 

CONDENA, f, Parusa. 

CONDENAR, a. Hatulan ang 
may sala, na bigyang parusa. |( Pin- 
tasen; 6 pavvalang halaga ang alin- 
raang áral ó pasiyá. H Bigyang sala; 
pangusapan. = í presidio. Iprisidio = 
con costas. Hatúlang magbáyad nang 
bágay na pinagúusapan at nang na- 
giígol sa lísap =zm costas. Hatúlang 
magbáyad nang nagiígol sa isang 
lísap. II r. Mápakasamang walang 
hangiin; sumamá. || Umamin nang 
kaniyang kasalanan; bigyang sala 
ang sarili. n Magsisihán. 

CONDESCENDER, n, irreg. co- 
ino ascejider. Pahiniíhod; magbigay 
loob.jl Ipahintülot; paraánin ang ano- 
man. 

CONDICIÓN, f. Asa'; kabaga- 
yán; kaukulán; lagay. 

CONDIMENTAR, a. Maggisá; 



45- 

CON 

magpasaráp nang luto. || Sangkapán 
ang pagkáin. 

CONDIMENTO, m. Sangkap na 
nagbíbigay sarap sa pagkáin. || Pag- 
sasangkap nang pagkMn. 

CONDISCÍPULO, m. Kasamasa 
pagaáral. 

CONDOLERSE, n irreg. como 
doler. Damdamín ang hirap ó sákit 
nang ibií; magdamdam nang maía- 
king pagkahabag sa kahirapan ó ka- . 
saliwaang pálad nang kápowá. 

CONDONAR, a. Ipatáwad ang 
parusa ó lítang. 

CONDUCIR, a. irreg. perf. co7i^ 
duje; condujiste; co?idujo; condujimos; 
condujisteis; condujeron: imperf. de 
subj. condujera; conduciría y CQtidU'- 
jese; etc: fut. condujere; condujeres ^ 
etc. Dalhín. || Ihatid; ipatniígot; ¡pat- 
nübay.||n; Mábagay; máakmá sa ano- 
mang p¡nagtátaanaH.=íí su casa. Iha- 
tid, dalhín sa kaniyang báhay=s/e?r 
viar. Dalhíng sa dágat idaan. || r. 
Magpatnugután; magpatnubayan.= 
hie7í. Magugálí nang mabüti; magbait; 
magpakahúsay = vial. Maginasamá. 

CONDUCTO, m. Imbornal; pa* 
buluang.il Alulod. || met. Angtawong 
páraanan nang anómang hináhangad. 

CONDUCTOR, RA. m, y f. Ta- 
gapaghatid; patntíbay.||met. Maestro. 

CONEJO, m. Koneho. 

CONEXIÓN, f. Pagkakákawit; 
pagkakíisama; pagkakáugnay. |j Pag- 
kakábagay; pagkámukhá || pl. Pagsa- 
sama; pagiibigan. 

CONFABULAR, a. Sanguríiin. 

II r. Magsápákátan; magsangunián; 

uiagtrato. Karaniwang sa rñasamang 

bágay gánait. =rí?/i los enemigos. Ma- 

kipagsangunián sa kaáway. 

«9 



146 



CON 

CONFEDERACIÓN, f. Pagka- 
kUagom; pagkakáisa ng madlá. Kau- 
galiáng sabihin sa pagkakásamasania 
nang mang.\ príncipe ó kahari&n. 

CONFERENCIAR, n. y r. Mag- 
sáütaan nang anomang bágay. 

CONFERIR, a. irreg, como sen- 
tir. Pagulusin; pagsurutin. || Pag*iisa- 
pán; pagsálitaanan; bulaybulayin ang" 
anottián. II Ipagkaloob; pagkalooban; 
bigyán nang katungkulan, etc. 

CONFESAR, a. irreg. corno acer- 
tar. Ipaháyag, ó isigaw ang n41ala- 
man. 11 Umam¡n.||Mangiimp¡sal; mag- 
kumpisal. || Kumpisalín. =^ de plano. 
Ipaháyag na lahat, na hiiag magli- 
ngid nang anomán.=(^<?/ delito) al 
juez. Ipaháyag (ang sala) sa hukom. 
II r. Mangumpisal. 11 Sumigaw, ó uma- 
min. II Magla¡tán.=¿/i? sus pecados. Ma- 
ngumpisal nang kaniyang mangi 
kasalanan. == ¿r¿?» un clérigo. Mangum- 
pisal sa isang klérigo.=¿rí?/í arrepentí-^ 
miento. Mangumpisal na may taglay 
na pagsisisi. 

CONFESIÓN, f. der. nang co7t^ 
fesar. Pagpapaháyag nang nálalaman, 
kúsá man ó dáhíl kayá sa tinanong. 
II Pangungumpisal.|| for. Sagot na to- gawán nang kumpiíes. II Arte nang 
loó ó hindí man sa may kapang- paggawá nang matamís. 
yarihan 6 sa hukom, nang isang bi- CONFLUENCIA, f. Pagkakátag- 
langó ó kinukunang tanong, íikol sa pd; pagkakápisan. || Pagkakáugnay, o 
sálang ipinaráratang sa kani) á. II Ang pinagtagpuán nang dalawang flog. 11 
pagsigaw nang may sala nang níi- Sabang, ó pinagtagpuán nang dala- 
gawá niyá. wang daán. 

CONFIANZA, f. Pananálig; pag CONFLUIR, n. irreg. como huir. 

asa; paniniwálá; pagkakátiwálá. 11 Tá- MagkásapoMg;magkásalapongangda- 

pang; lakás nang loob sa paggawá. lawang ílog sa isang lugal.||met. Mag- 

II Butong; anas. — En cofiñanza. m. kátitipon ang madlá sa isang lugal. 

adv. Pabulong; paanás. CONFORMAR, a. Pagayosin; pag- 

CONFIDENTE, m. Kapáhaya- lapaiin; pagbagayin ang dalavvá ó 
gao; kktiwalá; kag^Wíid» 1| Tagapanii- maraming bágay.—f"^/^ opinión) ácou^ 



CON 

bok; tiktik. || adj. Tapat na loob; bus- 
to; siguro. 

CONFÍN. Hangi; hangahan.||adv. 
Humáhanga. 

CONFINAR, n. Humangá; mag- 
káhanga. II Katabí. II a. Idestierro ang 
isa sa isang lugal na tíyak, na hindí 
makaáalis doón sa boong panahón 
nang kaniyang pagkádestierro.=r^^ 
algu7io) dy en tal parte. Idestierro 
(angsínoman) sagayong lugal. =(^^//- 
lakán) con P ampanga. Mákahanga 
(ang Bulakán) nang Pampanga. II r. 
Umah's na kiísá sa kaniyang bayan. 
II Lumigpit.=¿';/, á mi rincón. Lu- 
migpit sa isang siílok, na huag ma- 
kitalamitam sa kápowá. 

CONFIRMACIÓN, f. der. nang 
confirmar. Pagkukumpil. || Pagpapa- 
tíbay; pagpapatotoo. 

CONFIRMATORIO, RÍA. adj. 
for. Auto ó sentensiang nagpápati- 
bay sa mangJ náuna. 

CONFITAR, a. Balutin; paligiían 
nang asukal ang alinmang bunga ng 
káhoy. 

CONFITE, m. Kumpites. 

CONFITERÍA, f. Tindahan ó ga- 



CON 

la ajena. layos (ang kaniyang akálá) 
sa pasiyá nang iba. || r. Magkáayos; 
magkálapat; inagkábag'ay; magká- 
ayon; inag-kásundó; umayon; surnu- 
nod; etc.=í^/, con el tiempo. Maki- 
bágay, umayon sa panah6n.=:f /í?^ a//- 
lores) en lal, hecho, Magkáifsa (añg 
manga autor) sa pag'babalítá nang 
gayong pangyayari.=67/ verle. Uma- 
yong niakipagkita sa kaniyá. =(:(?// su 
suerte. Umayon sa kaniyang pá- 
lad. 

CONFORME, adj. Náaayos; ná- 
babagay. |I Matiis at walang daing sa 
manga kasaliwaang pálad. ¡j Kaniuk- 
há; nagkáka¡sa.=i, con su opinión. 
Ayon; ó nábabagay sa kaniyang \)2i-- 
ú^di,^=:(con otros) en su parecer. Kaisá 
(nang iba) sa kaniyang pasiyá. ||ady. 
m. Ayon; ayos. 

CONFRICAR. a. Kuskusín. 

CONFRONTAR, a, Pagsunuin; 
pagmukhaín. II Pagharapin. || Idátig; 
ihangá. || n. met. Magkáhiyang; niag- 
káakmá. || Magkáharap.|| Máhang.i.=: 
(una cosa) con otra. Pagsurutin ang 
dalawang bágay; ikoteho ang isa sa 
isa. II r. Magkahaharap. 

CONFUSIÓN, f. Kaguluhá.i. ii 
\ Kadowahaginan; kahihiyán. II Kili- 
tohán: pagkaliló. 

CONGELAR, a. Papamooín ang 
anomang bágay na tunaw, para nang 
sabaw, mantíká, etc. || Papamanhirín 
ang alinmang lugal nang katavván.|| 
r. Mamoó sa lamig. II Mamanhid; 
manigás sa lamig ang alinmang lu- 
gal nang katawán. 

CONGENIAR, n. Mákiugali; 
mákasundd.=r(7A/ alguno. Mákasun- 
dó nang iba. 

CONGOJA, f. Baiisa; dawis.||Ha- 



H1 



CON 

pis; hirap; pighatí, etc. || Himatay; 
hilo. 

CONGREGACIÓN, f. der.nang 
congregar. Katipunan; pagpupiílong 
nang marami. || Cofradía.-xzde los fie- 
les. Ang katipunang kristiano. 

CONGREGAR, a. Tipunin. || r. 
Magkatipon; niagpisan. 

CONJUNCIÓN, f. Pagkakápisan 
ó pagkakásama. || gram. Bahagi ng 
gramática^ na ipinagüugnay nang da- 
lawang salitá.=¿^ la luna. Pagka- 
matay nang buán. * 

CONJURACIÓN, f. der. ng con^ 
jurar. Panghihimagsik; ó pagaalsá la- 
ban sa hárí ó sa píinó. 

CONJURAR, n. y r. Manghimág- 
sik; magalsá nang laban sa hári. || 
Magsangayon ó magkáisawg gawán 
nang masamá ang kápowá. || a. Dasa> 
lín nang may kapangyarihan ang ma- 
nga panalangin ó exorcismos na lag;dá 
nang Santa Iglesia. 

CONMOVER, a. irreg. como mo^^ 
ver. Panginigín; pangüabutin. || Bali- 
sahin; guluhín.yPalambutín ang loob; 
panglumuhín. II Ugaín, etc. \ r. Kila- 
butan; manginig. || Mahabag; manglu- 
mó. II Maguió; mabalisa, etc. 

CONMUTAR, a. Pautan; haün- 
han. II Liitán; gaanán ang ísáng paru- 
sa. = {una pena) en^ por otra. Halinhán 
(ang isang parusa) nang ibá,=:(;/«a 
escopeta) con^ por U7t fusil. Palitán (ang 
isang eskopeta) uang isang baril. 

CONOCER, a. irreg. yo conozco'. 
imperat. conozca él; conózcannos noso- 
tros; conozcan ellos: subj, pres. conoz^ 
ca; conozcas, etc. Mámukhaan. || Kila- 
lanin, pagmasdán. || Kuriíin; matahó; 
máalaman, etc. ii Umintindí, 11 Siyasa- 
tin. II met. Makiapid: v. gr. /uan no 



CON 

CONOCIÓ 7nuger^ si Juan ay hindi na- 
KiAPiD sababayu:=zá alguno. Mákilala 
ang sínom'an. = íi otro de nombre. Má- 
kilala (ang iba) sa ngalan.=5^;í, por la 
^voz á otro. Mákilala sa boses ang i*á. 
=^d€, en tal asunto. Sumiyásat, ó ma- 
kialam nang gayóng bágay. || r. Mag- 
kákilala. || Mákilala; kilalanin ang sa- 
rili. 

CONOCIDO, DA, p. p. nang co^ 
nacer, m. y f. Kakilala. || adj. Mayag; 
tanyag; marangal. || Kilalá nang ma- 
rami. 

CONOCIMIENTO, m. Pagkáki- 
lala. II Balita; babala. || Talínó; línavv 
nang pagiísip. || Papel na kinásasay- 
sayan at pinirmahán nang isa sa pag- 
tangnp nang anomán, na ¡pinangánga- 
kong bayaran, ¡saiílí, ó ibigay sa p¡- 
riagpápabigyan. || pl. Ddnong; nájala- 
raan. — Poner en conocuniento de uno. 
fr. Ibalítá;ibabalása isa ang anomán. 
— Hacer conocimiento, fr. Makipagki- 
lala; makipagíbigan. 

CONQUISTAR, a. Talunin, ó 
kamtán, ang alinmang kaharián/ciii- 
dad ó prorincia, sa pak¡kidigmá.|¡met. 
Lupigin; sakupin. j| met. Mahalina; 
mahikáyat na sumunod ang kápowá; 
máhuli ang kalooban nang kápowa. 

CONREGNANTE, adj. Kasama 
sa paghahárí. 

CONREINAR, n, Makipaghárí sa 
isang kaharián, na kasama nang iba. 

CONSANGUÍNEO, NEA. adj. 
Kamagának; kadiigó. 

CONSECUCIÓN, f. Pagtatamó; 
pagkakamit nang ninánasá. 

CONSEGUIR, a. y r. irreg. como 
pedir. Tamuhín; kamtán ang nisá. 

CONSEJO, m. Hílto^• ara!; payo. 
II Pasiyá. I! Mataá'i na hiíkumang 



148 — 

CON 

may iba't ibang ministro at isang pre* 
sidenteng namúmunó, sa pamamahála 
nang negosio nang gobierno at nang 
hustisia. II Ang báhay ó lugat na p¡- 
naglítipunan nang konseho. 

CONSENTIMIENTO, m. Pag-, 
papahintúlot. jj Pahintülot. 

CONSENTIR, a. irreg. como sen* 
tir. Ipahintülot; ipáyag.|| Konsintihín. 
II Paniwaiáan; sampalatayanang pá- 
rang tiínay ang anomán. ||T¡isin; para^- 
nin. 11 r. Magtíisan; magpáraanan. || 
Magkunsintihan. jj Palayáin ang sarili. 

CONSERVA, f. Kusilbá; bukhá- 
yo, at alinmang bunga nang káhoy 
na minatamís. 

CONSERVAR, a. Ingatan; ala- 
giang hiiag masírá ang anomán. li 
Magkusiibá, magmatamís. ¡ r. Mana* 
tili; m<i\\\dXk^.z=Lcon salud. Manatilinr 
raalakás ang katawán 6 waláng sa* 
k¡t.=<?« salud. Manatili sa lakás nan¡ 
katawán. 

CONSIDERADO, DA. p. p. nanj 
considerar, adj. Mápagwáií. 

CONSIDERAR, a. Bulaybulayin 
isipin; nilayin; kurüin; unawain.||Wa 
ríin. II Masdang maigi. || r. Maggala 
ngán; magpítaganan. 

CONSIGNA, f. mil. Manga utos 
nang puno, na ibiníbigay sa bantay, i) 
sa namümunó sa isang lugal. i| Hud- 
yatan. 

CONSOLACIÓN, f. der, nang 
consolar. Kaáliwan; pagaaliw. 

CONSOLAR, a. irreg. como acor* 
dar. Aliwín; l¡bangín.^|| Abuluyan; 
ampunín,=:(^ír uno) de un trabajo. Ali- 
wín, 6 abuluyan (ang isa) sa isang ka- 
sikián, ó kahirapan.=¿';/ suaflíccihn, 
Aliwín sa kaniyang kadalamhatían. jj 
r. Maaliw; maübang. || Alaglibang. || 



— U9 



CON 

Magáliwan. || Maibsán nang hírap.= 
con los ejemplos (de otro), Maaliw rig 
manga halimbáwá (naiig iba). =<?« los 
estudios. Malibang ó maaliw sa paga- 
áral. 

CONSOLIDAR, a. Pagtibayin. || 
met. lulí; pagugnayín angf nasirá, na 
pagtibayin. II r. Magtíbay na lálo ang 
anománg bágay, para nang" pagiíbi- 
gari, pagsasama, etc. 

CONSONAR, n. irreg. como acor- 
dar^ Mátuno. II Magkátuno, ó magká- 
akmá ang beses nang manga instru- 
mento. 11 met. Magkábagiy; magká- 
ayos. 

CONSORTE, com. Ang karámay 
at kasama nang iba sa isang b^gay o 
kapalaran..|l Asawa. || pl. fon Magka- 
kasamafig nakíkipagusap. 

CONSTANCIA, f. Kat¡isán.|| Pa- 
nanatili. jj Katibayan at katapatang 
loob sa mabuting akálá. 

CONSTANTE, p. a. nang cons- 
tar. Tünay; totoó; may. || adj. Matiís; 
hindi nagbábago; matíbay na loob; 
matiyagá; tapat na loob. ^e7i la adver^ 
stdad. Matiís sa kasaiiwaang pálad. 

CONSTAR, impers. Túnay; ma- 
ging totoó. II Málagak; mákintal; má- 
titik ó másuiat ang anomáii na mag- 
luat, üpang niágamit kung kailangan. 
II Magkaroon nang...: v. gr. May- 
ROONG dalawang bahagi, consta de 
dos partes, etc. Kung náuiina ó ná- 
huhuli sa preposición de ang kahulii- 
ga'y: makúró\ mahdiigó: v. gr. Sa nasa- 
bi 7ia ay nakükuró 6 naháhañgong, 
de lo dicho cOxVSTA que, ó consta ¿/^ lo 
dicho ijuCy Gic.^^^por escrito, Násusulat, 
ó másuiat. =¿?// tal libro. Mátitik, 6 
nakasúlat sa gayon¿í libró. 

CONSTERNACIÓN, f. der. nang 



COK 

consternar. Pagkasindak. |j Malaking 
pagkatákotat liamamanglaw ng loob- 
11 Tákot; pagkágikla. 

CONSTIPACIÓN, f. der. nang 
constipar^ at constiparse. Sipón. 

CONSTITUIR, a. irreg. como 
/////^. Ipandar; itayo; itátag.jj Maging..* 
II r. Mátayó; mábangon 6 mápun- 
dar. 

CONSTREÑIR, a. irreg. como 
teñir. Pilitin; pigipitin. || r, Magpumí- 
lit; magpilitán.jl Mapílit.||med. Itihin. 
II Maghirap nang pagdumí. 

CONSTRUCCIÓN, f. der. nang 
construir. Paggawá; pagyárí. i 

CONSTRUIR, a. irreg. como 
huir, Gumawá; magtayo ng anomán, 
para nang isang simbahan, tulay, bá- 
hay, etc. II Isalin; ihiílog ang isang wí- 
ká sa iba. || r. Magtayó nang anómang 
taán sa sarili: v. gr: nagtayó akó nang 
isa?tg barongbarong na para sa ákin, 
ME construí una choza, 

CONSUEGRO, GR A. m. y f. Ka- 
balayi; balayi. 

CONSUELO, m. Kakliwan; aliw; 
galak. i! Towá. 

CONSULTAR, a. Magtanong; su- 
mangúni.==á los sabios. Sumarigúní sa 
maruriínong. = ^í?;2 los pr(^cticos. Mag- 
tanong sa manga sanay. || r. Magsan- 
gunián. II Magwaring mabuti bago gu- 
mawá nanoj anomán. 

CONSUMADO, DA. p. p. nang 
consumar, y adj. Lubós; puspos. Kung 
tawo ang sinásabi, lubhang bihasa. || 
Tapós; utas. Kung ang sinásabi ay 
ang masasamang gawá. || pl. m. Sa- 
baw nang laman nang bakang bátá, 
manok at iba pang totoong masustan- 
sia, na ipinakákain sa may sakit at 
nang lumakás agad-^é";/ filosofía^ 



CON 

Lubhang luarunong, 6 lubós ang dií- 
nong sa filosofía. 

CONSUMAR, a. Tapusin; sayu- 
rin; lubusin ang anomán. ¡| r. Matu- 
bós; madalisay ang buti ng anomán. 

CONSUMIR, 'a. Ubusin; tutu- 
gin; uturin; tapusin. II Sa misa ay 
kanin nang \úr\ ang kámahalmaha* 
lang kalavván nang ating P. Jesu- 
kristo. II met. Hapisin; pagpighatiín. 
II r. Maiitod; mapugnaw; maubos. II 
II Mahapis; malaglag ang katawán sa 
nialaking pagalaala. || Matuyd; ma- 
í^g2Lyáyat.=a¿ fuego. Maubos sa apoy 
=con la fiiehre, Malaglag ang katawán 
sa lagnat.=:^// la soledad. Miyamot; 
malungkot sa pagiisá.==¿/é? fastidio, 
Mamuhi; ó mabugnot sa pagkayamot. 

CONSUNCIÓN, f. der. nang con^ 
sumir. Pagkapugnaw; pagfkatiítog. || 
Pangangayáyat; pagkatuyó nang ka- 
tawán. 

CONTACTO, m. Pagkakádaiti; 
pagkakáumpog; pagkakásagi. || Pag- 
kakáwanki; pagkámukhá. 

CONTADO, DA. p. p. nang con- 
tar, y adj. Bihírá; madáIang.||Tiyak. 
— al contado, mod. adv. Káliwaan 
nang báyad. — de contado, mod adv. 
. Pagdaka; agadagad. 

CONTAGIAR, a. Makáhawa ng 
sakit. II met. Makáhawa; ó makahiká- 
yat sa iba sa masamang halimbáwa. 
II r. Máhawa. || Magkáhawa.^re?;/, del 
roce. Máhawa sa pagk^daite ó pagká- 
sagí. =/(^r el roce. Máhawa dáhilsa 
pagkásagj ó pagkádaite. 

CONTAGIOSO, SA. s, y adj. Na- 
káhahawa. 

CONTAR, a. irreg. como acordar. 

Bumílang; ó bilangin. |j Kuéntahin. 

II Salitín; ibalítá ang anománg tutod 



SO — 

CON 

óhindi. |! Maghatid dumápit. ¡j Isamaí 
ipakibílang ang sínoman sa kalága- 
yan ó klasing kinádarapaitan. — Con- 
tar por hecha alguna cosa. fr. Aríin; 6 
ipalagay na parang nangyari na, ó 
yári na ang anomán. — Contar los dias^ 
las horas, los momentos, fr. met. Mai- 
m\i,^=ipor los dedos. Bilangin sa da- 
\ix\,z=zcon los muertos. Ipakibílang sa 
patay; kalimutang lubós ang úk\o^ 
rf\^x\.':=.á su herrnano lo acaecido. Iba- 
lítá, 6 sabihin sa kaniyang kapatid 
ang T)í{ngy!\ri.=:con sus /uerzas. Uma- 
sa sa kaniyang \akis.=:por verdadero. 
Aríing totoó. 

CONTEMPLACIÓN, f. der. ng 
contemploj'. Pagmamasid; pakikisama. 

CONTEMPLAR, a. Masdán; sia- 
satin; unawáin; bulaybulayin. || Pa- 
nimbangán; suyúin; pagbigyang ioob. 
=¿ un niño. Suyíiin ang isang bátá, 
=^;/ la misericordia divina. Bulay- 
bulayin ang áwá nang Dios. || r. Pag- 
masdang mabuti ang sarili. || Mag- 
pákitaang Ipob. 

CONTEMPORÁNEO, NEA. adj. 
Káipanahón; kasabay na nabühay. 

CONTEMPORIZAR, n. Maki- 
ugálí; makibágay.=:r¿?// su hermano. 
Makibagay sa kaniyang kapatid. 

CONTÉNDER, n, irreg. como 
ascender. Bumábag; bu muño; humá- 
mok. II Makipaglamas.jjmet. Magtalo; 
magusap.=¿*(?« los coherederos. Maki- 
pagusap sa manga kamana.=í¿?¿r^ 
alguna cosa. Mikipagtalo; makipag- 
babag ükol sa anomang bágay. 

CONTENER, a. irreg. como te- 
ner. Malulan; rnagkasia ang isang 
bágay sa isa; másilid. Ginágamit na* 
mang párang reciproco. \\ Sumakiaw. 
II Maglaman. || Pigilan; harangin; su- 



CON 



~ iSi 



pilin. I r. Mápaloob ang isang bágay 
sa iba. II Masaklaw.y Magpigílán; nias- 
pígil. II met. Magpígil nang . loob. || 
Tumíg¡l.=¿?// sus deseos. Magpígil ng 
kaniyang manga násá. 

CONTENIDO, DA. p. p. nang 
contener, y adj. Mahinahon; mapag- 
pígil. II rn. Luían; ó nakalamán, 

CONTENTAR, a. Magbigay lu- 
gód. ¡I r. Matuwá; malugod, jj Urna- 
yol, .=:con su suerte. Uináyon sa ka- 
niyang pálad. 

CONTENTO, TA. adj. Masayá 
ang loob; nalíligaya; natiítuwá; nalií* 
lugod. II m. Tuwá; lugod, 

CONTESTACIÓN, f. der. nang 
r¿?///^.r/ar.ragsag©t; sagot; paklí;tugón. 

CONTESTAR, a. Siimagot; tu- 
mugón. II Patotohanan; ayunan ang 
sinásabí nang ¡bá. || Pagtibayin ang 
anomang sinabi.=3Kíi la pregunta. Su- 
magot sa tanong; ó sagutín ang ta- 
nong. II n. Máayos; máagpang ang 
isang bágay sa iba. || r. Sagutín ang 
sarili. II Magságutan. || Magtalo. 

CONTESTE, adj. Nagkákaisa; 
magkáisa; niákaisa. Sinásabi sa ma- 
nga saksing nagkákaayon, at sa ma- 
nga sagot nilá. 

CONTIENDA, f. Pagaáway; pag- 
tatalo. 

CONTIGO, pron. pers. ablat. ng 
singular \ Sa iyó; kasama mo; sa si- 
ping mo. 

CONTIGÜIDAD, f. Pagkakála- 
pit; pagkakásiping. 

CONTIGUO, GüA. adj. Kadaiti;/ 
kasiping- kalapit. =^/ 'ardín. Kasi- 
ping, ó katabí nang halamanan. 

CONTINENCIA, f. Pagpipígil 
nang kalooban sa masamang hílig; 
pangingilin. i 



CON 

CONTINENTE, p. a. nang con^ 
tener ó contenerse, Naglálaman; nag- 
lülulan; nagpípigil.||m. Kinálalamnan 
nang anomán, || Pagmumukhá; bikas; 
anyó. 

CONTINUACIÓN, f. der. nang 
cofithiuar, Kadugtong; katapusán.*|| 
pagpapatiíloy; pagtatapós nang ano- 
man. 

CONTINUAR, a. Ipatüloy; ¡tag^ 
pos ang anomang pinamulán. || Ma- 
natili; xxi^iwdXk'^^ensu ptusto. Mana- 
tili sa kaniyang kináIalagyan.=/>¿?/' el 
buen camino. Magpaiíiloy, ó mamalági 
sa mabuting daán. II r. Magpatüloy; 
kumálat, 

CONTINUO, NUA. adj. Walang 
likat; higi; tuloy. || Panay. || Nagkl- 
kadugtongdugtong. __ ^ 

CONTONEARSE, r. Guminday; 
gumiraygíray; kumindí. 

CONTONEO, m. Gíray; ginday; 
kindí. 

CONTORCER, a, irreg. como 
torcer. Pílipitin; ikíling. || r. Mamilí- 
pit; magpilipit; kumiling. 

CONTRA, prep. Laban sa ó kay: 
V. gr. CONTRA y//a//, LABAN Y.KX Jtian. 
I! Sa harap; tampak; nakaharap, 
ó paharap; sa may: v. gr. Itinayo ko 
ang aking báhay nang paharap, ó 
TAMPAK sa hilágáy he leva^itado mi 
casa CONTRA el norte. (| m. Pagsalang- 
sang; pagsalungat. I! Kalaban.|| f. Ka- 
pinsaláan; kadáhilanan. — En co7itra. 
m. adv. Laban sa; salungat sa. 

CONTRABANDISTA, m. Es~ 
trabiador. 

CONTRABANDO, m. Estrabio. 

CONTRACCIÓN. í. de contraer. 
y contraerse. Pangungurong nang ma- 
nga lítido 



CON 

CONTRACORRIENTE, adv. de 
m. Pasaba sa agos. 

CONTRADECIR, a. irreg. gcr. 
contradiciendo: p. p. contradicho: pres. 
ind. contradigo, contradices, contradi- 
€e,'contradicc?i:x>tYÍ. contradije, contra- 
dijiste, contradijo, co?itradijinios, cotí- 
tradijísteis, contradiJero7i\ fut. contra- 
diré, contradirás, contradirá, cojitradi- 
remos etc.: imperat. contradice tií, con^ 
iradigaé\, cojitradi gamos nosotros, con- 
tradigan ellos: subj. contradiga, etc: 
imperf. contradijera, contradiría, con- 
tradijese, etc.: fut.^ contradijere, etc. 
Saiangsangín; sowayín; salungatín; 
¡takwil; pasinungalingan ang siná- 
sabi nang kápowá.|| r. Magsálungatan; 
magkonlrahan. ^ 

CONTRADICCIÓN, f. der. nang 
contradecir, Pagsalangsang; pagkon- 
trá; pagsoway. || Pagkakásalungat; 
pagkakátalo nang anomán. 
- CONTRADICTOR, RA. m. y f. 
Masówayin; niapangontrá. 

CONTRAER, a. irreg. como traer, 
Pagpisanin; paglakipin.ULiitán; iklián; 
urungan.yMagkaroóii. — Coritraer ina- 
tfimonio, fr. Magasawa. — Cofitraer 
amistad. Makipagíbigan. -- Cofitraer 
deudas, fr. Magkautang.=((2;?í/'^Mí/) 
con su igual. Makipagíbigan sa ka- 
pantay niyá. — Contraer méritos. Mag- 
karoón ó mapuspós nang karapatán. 
Contraer viaos. Sumamá ang ugáli; 
maging bisioso. — Contraer aiferme-- 
dad. Magkasakit. || r. Mangiírong; 
mangundot. 

CONTRAHACER, a. irreg. como 
hacer. Gagarín; parisan; hovvarán; ta- 
laran. Ij r. Magkonowari; magpangap. 

CONTRAPIAZ. f. palab. comp. 
nang prep. ¿*ííí'^^/'^^ at s. haz. Kabalikán. 



52- '^..í 

CON 
CONTRAPELO (Á). mod. adv- 
Pasalungat sa ánit. II met. Pabaligtad; 
pabalik. 

CONTRAPENSAR, n. irreg. co- 
mo acertar. Magbago; magibá nang 
ikái^ 

CONTRAPESO, m. palab. comp. 
nang contra, at peso. Panimbang. || 
Káiig; pakaway. 

CONTRAPONER, a. irreg. como 
poner. Ihárang; isabal; iharap na ila- 
ban. II Isúrot; icoteho ang isang bá- 
gay sa \béi==^(una cosa) á, con otra. 
Isabat 6 ihárang ang iang bágay sa 
iba. II r. Halaban; másalungat ang 
isang báffay sa iba. || Magkásalungat. 

CONTRARIO, m. Kalaban; ka- 
talo; kaáway; kagalit; kaagaw. || adj. 
Laban; níisasalangsang; ó nálalaban. 
II met. Nakasisíra.=i, de muchos. 
Nálalaban sa marámi. — al contra* 
rio. mod. adv. Pasalungat; paba- 
ligtad. — Llevar la contraria, fr. Salu- 
ngatín; salansangin. 

CONTRASEÑA, f. palab. comp. 
nang contra at seña. Hodyatang líhim 
na siyang agad ipinagkákakilala. || 
Tandang líhirn na ikákikilala. H Pa- 
pelctang may tanda, na ibiníbigay sa 
nasa sa loob ng teatro, kung íbig luma- 
bás at nang mákilala kung bamalik. 

CONTRASTAR, a. Labagín; sa- 
iangsangín. 

CONTRATAR, a. Kumuntrato; 
ó gumawa nang kontrato. || Manga- 
lákal. Ij-r, Magkontrato; magyári ng 

trato. , 

CONTRAVENCIÓN, f. der. ng 

contravenir. Pagsalangsang; paglabag 
sa kautus&n, 

CONTRAVENENO, m. palab. 
coiflp. nang contra, at vencnoy Lunas; 



-iS3 



CON 

ó gamot na laban sa lason. || Pag- 
iíngat na ginámit lípang malayo sa 
pangánib; ó mailagan ang anomang 

CONTRAVENIR, n. ¡rreg, como 
verur. Sumuway; sumalangsang; lu- 
mabag sa kautusán,=:^ la ley. La- 
bagin ang* ley. 

CONTRIBUCIÓN, f. der. nang 
contribuir. Ambag; buís. || Pagambag. 

CONTRIBUIR, n. irreg. como 
htir. Umambag; bumuís. || met. Tu- 
miílong; \xxx\^hA\oy— Contribuir ó con- 
tribuirse á^ para tal cosa. Umatig- 
bag; ó amabiíloy sa g'ayong bágay. 
•:=2Cún difiero. Umabiíloy nang salapi. 

CONTRICIÓN, f. Pagsisísing nag- 
bübuhat sa pagíbig sa Dios nang 
higit sa lahat nang bágay. 

CONTRISTAR, a. Hapisin; pag- 
pighatiín. II r. Malumbay; mahapis. 

C0NTR|T0, TA. adj, May pag- 
sisísing conttición. 

CONTROVERSIA, f. Pagtatalo; 
ó pagtatalotalo sa pamagitan nang 
manga argumento.. 

CONTROVERTIR, a. irreg. como 
sentir. Ipagmatowid; ipakipagtalo; ma- 
tuíran; salan^sangin. 

CONTUMELIA, f. Pagalimura; 
pagalípustang mukháan; 6 tálampa- 
kang pagláit. 

CONTUNDENTE, p. a. nang 
contundir, y adj. Pangbugbog; naka- 
bübugbog. 

CONTUNDIR, a. Bugbugin; pag- 
pasaín sa hampas. || r. Magbugbugan. 

CONTURBACIÓN, f. der. nang 
conturbar. Pagkabalisa; pagkaguló ng 
loob. 

CONTURBAR, a. Balisahin; 1¡- 
galigini It mct. Guluhín ang loób. ii 



CON 

r. Mabalísa. II met. Maguió ang ka- 
looban. 

CONTUSIÓN, f. Bugbog; pasl 

CONVALECENCIA, f. Pagbaba- 

gong lakás, ó pagsasauíi nang lakás 

nang isang bágong gáüng sa sakit, 

II Báhay ú hospital na pinagpápa- 

lakasan nang gáüng sa sakit. 

CONVALECER, n. irreg. como 
agradecer. Magpalákás ó magsaúlíng 
lakás ang gáling sa sakit. ¡| met. Ma- 
nadli sa isang bayan 6 sa isang 
tawo, ang dáting lakás 6 kaginha- 
wahang nawalá =¿/^ la enfermedad. 
Lumakqs, 6 gumaling sa sakit. 

CONVALECIENTE, p. a. nang 
convalecer, s. y adj. Nagp4palakas. 

CONVECINO, NA. adj. Kala- 
pit; karátig. || s. Kaapidbáhay. 

CONVENCER, a. Hikayating pi- 
lítin, na magbago nang akálá ang isa. 
11 Papaniwaláin. || Probaban; ó pato- 
tohanan sa iba ang anomán, na ano- 
pa*t huag matutulan. || r. Maniwálá; 
ó paniwaiáan ang katotohanan nang 
anomán.=c'^/í las razones. Maniwálá 
sa pamagitan nang mang^ katuwi- 
ran,=^é? la razbn. Maniwálá sa ka- 
tovviran. 

CONVENCIÓN, f. Típanan;pi. 
nagkásunduan. || Pagkakáisa; pagka- 
knayos. || Pagtitipán. 

CONVENCIONAL, adj. Pinag- 
kásunduan; pinagusapan. 

CONVENIBLE, adj. der. nang 
convenir. Masiínurin. 

CONVENIENCIA, f. Pakinábang; 
tiíbo. II Típanan; tratong pinagkáisa- 
han. II Kaginhawahan; kalayaán: v. 
gr. Juan es amigo de su convenien- 
cia, si Juan ay ?naibigln sa kani* 
y ang kalayaAn ó kaginhawahan, |1 

20 



— 154 — 



CON 

Hánapbuhay. 1| pl. Kayamaaan; pa- 
kinábang; kaginhawáhang tinátangap 
sa anomán. 

CONVENIENTE, p. a. nang con^ 
venir, adj. Mabuti; bágay; lápat; akmá; 
ükol. 

CONVENIO, m. Tipán; sálitaan; 
trató. 

CONVENIR, n. irreg. como ve- 
nir. Umayon; mákaayon; máakmá.|| 
Mábagay; máayos; máukol; dápat; 
raárapat.|| Umabúloy; ó dumaló; mag- 
títipon sa ¡sang lugal. || impers. Kú- 
langan, 6 magín kailangan; mábagav ó 
bagay na.=(?///^ cosa) al pueblo. Ma- 
rapat, ó mábagay ang ¡sang- ano- 
mán sa bayan.=¿'¿?;^/ olro, Umayon, 6 
mákaayon nang \bi.:=:en pasear. Uma- 
yong magpasia!, II r. Magkábagay; 
magkáayos; magkásundó. = áy con en 
lo propuesto. Umayon, 6 magkáayon 
sa ipinalagay, ó palagay. 

CONVENTO, m. Báhay na tira- 
han nang katipunang manga fraile, 
ó monja • 

CONVENTUAL, adj. der. nang 
convento. Náuukol sa konvcnto. || 
m. Fraileng ang tira ay sa kombento. 
fj Fraileng fransiskano na may renta 
ó pagáarí. 

CONVERGER, n. mat. Magkápi 
san sa isang lugal b punto, na mag- 
kátataprpó ang maráming gúhit na 
matuwid. 

CONVERSACIÓN, f. der, nang 
conversar. Sálitaan; pagsas&litaan. || 
Panayam. 

CONVERSAR, n. Magsálitaan; 
magúsap; magpanayam. || Sumama sa 
iba; ó tumirá sa kasamahan nang 
ibá.:=r¿?;í algtmo. Makipagsilitaan; ó 
pumisan sa ibái=f(?^r<r materias de 



CON 



religión. Makipagiísap nang ükol sa 
religión. =^// materias fiítilcs. Magsá« 
litaan nang walang kabuluhang bá 
gay. = íi gritos. Magiísap nang pasi 
gaw =zen voz baja, Magiísap nang ma 
fdhan ó paanás. 

CONVERSIÓN, f. der. na^ig con. 
vertir. Pagbabalik loob. || Pagbabagci; 
pagiibá nang . anomán. || PagigingT... 

CONVERTIR, a. irreg. como sen^ 
tir. Baguhin; ibahín. || Gawing.... || 
Papagbaüking . loob. || Yowi sa iba; 
gawing iba; ó ihúlog sa ib& ang ano- 
mang bágay. = íf otro objeto la cues^ 
tion. Yowi sa ibang bágay ang sá- 
litaan. =f^ /a hacienda) en dinero. Sa« 
lapiín ang pagaáríng liipaín b ha* 
cienda. \\ r. Magbaük loob, || Magba- 
go. II Ma^ing...; máowí sa iba ang 
anomán. = tí Dios. Magbalik loob sa 
Dios». •=z( la alegría) en lla?ito. Má« 
owi (ang galak) sa iyak. ^ 

CONVEXO, XA. adj. Kukob 
umbok 6 mataás ang gitná. 

CONVIDAR, a. Anyahan; yayáin; 
akitin; piging{n.=¿f comer á tino. An* 
yahang kumáin ang \^Á.=:con dÍ7ier(¡ 
á alguno. Alayan nang salapi ang 
sinoman.||r. Humandog; umálay.||Ma 
ganyahan. 

CONVITE, m. Pagaanyaya. II B 

CONVULSIÓN, f. Kiüg na may 
hálong paghihígpit at pangungúrong 
nang manga iítid. 

CONYUGAL, adj. Náuukol sa 
magasawa. 

CÓNYUGES, m. pl. Ang magasa- 
wa. Kung minsa*y ginágaaiit sa sin- 
gular, sa isa Sí.\ magasawa. 

COOPERACIÓN, f. der. nangm 
perar. Pagtülong; ó pagtutulungán. 



coo 

COOPERAR, n. Tuauílong. = á 
alguna cosa, Tuniülong sa anomán.= 
con otro. Tulungan ang ¡báj ó tumíi* 
long" na kasama nang iba. 

COOPERARIO, m. Katülong; 
kasama sa paggawá. 

COOPERATIVO, VA. adj. Na- 
katiítulong. 

COORDINAR, a. Husayin; ¡taLv 
tag. II Pagakmaín; iakniá. || r. Magká- 
akmáakmá; magkáhusayhiisay. 

COPA. f. Basong rnay paá; kopa. 
II Kapisanan nang sangá nang káhoy 
na buhay. |( Ang ulo nang sambalilo. 
— Irse de copas, fr. fam. Maguutot. 

COPERA, f. Lugal na lalagyán, ó 
tatagoán nang manga kopa. 

COPETE, m. Ang buhok na na- 
katayó sa noó. || Pálong na balahibo 
sa tuktok nang ibón. || Kilíng nang 
kabayo, na nakalaylay sa noó. || Pa- 
miíting dinükit na káhoy, na inilála' 
gay sa tuktok nang manga salamín, 
aparador, etc.|| met. Ang taluktok ng 
bundok. |i Sá sorbete ay ang tum[)ok 
na lumálampas sabibig nang kopa. 

COPIA, f. Kasaganáan; karami- 



COP 

ha nang sinalinan ang dami ng ren- 
glón, na huag magkülang at lumabis 
man. Sinásabi namán sa bágay na 
lápat na lápat sa pinagkákailanganan, 
II r. Maghiiwaran; maggágaran. 

COPIOSO, Sa. adj. der. ng copia. 
Sagáná; marami. 

COPLA, f. poét. Dalit., 

COPLEAR, n. Magdalit. 

COPO. m. Binuyó; 6 kakamal na 
bülak, lana, etc. na. susulirin. || Lugal 
na masinsíh nang lambat, || Kabílot 
na anomán. || Ang pagkopo sa sugal. 

COPÓN, m. aum. nang copa. Ko- 
pang malakí. ii Ang kopang gintd ó 
pílak na pinagtátagoan nang Santisí* 
mo. II aum. nang copo. Palakopo sá 
sugal, etc. 

COPUDO, DA. adj. der. ng copa. 
Mayábong. 

CÓPULA, f. Táli, ó pagkakátalí 
nangdalawang bágay. || Pagapid ó pa- 
kikialam nang lalaki sa babayi 6 nang 
babayi sa lalaki. 

COQUETA, f. Babaying dáhil sa 
kapaialóan ó sa anomán, ay nagpfpi- 
lit makahalina sa marami, at hindi 



han nang anomán. |{ Salin nang isang mápaisa ang pagíb¡g.||Ang páló nang 



siilat, retrato, etc. || Huad. 

COPIADOR, m. der. nang col)ia. 
Tagapagsaün. || Salinán. Sa manga 
komersiante ay ang librong pinagsá- 
salinan nang sülat; etc. 

COPIANTE, p. a. xí2íX\% copiar. Ta- 
gasalin; nagsásalin. Lálong karani- 
wang sustantivo masculino^ kung ga- 
mitin. 

COPIAR, a. Sumalin;ó isalín. (| 
Isülat ang idinídikta nangibá. || Ho- 
warán.=í/i?/ origifial. Salinin sa origi- 
naLz=Lá plana renglón. Salinin ang 
isang siílat nang kamukhangkamuk- 



palmeta sa pálad nang kaniay. 

CORAJE, m. Tápang; lakás nang 
loob, H GáJit; poot; panggigigíK 

CORAL, m. Korales: ito*y sa dá« 
gat tumütubó. || adj. Náuukol áá ko- 
rales. H m. pl. Kuintás na korales. — 
Ser fino como un coral ^ b mas fino que 
un coral, fr. fam. met. Lubhang ma* 
talas; lubhang suítik ó lubhang ma- 
talino. 

CORAZA, f. Balüti; sapyaw. 

CORAZÓN, m. anat, Piísó. || met. 
Tápang; lakás nang loob. ii Pagíbig; 
kabutihan; ó kagandahan nang loob. ¡| 



COR 

Ang übod; ó gitná nang anománg bá- 
gay. — Blanda de corazón, fr. Mahába- 
g¡n;maáwain, — Cobrar corazón, fr. Tu- 
tnápang; lumakás ang \ooh.—de cora- 
zm. mod. adv. Tünay; tapat; palamán 
sa loob. 

. CORAZONADA, f. der. nang co^ 
razón. Tibok, <5 kutog nang piísd, 

CORCOVA, f. Kakubáan; kabu- 
kután. 

CORCOVADO, DA. adj. y s. m. 
y f. Kúba; bokot. || adj. Pilípit; ku. 
kob. Kung ang sinásalita ay marica 
bágay. 

CORDAL, f. Bagang, na huling 
tumtítubd sa tawo. 

CORDEL, m. Liíbíd; kitang, etc. 

CORDEL AZO. ni. aum. nang cor- 
del. Hampas nang líibid; halubid. 

CORDERO, RA. m. y f. Anak ng 
tupa: cordero ang táwag hangáng sa 
magkarodn nang sangtaong edad, at 
paglámpás dijo'y borrego nam.^n han- 
gáng suinápit sa dalawang taón. || met. 
Maámd; Imabábang loob; lubhang ma- 
buiing kalooban. 

CORDIAL, adj. Taós sa puso; tu- 
nay; dalísay. li Náuukol sa pdsó. 

CORDILLERA, f. Taludtud ng 
bundok na nagkákasunod; kapisanan 
nang maraming bundok; 

CORDURA, f. Kabáítan sa ano- 
man; kabutihan nang ísip; kaingatan. 

CORMA, f. Kulmá na ¡kinákabit 
sa paá nang bilangó. || met. Kasikián; 
bágay na nakakíkimí sa paggawá ng 
anomán. 

CORNADA, f. der. nang cuerno. 
Suag. !l Siígat nang suag. 

CORNAMENTA, f Manga su- 
ngay nang ¡sang háyop. 

CORNEAR, a. Suagín; manuag. 



S6- 

COR 

CORNUDO, DA. adj, der. nang 
cuerno. Sungayán; ó niay siíngay. || m. 
met. Lalaking ¡niíulol nang asawa. 

CORONA, f. Korona; pütong. || 
Tuktoknang ulo. II Satsat nangpári.|j 
Kaharián. |j met. Dangal; puri; kará- 
ngalan. 

CORONACIÓN, f. der. nang co- 
ronar. Pagpupütong nang corona sa 
isang hári.|| Katapusán; hangahan ng 
¡sang gawá.> 

CORONAR, a. Koronahan; putu- 
ngan nang corona. || met. Tapusin; lu- 
busín ang kayarián nang anomán. || 
met. Papurihan.=r¿?>!i, í/^i/7(?r^í. Putu- 
ngan ó koronahan nang bulaklak= 
por monarca. Koronahang gawing ba- 
rí. II r. Magsoot nang corana.— Coro» 
narse de gloria, met. Mapuspós nang 
ligaya at karángalan, dáhil sa manga 
gawang mabuti, tanyag at tangí. 

CORONILLA, f. der. nang coro^ 
na, Tuktok nang ulo. 

CORPORAL, adj. der. nang cuer^ 
po. Náuukol sa katawán. || s. pl. Ká- 
yong inilalatag nang pári sa ¡bábaw 
nang ara nang altar, at siyang pinag* 
pápatungan nang A¿;^//izal caUz. 

CORPÓREO, REA, adj. der. ng 
cuerpo. May katawán, ó náuukol sa 
katawán. 

CORPULENCIA, f. der. ng cuer^ 
po. Kalakhán nang pangangata- 
wán. 

CORRAL, m. Bakuran. || Bakiad; 
bunuhan. || Kural nang háyop; kulu- 
ng^n. II Bákod. 

CORREA, f. Sintás na balat. 

CORREAJE, m. der. nang correa, 
Kapisanan nang manga sintás na ba- 
lat, ó lahat nang sintás na balat na 
kasangkapan sa anomán. 



COR 

CORRECCIÓN, f. der. nang co. 
rregir. Pagbáti; pangiísap; pagsaway. 
CORREDERA, f. der. ng correr. 
Liigal na pátakbuhan nang kabayo. 
Tinátawag namang carrera^ hipodro- 
VIO at ito'y siyang lalong kagauíitán 
ngayón. II Ang pangibábaw, ó lalaki 
nang gilingan. II náut. Liíbíd na pa- 
níikat nang natátakbo nang sasakyán. 
II fam. Ang alkagueteng babayi. 

CORREDIZO, ZA. adj. der. ng 
corrtr. Talihabsó; talibugsó. 

CORREGIR, a. irreg. como pe-- 
dir. Itumpak ó aíiáín ang malíng na- 
kálagay sa anomán; husayin. II Pa- 
ngusapan; batíin. || Parusahan.==^t?« 
rigor. Pangusapan, 6 parusahan nang 
mabigat. II r. Magbago nang ugáli; 
magpakahiísay. || Maghinahon.|| Mag- 
pftngusapan; magbat¡án.=¿/^ una falta. 
Baguhin, ó ali^ín sa sariÜ angl lisang 
kanialían. 

CORREOSO, SA. adj. Malam- 
bot at makiínat, na baluktutín may 
é\ nabábalí. 

CORRER, n. Tumakbó. ll Huma- 
bol. II Tümítis ang pawis. || Tümagis- 
tís ang lüha. II met. Umápaw; uma- 
gos, II Ümánod; dumáloy ang ano- 
mang bágay na lusaw. || Kumálat. || 
Kung kalákip nang preposición con 
ang kahuiuga*y: rnamahálá; 7?tanago¿. 
V. gr. Ako ang namámahalá 6 na- 
NÁNAGOT niióy yo CORRO CON csiOy etc. 
II Usigin. II Maging kailangan: v. gr. 
Kailañgang nialaki; ó hindi maitá- 
layong, corrk prisa, || a. fam. Aga- 
win; iooban. || met. Hiyaín; aglahíin. 
IJArrendahín, = á caballo. Tumakbong 
nakasakay sa kabayo. = (^?/;/ velo) so- 
bre lo pasado. Kalimutan, ó ipatá- 
vvad ang nakaraán na.=a/ cuidado 



— 157 — 



GOR 



( de ^ alguno un negocio.) Málagay sa 
ilálim nang pamamahálá ó panana- 
got (nang sínoman ang isang nego- 
s¡o).=i rienda suelta. Magpatakbb 
nang lubhang matulin.— Pálulong ng 
walang tuto sa masasamang hílig.=3 
con desgracia. Datnán nang kasaku- 
naán sa kaniyang rnangá lákad, na 
huag mápanuto ^Mnmin.izrícon alguno 
(bien ó mal). Magkaroón nang pa 
kikisama sa kangínoman (na raabut* 
ó masamá man.) II r. Mahiya; makut-i 
yá; magdamdam.||Magtakbuhan; mag- 
tákasan.|[Magb¡roán; magkuty&an. 11 
imp. Kumálat ang balítá.=:¿/^ ver-» 
güenza. Makutya sa pagkahiyá-=rfl? 
una falta, Ikahiyá ang isang kaku- 
langán.=/^r una culpa. Mahiyá dá- 
hil sa isang sala. 

CORRESPONDENCIA, f. Pag- 
káayos; pagkáakmá nang isang bá- 
gay sa iba. II Pagiíbigan. || Pagsusu- 
latán. 

CORRESPONDER, n. Guman- 
ting loob. II Máaboy; mátoka sa isa 
ang anomán. || Mábagay. =á los be* 
neficios. Gantihín ang manga pag- 
papálá.=(^/¿?^ hechos) á, con las pa- 
labras. Máakmá (ang manga gawá) 
sa manga %^\\\.k=i(la gravedad) en 
un abogado. Mábagay (ang kaporrna- 
lán) sa isang abogado. || r. Magsu- 
latan; ó makipagsulatán; magüsap sa 
siílat. II j^agíbigan; magmáhalan. = con 
los enemigos. Makipagsulatán sa ma- 
nga kaávvay, 

CORRESPONDIENTE, p. a. ng 
corresponder, d^á], Bágay; líkol, || Kaü- 
kol; katugón. || m. Kasulatán: ito'y 
hindí lubhang kagamitán na para ng 
salitang corresponsal. 
CORRESPONSAL. m.Kasulatán^ 



COR 

CORRIDO, DA. p. p. nang cor^ 
rcr. y adj. Nahiyá; nápahiyá. || met. 
Táwong mátalas at malakí ang ná- 
lalaman sa mundo. 

CORRIENTE, p. a. nang cor-^ 
rer. Tumátakbó; nagtuatakbo. || f. 
Agos'* nang tiíbig. || met. Takbó; lií- 
kad; kalakardn nang anomán, || adj. 
Madalí..(| Malínaw. || Kalat. || Kaiiga-- 
lian. II Kasalukuyan; ó lumáiakad (na 
buan ó taon). 

CORROMPER, a. Baj^uhin; si- 
rain ang pagkáyari ó kalágayan ng 
anomang bágay.|| met líibiíin; lamu- 
yutin ang isang babayi. || met. Si- 
rain ang mabubuting kaugaiián. || Su- 
miíhol, ó magálay nang kuaitá, etc. 
II Bulukin. (I n. Buaühó; mabulok. || 
r. Masírá; mabulok. || met. Sumamá 
ang ug-álí. 

CORRUPCIÓN, f. der. nang cor^ 

romper, Pagkasíra; pagkabulok nang 

anomán. Kabulukán. || Báhó. II Síihol. 

II met. Bísiong nápasok sa kauga- 

lián, pananalitá, etc. 

CORRUPTIVO, VA. adj. dar. 
nang corroruper. Pangbulok; nakabú- 
bulok. 

CORRUPTO, TA. p. p. irreg. 
nang corromper at corro??iperse, Bu- 
lok; nabulok. 

CORRUPTOR, RA. m. y f. Má- 
ninirá nang mabubiíting ugáií, etc. 

CORTABOLSAS, m. palab. comp. 
nang corla, at bolsas, fam. Tekas. 

CORTADERA, f. Kasangkápang 
pamütol nang maínit na bákal. || Pa- 
mütbl nang báhay pukyutan. 

CORTAFRÍO, palab. comp, nang 
cortar, at frió. m. art. Kasankapang 
pamütol^ nang bákal na malamig. 

CORTANTE, p. a. iiik\v¿ corlar. 



COR 

Nakapiíputol; nakagigilit. || ni. Mag- 
kakarné. ^ 

CORTAPLUMAS, palab. comp. 
nang corlar at pítimas, m. Panasá 
nang pluma. 

CORTAR, a. Putulin; gilitín; hi- 
wáin; gilgilín; patirín; etc. || Sa laró 
nang baraha ay alsahín. || Harangin; 
pigilin; sansaláin ang lákad ó takbó 
nang anomán. || met. Sabarín; put- 
lin ang isang sálitaan; ó pagpupií- 
long. II Iklián; magiwan nang ilang 
bahagi nang sásabihin, para nang 
iKLiÁN ang isang sermón^ cortar //// 
sermón; etc..|l Litohín. || H¡yaín,|| Wa- 
hfin. — Corlar de veslir. fr. Tabasan 
nang damii; itabas. — met. Siráan ng 
puri; libakfn ang kápowá. — Cortar 
los ai? es. fr. Lumipád. — Cortar los 
brios, ó ios humos, fr. Pababaing loob; 
sup¡lin.==¿/í2 raiz. Bunlotín nang sa- 
po! sa \xgíit,=>( tina pierna) al en 
/ermo. Putulan (nang isang paá) ang 
may s^Vi\i.=por la rodilla. Putuün, 
ó tabasin sa tiíhod. |( r. Masugatan; 
magsugatán. || met. Malitó; huag ma- 
kapangüsap dáhil sa giílat ó pagka- 
hiyá. — Corlarse vestidos, fr. fam. met. 
Mkigsiraán nang puri. — Cortar por lo 
sano. Tiaking tunguhin ang talagang 
sá itaan, na huag maglingong likod. 

CORTE m. Talim nang espada, 
kampit, etc. || Pagpútol; tabas, (i f. 
Alay; paglilingkod; pagestimá: at 
niwíwika. Hactr la cOKTK^unp, mag- 
álay; pagisi^GViVKk'S ang isa. O Báyan 
ó lugal na tinítirahan nang Hárí. jj 
Kapisanan nang lahat nang ábay 
nang Hárí. || Abay. 

CORTEDAD, f. KaikÜán; kaun- 
tián. II met. Kamangmangán; kaumi- 
rán; kaiklián nang ísip. || Karuagán; 



COR 

kakimián. —de medios ó de recursos, fr. 
Kasalatán nang* pagkabúhay; kahira- 
pan. II Hiya; tákot.||Kadaglián. 

CORTEAS, adj. Bihasang makipag- 
kápowa tawo; magalangín; masüyó 
sa kápowa. 

CORTESÍA, f. dar. nang corth. 
Gálang; kagalangán. [j Sa sú'at ay, 
ang manf a salitang magáláng na ini- 
lálagay sa unahán nang firmá.|| Re- 
galo; biyává; kaloob. 

CORTEZA, f. Baiat; banákal; 
upak. II mct. Kabastusán; kakulangán 
nang mabuting* kaugalián at pinag- 
aralan. || Piraso nang* tinápay; keso, 
etc. 

CORTEZUDO, DA. adj. der, ng 
corteza, Mabalat; makapal ang ba- 
iat. II liiet. Bastos. 

CORTINA, f. Tábing; panábing.|| 
met. Ang nakak^kanlong; ó nakatá- 
tabing sa anomán. 

CORTINAJE, m. den nang r¿?r//- 
na. Kapisanan nang manga kortina. 

CORTO, TA. adj. Kiílang; maikli; 
kapós.jl Malüt.jl Kákaunti. || Suman- 
dali. II met. Umid; kimí; takot; mahi- 
hiín, 11 met. Maikií ang ísip, ó pinag- 
aralan, |j met. Kiílang nang dílá, ó 
híndí maríinong magsaysay nang ná- 
lalaman, ó nang na sa loob, etc. — A 
la corta ó á la larga, mod. adv. Má- 
laon at mádalí; bukas makalawá,= 
de genio. Maikli ang ísip=ze?í dar. Da- 
toot magbíbigay; ó marámot. 

CORVA, f. Alakalakán nang paá. 

CORVO, VA. adj. Hubog; baluk. 
lot. II m. Kaláwit. 

COSA. f. Bág.iy na anomán. || Pag- 
iísip; háká. || Pangyayarí; kababalag- 
han; etc. !l Balílá; salitá. = ¿//f. fr. Hi- 
los; humigit kumülang, =3í/i? entidad, 



— «59-- 



eos 



fr. Bigay na raahalagá, ó malakí. 
= de ver, fr. Nádarapat panuurín; 
d&pat pagtakhán. — Muchas cosas á tu 
padre, Maráming kumustá sa iyóng 
ama, — Cosas del otro jueves, fr. Lú- 
mang balita, ó matandang bág*ay; ka- 
sinungalingan. 

COSCORRÓN, .m. Untog; páld 
sa ulo. 

COSECHA, f. An¡. || Pagaani. |1 
met. Kasagana^n. 

COSECHAR, a. Umani; ani- 
hin. 

COSER, a. Tahiín; tumahi; tutu- 
sín. II met. lugnay; ikamá; ikabit. || Sa- 
lantaín: v. gr. salantaín sa ínuí, co- 
ser á pumladas==:(la hoca) á alguno. 
Tapalan ang bibig nang ¡sá; suhulan, 
ó baláang huag magsalitá. j| r. Ma- 
tahi; maboo. =i, con otros, Dumátig 
nang dait na dait sa iba. 

COSIDO, p. p. nang coser, y m. 
Táhün; Uh\=:(uno) con otro. Nagká- 
katahí. 

COSQUILLAS, f. pl. Kilití;ka- 
lamkam. 

COSQUILLEAR, a. fam. Kilitiín; 
kumilití. II Pagalitin. 

COSQUILLEO, m. Pagkilití; pag- 
kalamkam. 

COSQUILLOSO, SA. adj. der. ng 
cosquillar, Makílitün. || met, Lubhang 
maramdamin at madaiing magálit. 

COSTA, f. Halagang ibinábayad 
sa anomán. II Káhoy na pangbuli ng 
sapín. H náut. Dalampásig; ó baybay 
dágat II pl. for. Manga gastos, na na- 
gúgol sa üsap. — Condenar efi costas, fr. 
Hatulang magfbáyad nang lahat nang 
naejiígol sa isang lísap. 

COSTADO, m. Tagiliran. -►^^/^r 
de costado, ir. NakatagUid. 



— I 

eos 

COSTAL, ni. Süpot, ó bayong* na 
malakí, ii Pamaikpik nang liípa; ó p¡-- 
són^ — Esa es ha ruta de , otro costaL 
ÍF. lyán ay iba na. — Vaciar el costal. 
fr. Ipaháyag ang- \x\\\W\\{\vcí,— Estar 
hecho n?i costal, fr. fam. Mápakatahft. 
— Estar hecho lui costal de huesos. Má- 
pakapayat. 

COSTAR, n. ¡rreg. como acordar. 
Maghalagang-...; ó magkahalagang...; 
V. gr. Itoy HALAGANG sampuoHg piso, 
esto CUESTA diez pesos) nagháhalagang 
isa7ig salapl, cuesta cuatro reales. || 
met. Makapagpahirap; makapagkasa- 
kit; makapagpagastá: v. gr. A?ig bá- 
tang iyay nagpápafíirap; ó nakapaí;- 
pÁpagasta sa akin ?iang ??ialakl, ese 
niño me cuesta mucho. || Maghírap ng 
paggawá nang anomán; ó gawín ng 
masiíkal sa loob paía nang pinaghí- 
HiRAPAN KONG lubhaug sulatiu ang kua- 
dernong iyáuy mucho me cuesta escri- 
bir ese cuade7'no. 

COSTEAR, a.. PagkagastaMn; 
panggfugulan. \\ Mamaybay dágat. 

COSTILLA, f. Tadyang. || met. y 
fam. Pag-aárí; kayamanan. |( fam. Ang 
babáying asawang sariü. — Medir á 
uno las costillas, iv. Palóin ang isa; 
hampasín. — Sacar á uno las costillas. 
íx. Papagka^^stahín nang malakí ang" 
isa; papagbayarin nang lampas sa ha- 
laga. 

COSTILLAJE, m. der. nang cos^ 
tilla. Kapisanan nang lahat nang tad- 
yang. 

COSTO, m. Halaga; giígol; pag- 
kábili; bilí, h met. Hírap; pagal. 

COSTUMBRE, f. Kaugalián; u- 
gálí; ásaL || Kagáwian; anyó. II Ang 
panahón ó regla nang babayi. || pl. 
Kaugalián. 



6o — 

COT 

COSTURA, f. Tahí. || Pananahí. || 
Pagkátahi. 

COSTURERA, f.der. x\?ix\% costura. 
Babáying mánanahí. 

COSTURÓN, m. aiim, nang cos- 
tura. Tahing magaspang. II Pikjat na 
halatá at malakí, 

COTA. f. Balüii. 

COTEJAR, a. Pagsurutin; pagho- 
warín;pagparis¡ng tingnán. || Subukin: 
ulusin, kung sa takalán.rrrf^/^ copia) 
con el original. Isiirot ó ikotejo, (ang 
salín) sa original. 

COTIDIANO, NA. adj- Araw- 
áraw; umüulit sa arawáraw; nañgyá- 
yari 6 ginágawá sa arawára>v. 

COVACHA, f, dim. nawg cueva. 
Yungib, ó kuevang malíít.Í|Táhanang 
raaliit at marumí. V 

COYUNTURA, f. Kaslíkasuan. 

II met. Pagkakátaoñ. || Pagkakilakip; 

pagkakásama — Hablar*'por las coyun* 

turas, fr. fam. Magsasalitá nang ma- 

labis; magtatabil. 

COZ. f. Sipa; síkad nang háyop. || 
Tadyak. n Síkad nang baril 6 kanyón. 
II met.^ U pásala; kalapastangahah. 

CRÁNEO, m. anat. Bungó; ó bao 
uang ule. 

CRÁPULA, f. Pagkalangó; kalasi- 
ngán. II Kalibugan. 

CRAPULOSO, SA. adj. der. ng 
rrá////^. Mapaglangó, II Malíbog. 

CRASITUD, f, katabaán; taba. || 
met. Kalakihán. 

CRASO, SA. adj. Mataba; ma- 
kapal. Kung kalákip nang sustantivo 
error^ iqnoraficia at iba pa, ang 
kahuluga'y malakí, dakilá, tnalabis, 
etc. 

i CREACIÓN, f. der. nang crear. 
PaglaUng. Jl Ang boong mlalang. 



CRB 

CREAR, a. Lumalang; lalangín. 

CRECER, n. irrcg. como empo- 
brecer, Tumiíbo; lumakí; tumaás; lu- 
magó.||Sumagáná; kumapal; dumatxii. 
^en virtudes, Lumag(), ó niásulong 
sa kabáilan. 

CRECIENTE, p. a. wang crecer. 
Lumáaki. || f. Paglakí. =3:^/0^ la lima. 
Ang panahong magmulá sa bágong 
buári hangang [Ijalábá. 

CRÉDITO, m. Paniwáíá || Paií- 
tang. II Pur¡; dangal; fama, ó mabu- 
ting ngalan. — Dar crcdiio. fr. Mani- 
wálá; sumangpalataya. 

CREDO, m. Ang dasal na su- 
másampalataya. — í7<^^/(^/ credo, fr. fam. 
Satowitowina; sa báwa*t sandali. — En 
im credo, mod. adv. Sa isang san- 
dali; sa isang kisap mata. 

CRÉDULO, LA. adj. der. nang 
creer. Pániwalainé Madalás gamiting 
parang sustantivo sa ??iasculino, 

CREENCIA, f. dcr. nang mw. 
Pahiniwálá; pananampalataya. II Re- 
ligión, ó sektang siniísunod nang isíí; 
at sinásabi: 7tó ano; religííjn ó sko 
TA 7ian^^ inania moro kay sa atin^ 
los m(>7'os S071 de diversa creencia 
que 7iosotros, 

CREER, a. Paniwaláan; snmpala- 
tayanan.||iMagakálA; maniwi^lTi; mng- 
hinágap nang anomán. || Aríirig totoó 
ang anomán. Kungkalákip nang ma- 
nga modo adverbial, á macha mar- 
tillo; á ojos cerrados; á pies junti- 
llas; íi puño cerrado; d cieo-as^ ang 
kahuluga'y panÍ7valáa?ii^- matíhay ó 
rnaniwálang 7natí/)ay, 1= en Dios, S 11 - 
mampalaiayj, 6 umasa sa Dios. || n. 
ManiwaUi; burnam[)alatciya.= ¡e liabla 
darlas, iVIaniwálu sa salísaliiíi^ 

CREMA, f. Laknip nang gatas. 



6t — 

CRE 

^ CREPÚSCULO, m. Liwayway; 6 
liwánag bago sumíkat ang áraw at 
kung makalubog na. || met. Unang 
paggilí nang bait. 

CRESPO, PA. adj. Kulot. Kau- 
galiang sa buhok wikáin. I| mct. Ga- 
lit. II mot. Pcínanalitang mahírap ku- 
ruin, dáhil sa pagkakáakmang sad- 
yang dinilimán. 

CRES rA. f. Pálong. 11 Tuktok na 
balahibo, nang manok at nang ibang 
ibón, na parang pálong. jj Taluktuk 
nang matataás na bundok. 

CRIA, f Pagaalágá sa háyop, ísda; 
etc. II Pagákay nang mahín sa kani- 
yang manga anak. jj Ákay; buló; ¡na- 
kay, 11 Katipunan nang lahat nang 
ákay nang isang inahin, na ipinanga- 
nak na sabaysabay. || met. Ang san- 
gol na pinasuso nang magiíwí. 

CRIADA, f. Alilang babayc.|Imet. 
Pamalópaló naag damit. 

CRIADO, DA. p. p. nang criar, 
y adj, na knng kasama nang manga 
advcrbiong bien ó mal at ibang gan- 
ganitó, ay ikinákapit sa tawong may 
mahuli 6 ??iasa?Ha7ig pÍ7iagarala7i: v. 
gr. Si Jua7i ay isang tánmig may 

MAlíüTINli PINAGAKALAN, JUQTl CS UH 

Jiombrc bien criado, etc. || m. Ali- 
lang lalaki, - f, 

CRIADOR, RA. m. y f. der. ng 
criar, Tagapagalágá; nagpalakí sa isa; 
nagiwi, II m. Maykapal; maylalang 
sa lahat; ang Dios. || f. Sisiwa. 

CRIAN/A. f. Pinagaralan; ka- 
galangán; gálang; kabutihan nang 
ugá4. Karaniwang lakipan nang sa- 
litang hucfia, sa kahu'ugang 7na^ 
hutÍ7ig pijiagaralauj etc., at ka- 
sama nang 77iala, sa kahulügang 
i}iasama7ig pÍ7tagkaugalian; 7nasamang 

21 



l62 — 



CRI 



pínagaralany etc. 

CRIAR, a. Liimalang. || Kiirnathá. 
II Magpasnso; magiwi; magkandilí, II 
Magalágá; magpatabá nang háyop. II 
Magtiiró. II met. Magbig'ay daán; ó 
magbigay dahilán || Magtátag; mag- 
ta>ó. — Cria? car?ies, fr. Ttfniabá.= 
á los pechos. Pasiisuhin. Kalingaiii 
ang ¡sá nang tánging* pag"mamahal. 
^con leche de cabras. Palakhín sa 
gatas nang kambing*. ^í?// buenas cos- 
tumbres. Palakhín sa mabuting kau- 
galián. 

CRIARSE, r, Lumakí; tuuiaás; lu- 
magó. II r. Tiinuíbó; sumipot; sumí- 
bol. =^« btcenos pacíales. Lumakí sa 
kaginhawahan ó sa kayamanan: lu 
makí sa mabuting kaugalián. 

CRIATURA, f. der. nang criar. 
Alinmang bágay na nilalang; para 
nang tawo, háyop, ibón, etc. ii Ang 
sangol. II Bátá. 

CRIBA, f. Bithay. 

CRIBADURA. f. der. n:ing criba. 
Pagbibithay; binithay. 

CRIBAR, a. Bithayía. || r. Mabit- 
hay. 

CRIN ó CRINES, f. Kilingng 
háyop. 

CRISTAL, ni. Bubog. lí Sa lamín. 

CRISTIANAR, a. der. nang cris- 
iiano. fam. Binyagán. || r. Magbinyag. 

CRISTIANDAD, f, der. nangm'^- 
iiano. Kakristianuhan. || Pagtalima sa 
mgá kautusán ni Kristong Panginoón. 

CRISTIANISMO, m; der. nang 
cristiano. Kakristianuhan. II Pagka- 
kristiano. 

CRISTIANO, NA. adj. der. ng 
Cristo. Náuukol sa religiong kris- 
tiana. || m. y f. Binyagán, na tumáta- 
Jimang lubós kiy Kristo, 



CRU 

CRITERIO, m. ísip; pngkukiírÓ; 
bait. 

CRUCIFICAR, a. der. nang cruz, 
Ipákó nang padipá sa kurüs. II mct, 
y fam. Pasakitan nang malabis. jj 
r. Mamatay na nakapákó sa kuriís. 

CRUCIFIJO, m. der. nang cru^ 
cificar. Larawan nang ating P. Je- 
sukristong nápaj)akó sa kuíds. 

CRUCIFIXIÓN, f. der. nang cru- 
cificar. Pagpapáko; ó pagpaparipk sa 
kurüs; pagk/ipako sa kurüs. || Pagpa- 
pasákit sa sarih*. 

CRUDO, DA. adj. Hilaw. i| met. 
Mabangís; walang áwá. || Panahong 
malabis ang lamig. || Mahírap. 

CRUEL, adj. Mabangís; gánid; 
walang áwá; mabagsik. H met. Hindí 
matiís; malabis: v. gr. Hindí matiís 
ó MALABIS ang lamig nang pa7iahbn^ 
el tiempo hace un frió cruel=¿:(?;z, 
para, para con su esposa^ Walang áwá 
sa kaniy^áng ^sdiVj;\.z=::de co7ídicihn. Ma- 
bagsik ang paguugáli. 

CRUELDAD, f. Kabangisán; ka^ 
walán nang áwá; kabagsikán. || met. 
Kawalán nang túiipg; di karunungang 
kumilala nang lítang na loob. II Ka-^ 
samaán. || Kasaliwaáng pálad. 
^ CRUJIDO, p. p. nang crujir, m. 
Úgong; lagutok; háging nang ano- 
man sa pagkabásag, pagkabaak, etc. 

CRUJIR, n. Lumagutok; humá- 
ging sa pagkabáh^ pagkabaak, etc.^ 

CRU¿í,i. Kurós. || Dipá. || metJ 
Bigat,; hírap; kasakitan; dalamhátí. 
— Estar en cruz. fr. Magdipá.— i?^ 
la cruz d la fecha, fr. Bühat sa pánó 
hmgang du!o. 

CRUZAR, a. der. nang cruz. Iku- 
rüs; ó ipahálang nang pakuriís an¿ 
anomán sa ibábaw nang ¡bá. j| Pag, 



— 103 — 
CUA CUA 

kurusín.yTawifín ang alinmang daán, Mágustuha^.==:f^«;^/c^ cosa) á alguno. 

párang, ílog*, etc.=:(^/(^ cara) ci aU Mábagay, ó máukol (ang isang bá- 

¿/;//i(^. Tampalín; suntukín sa nuikhá gay) sa isa. =//<? uno) con lo otr$. 

ang* isá.=/í>^' brazos. Ihalokipkip. || Mhakmá (ang isa) sa isa; magkaak- 

'r, Mngkabit; ó rnaglagay sa dibdib má. || r. Towirín ang tindig; ó tika- 

nang kuiüs nang pagkakaballero. san ang tindig. 

II Magkákiirus. || Magkádagandagan; CUADRIENIO, m. Ápat nataón. 

magkápatongpatong; magk^salasala- Gáüng itó sa latín. 



bat ang uiaráming bág'ay. || Magkása- 
lubong.=:^¿'¿;'íZ0<?^. Maghalokipkip. = 



CUADRIFORME. adj. der. ng 
latín. May ápat na hitsura: ó may 



de caballero. Magsuot nang kuriís ng ápat na niukhá; tabas parisukat. 
pagkakaballoro.=^/<í? palabras. Mag- CUADRIL, m. anat. Butó nang 
báti* Magtalo; magsálitaan nang ma- balakang. 



bigat. 



CUADRILÁTERO, RA. adj. der. 



CUADRA, f. Salas, ó kabahayáng nang latía. May ápat na sanipad. 



CUADRUPEDAL, adj, der. ng 
latín. May ápat na paá. || Náuukol 



maliiang nang isang báhay. II Caba- 
lleriza 

CUADRADO, m, der. sa latín, sa háyop na ápat ang paá. 

Panyito nang kilikili nang báro II CUADRÍPEDE. adj. y 

geom. Parisukat. || arit. Ang /;W//¿/í? CUADRÚPEDO, DA. adj. der. 

nang isang numero, na imiñulüpli- nang latín. Háyop na ápat ang paá. 
kang minsan sa kaniyá rin, para ng , Ginágamit namang parang sustan- 

veinlc y cinco, na producto nang cinco tivo sa 7?iasculino. 

sá kaniyá rin. — De cuadrado, mod. CUAJAR, a. Papaniuoín ang ano- 

adv. Lubhang mabuti,||BO, DA. adj. niang bágay na lusaw. || met. Balu* 

Parisukat. || Magaling; lubós. H Mati- tin nang pamuti ang anoriián, na 

kas; matowid ang tayó. halos huag mákita, kundi ang pa« 

CUADRAGENARIO, RÍA adj. niuti lámang. H n. met. y farn Mang- 



May ápat na puong taón. 



yari; kamtán ang anomán.|| fam. Má¡- 



CUADRAGÉSIMA, f. der. sa la- ibigan, niágustuhan: v. gx. Si Juan 



tin. Kurismá 

CUADRAGESIMAL, adj. der, 
sa latín. Náuukol sa kurismá. 

CUADRAGÉSIMO, MA, adj. der. 



ay hindi ko náiibigan, Juan no me 
CUAJA, II n. Sikmürá nang háyop na 
ápat ang paá. H r, Mamuo; kumin- 
tay; magkintay.=:¿í tino la sangre. 



sa latín, Ái)at na puó: ó ikápat na Mamutlá ang isa sa tákot; mágulat, 
puó. II Nánukül sa kurismá. CUAL. pron. reí. Na: v. gr. Ese 

CUADRANGULAR. adj. der. sa es el cami?io p§r el cual se puedt 

latín. Apat ang pánulukari; 6 may llegar al fin deseado, iyán ang daán 

ápat na pánulukan. na ikar(irali?ig sa nÍ7iánasa?ig hanga- 

CUADRAR, a. Parisukatin; 6 ga- nan. || part. interrog. ¿Alín.í^ ¿Sino? v. 

wing parisukat. || n. Mátapat; rnánkol; gr. De estos dos hermanos, ¿cual es 

tnáakiná ang ií^ang bágay sa iba. || el mas cucrdoj^ ^^Dito sa dalawang 



CÜA 

magkapatid; ¿sino, ó alín bagá ang la- 
long mabait? || Kung ano; gayón din, 
(ang kahulugán niyá sa pagpaparis u 
oraciones co7Jiparativas); at sa kalui- 
lugang ito'y láging kasama nang par- 
tícula tal: V. gr. Cual es Pedro ^ tal 
es Juan; kung ano si Pedro, ay (ía- 
YON DÍN si Juan; ó GAYÓN dín sí Pe- 

dro, KUNG ANO si Juan. \\ Kung inú- 
ulit ' sa isang paraang tinátawag na 
disyuntiva nang manga gramático; ay 
káisá nang áting a?ig isa ó ang iba: 
Y. gr. luengo muchos libros, cuales 
de latín, cuales de romance, mayro$n 
áko7ig maraming libro ang iba*y la- 
tm, ANG iBA'Y kastíla; de estos tres 
homlres no hay do?ide escoger, cual 
loco, CUAL necio, cual borrachero, sa 
tatlong iawong ito'y walang mápill, 
ANG isa'y ulol, AN(; isaS^ htmghaftg, 
ANG ISA'Y 7nanlalásing, Sa wíkang kas- 
tíla ang unang cual ó cuales ay ka- 
¡sá nang u?io, at ang ibang náhuhnli 
ay kaisá nang otro.=de entre ellos? 
Sino sa kanilá? 
CUALQUIER, adj. y 
CUALQUIERA, adj. Sinoman; 
alinmán; anomkn; ó bálang na.---/6' 
los dos. Sínonaan sa dalawá. 

CUANDO, adv. de t. Kung; nang; 
noón; niyón. II part. interrog. ¿Kai- 
lán? Ginagamit namang kapara nang 
ating kung minsay.- v. gr. Siempre 
anda riñendo, cuando con los cria- 
dos, CUANDO con los hijos, lági7tg 
nañgddway, kung minsa'y sa niangá 
alílá, kung minsa'y sa manga anak. 
— Cuando mas, ó cuando mucho, mod. 
adv. Magpakáluat; magpakaláon. — Z?6^ 
cuando en cuando rnod. adv. Manaká 
naká; maníiinsanminsan.--~y/?¿? cuando 
acá? Magbuhat kailan? Ano ang da- 



64" 

i;üA 

hilan? l^uino iyán? 
^CUANTÍA, r. Halaga. || Uami. || 
Kaniáhalan; pagkaginoó. 

CUANTIAR, a. ílalagahán; lag. 
yáii nang halaga. 

CUANTIOSO, SA. adj. dur. nang 
cuantííi. Marami; sagáná. |1 Maya- 
man. I 

CUANTO, TA. adj. na kasama ng 
ta7ito kung gamitin sa pagpaparis, at 
sa unahin nang sustantivo inilálagay, 
kaisá nang ating kung gaano] marami\ 
S^y^\ g<^ybn din\ v. gr. cuantos libros 
hay en ese armario iantos ¿7/ el otro; 
ó tantos libros hay en ese arenario, 
CUANTOS (?// el otro: kvng gaano ang 
librb sa armar iong iyán ay gayón din 
ang na sa kabila; 6 ang dami tiang 
7iáriang libro sa armar iong iyán ay 
gayón din sa 'kabila, etc, \\ interj. Ka- 
rami; kakapal: v. gr. ¡cuantos hom- 
bres! ¡karaming laldkit ¡kakapal 7ia 
lalakii ¡cuANrA gcjite! ¡kakapal ó ka- 
raming ta7.üor^ interrog. ¿Ilán.^ Gaano? 
Magkano.^v. gr. ¿cuántos son tusher- 
ma7ios? liLA'ti a7ig kapatid mo? ¿Cuán- 
to arriKs has t raido? ¿Gaanong bigás 
ang inihatid ))L0 rito? ¿Cuan ro vale este 
sotnbrcro? AIaítKanü ang so¡7ibrero7ig 
itó. II Madalás na kaisá nung salitang 
lahat: v. gr. Za\ cuantos libros ve, bi- 
mbasa an^ lahat 7iang librong mákíta; 
quiere cuanto le ofrezca, Ibig ano la- 
hat 7iang idúlot sa Icaniyá. || Bülang: 
V. gr. Arroja cuanto come, isifiüsuka 

BALANG /ca?lÍ7l, Ó LAMÁJ' ?ta7tg ká7lÍ7l,— 

Cuanto mas que fr. Rukod sa; tangí sá. 
— 'Tanto cuanto, fr. Kan ni i; kapatak. 
V. gr. Dame un tanto cuanto de vino^ 
bigyári mo akó 7iang kapatak 7ia dlak. 
^ CUARENTA.* adj. nuuL card. : 
Apat na puó. 



CUB 

CUARTA. 1. Ikápat na bahagi ng 
anoinán. 

CUARTO, ^FA.adj. íiuni. ord. Ika- 
ápat. II ni. Jkaápat na bahagi. || Sil id. 
II Kualtá. II pl. Salapi; pananalapí. — 
Cuarto íi cuarlo. niod. adv. Unliuntí. 
— Cuarto sobre aia/io. fr. l.ahát nang 
salapi; booní¿ halaga na walang kü- 
lang niuntí man. — Ser de ¿res al cuar- 
to, fr. Masamang lubhá; walc\ng hala- 
gáng anomán. 

CUATRALBO, BA.adj. Kabayo, 
ó alinniang h^yop na pulí ang ápat na 
paá. 

CUATRERO, m. Magnanákaw 
nang^ háyop. 

CUATRO, adj. num. card. Ápat.|| 
m. Ang niímero4. — Mas de cuatro, fr, 
Maranii; lul)hang makapal na bílang. 

CUATROCIENTOS, TAS. adj. 
num. card. Apat na daán. 

CUBA. f. Túnel, ó bariles na sisi- 
dián nang" álak. ii Salitang ipinangíit 
sa lasing. 

CUBERO, ni, der. ng cuba. Man- 
gag'awa nang túnel ó bariles. 

CUBIERTA, f. Takip; suklob; pa- 
nambil; kulandong; karang; kulubong; 
bálol. II niet. üdhilán. 

CUBIERTO, TA. p. p. nang cu- 
brir. Natálakpan; balot.||u]. Ang llue- 
go nang kutsara, Icutsiüó, linidor na 
inilalagay sa pagkáin.H x\ng inilálagay 
na pingan, kutsara, kutsilió, tinidor, 
tinápay 6 kanin, baso at servilleta, sa 
harapán nang" bálang is¿í nang" uinií- 
upó sa pagkáin. Tinálawag ding cu- 
bierto ixng iscing |)ingang uiay kasa- 
iTiang servilleta, ó bandchang rnay ta- 
kip na servüh ta, na ipinagdíidulot ng 
tinápay, biscot;o, etc. sa niangií lefres- 
co. II Báhay, ó lugal na uiay bubong 



165 



CÜC 



na nasisilungan. || /\ng manga lílam 
na páminsanang iniháhayin sa mesa, 
— ^^ Ponerse ¿i cubierto, fr. Magtágdj 
umílagsa pangán¡b.|jadj, Tagó; kan- 
long; líhini. 

CUBRIR, a. Tak[)án; tabunan; ati- 
pan; bubungá'i,||Balutin. || Kalupku- 
pan. II Pagtakpán. H Dumhán, 6 pu- 
nín nang duiní. || Mapunó; mabálot: 
V. gr. Fulano vi^ne cuniERxo de polvo y 
lodo, etc.; si Fulan^y dumating na fu» 
NO ó jíALOT nang ali/cabok, pútik\ etc^ 
II Lukuban, ó asawahin nang háyop 
na lalaki ang babayi niyá", jj Damtán., 
II Pindungán; kulubungán. || Batbatín/ 
z==.de, con ropa. Balutin nang damit, 
damt¿in; takpán nang damit. =¿/^ 0pro^- 
bio. Siráan nang puri; hiyaín.=:úí? 
grande, iiimlin sa harap nang hárí ng 
karángalang pagkagrande. || r. Mag- 
suot nang sombrero. || Magtakip; 
magkulandong; magtalukbong; nía- 
báhaw; inagkukibong. || Magdamit; ó 
magbálot. = c'6>//, de n;/)cz=Magdaniit; 
magkulubong nang damit; ó magbálot 
nang damit. ^^/í^ grande. yid^^%ooi\ 6 
tumangap nang karángalang pagka^ 
sa haraj) nang hái.í. 

CUCARACHA. í Ipis. 

CUCLILLAS (EN.) mod, adv. 
Tingkaya;^!; ó patingkayad. 

CUCHARA, f. Kutsara; sandok. 

CUCHARADA. í^ der. nang cu^ 
chara. Kasandok; 6 ang malulan, ó 
luían nang isarig ^alok nang kut- 
sara ó nang sandok. H met. Sabad sa 
sálitaan. — Hlrter su cucharada, fr, 
met. Sumabad; niaki^ahok sa hindí 
díijiat pakialamáii. 

CUCHARATEAR. n. Haluin 
nang sandok; pagsasandokin. || met. 
Makiíalaniítaui sa hindí dápat pak¡. 



grande 



i66 — 



cuc 

alamán; sumabacl=<?« todo. Makita- 
lamítam sa lahat. 

CUCHICHEAR, n. Bumulong; 
umungot sa tainga nang" iba, sa isang 
hárapan. 

CUCHIJJ.A, f. Espada; itak; ha- 
pak. II Hibás nang sapaleio, na pang- 
hivvá nang kátad.||püct. Espada; pang- 
gapas. 

CUCHILLADA. í. dcr. nang ai- 
chilla, Tagá; ívva. || Babag; tákapan. 

CUCHILLAZO, m. aum. nang 
cuchillo, Tagá; íwá. 

CUCHILLERÍA, f. dcr. nang cu- 
chillo. Lugal na gagawán, ó pinagtí- 
tindahan nang kutsilió.||Ang opisiong 
mangagawá nang kutsiüo. 

CUCHILLERO, m. der. nang 
cuchillo. Mangagawá nang kutsilió; 
magkukutsilió. 

CUCHILLO, m. Gulok; itc^k; sun- 
dang; pisaw; kampit. || met, Súsog ng 
damit, na tiilís ang tabas. 

CUELMO, m. Suló. 

CUELLIANCHO, CHA. adj. pa- 
lab, comp. nang cuello^ at ancho. 
Malápad ang liig. 

CUELLICORTO. TA. adj. der. 
ng cuello, at (r¿?;-/¿?.Maikli ang liig; sikig. 

CUELLIERGUIDO, DA. adj.pa- 
lab. comp. nang cuello at erguido. 
Matuid ang liig; nanínigas ang liig. 
jl met. fam. Mayábang; palálo. 

CUELLIESTRECHO, CHA. adj. 
palab. cóuip. nang cuello at estrecho. 
Makíiid ang liig. 

CUELLILARGO, GA. palab. 
comp. nang cuello, at largo, Mahábá 
ang liig. 

CUELLITUERTO, TA. adj. pa- 
lab. comp. nang cuello, at tuerto. Pi- 
lipit aug liig; baliling. 



CUE 

CUELLO, m. Liig; kuello. 

CUENTO, m. arit. Isang líbong- 
libo. II Salitá: bíflita. || Sitsit; enredos; 
basagulo. 

CUERDA, f. Písi; lübid; hapín; 
pitik. II Kuerdas nang biguela, alpá, 
etc. II pl. Ang manga lítid nang ka- 
tawán nang tavvo. 

CUERDO, DA. adj. May pagi- 
ísip; may bait. || met. Mabait; nagbií- 
bulaybülay muña 'bago gumawa ng 
anomán. II Marúnong; matalino. 

CUERNA, f. Siíngay nang háyop, 
na guinágawang sisidián nang tiíbig 
óálak nang niangí pastel. |I Siíngay || 
Tambal i 

CUERNO, m. Süngay. H Tulis; 
pánulukan. || Tambüli. || pl. Manga tu- 
lis nang anoman, na tabas süngay, — 
Po7ier los cuernos, fr. Magtaksil ang 
babayi sa kaniyang asawa. 

CUERO, m. Kátad; balat. || met 
y fam. Mapaglasing; malakás umi- 
nom. Madalás sabihing estar hecho 
un cuero, langó: ngúni't láló ang sali- 
tang pellejo. — Efi cueros, ó e?t cueros 
vivos, mod adv. Hubad; walang da- 
mit na anomán. — Dejar á uno en cue- 
ros, fr. Habarán; alisan nang pag- 
kabiíhay. 

CUERPO, m. Katawán. || Tíkas; 
tayó nang kataw&n; bayawang. || Ang 
kapisanan nang lahat nang tawong 
namámayan 6 nanínirahan sa isang 
lugal, bayan, etc. || Bangkay: ngúni't 
sa kahulugang ito*y madalás sabihing 
cuerpo muerto, cuerpo prese?ite, etc. || 
mil. Batallón; puluiong nang sundalo 
na kasama ang kanilang piínó.|lKung 
libró ang pinagdusapan ay bawa't 
isang libró ó tomo: v. gr. Ang gavong 
librertay Nh{yroong dalawung libong 



CHE 

TOMO 7ia7ig libró y tal librería time dos 
mil CUERPOS de libro. \\ Ang- kapal ó 
nipís nang manga káyong" sut^á, lana, 
etc. V. gr. Ang hyong ito ay manipís, 
este tejido ¿iencvoco cuerpo ele, \\ La- 
kí nang anomán. 

^UEKYOym. Owak. 

CÜEstO. m. bot. Butó nang bu^ 
nga nílíjg káhoy, na paris nang man- 
sana, santol, etc. II farn. A.ng utot: na 
kung tawagin nang malib'nis magsa- 
lita ay pluma. 

CUESTA, f. Dalisdís: clahilig na lu- 
pa. II Pangiílak ng salapí; panghihingí 
nang ambag. — Cuesta abajo, mod. adv. 
fam. Palusong sa bundok. — A cuesta, 
mod. adv. Pasan; dala sa balikat. 

CUESTIÓN, f. Tanong; ó salitang 
palagay, lípang maabot ang katotoha- 
nangíbig mahiíl6.|¡Á\vay; babag; pag- 
tatalo; pagtataltalan. 

CUESTIONABLE, adj.der. nang 
cuestionar. Alangin; páisipan; pagtá- 
talunan, ó mapagtátalunan, 

CUESTIONAR, a. Pagtalunan; 
magtaltalan. 

CUEVA, f. Yungib; longib; lungá. 
^de ladrones, met. Báhay na pánulu- 
yanan nang masasamáng tawo. 

CUIDADO, p. p. nang cuidar, y 
m. Ingat; pagkakaiíngá. \\ Sípág.||Pa- 
mamahálá. || Kabá; tákot; aligamgam 
nang loob. — Estar de cuidado, fr* Ma- 
liibhá; mabigat ang lagay. — Cuidado 
conmigo^ Mag íingat sa akin. 

CUIDADOSO, SA. adj. der. nang 
cuidado. Maíngat; niakalíngá. || Mali- 
ms,'=^con, para coTí un enfer77io, Ma- 
kalíngá sá isang may sákit.=¿/¿' su ha- 
ci€7ida, Maalágá sa kaniyang pagaárí. 

CUIDAR, a. Ingat ^n; alagaáii; pa- 
mahaláan. jj n. Mamábala; magpuaií- 



67.- 

CUL 

lit. —d uno, Alagaán, ó pagsilbihán ang 
isá.=f¿? algo. Ingatan ang anomán, ' 
II r. Magíngat; magpakahúsay; paka- 
alagáan.^ — Cuidarse de,.. íx. Lumayó, 
ó uniílag sa... 

CUITA, f. Hápis; pighatí; dalam- 
hátí; hinagpís. || Násang mahigpit. 

CUITADO, DA. adj. der. nang 
cuita, Nagpi|)¡ghatí; naháhapis; ma- 
lungkot, II Aba; sáiang pálad.|lDungÓ; 
duag. 

CULADA, f. der. nang culo. Bag- 
sak nang piiit sa pagkápaupo. 

CULANTRILLO, m. bot. Damo 
na gayón din ang táwag natin. 

CULANTRO, m. bot. Kulantró. 

CULATAZO, m. der. nang culata. 
Saksaknang kulata. || Síkad nang ba- 
rí 1 sa pagputok. 1 

CULEBRA, f. Ahas. || Bíro. 

CULEBREAR, a. Lumákad na 
magpaahasahas; kumiwalkiwal. - 

CULINARIO, RÍA. adj. Náuukol 
sa kusíná. 

CULO. m. Puit. II Tumbong, ó bu. 
tas nang puit, || Pigí nang háyop. L^- 
long karaniwaHg táwag ay ancas. ^ 
Volver el culo, fr. Magtakbó. 

CULPA, f. Sala; kasalanan. 

CULPABLE, adj. den ng culpar. 
May sala; nakágaAvá nang sala. || m. 
Ang may sala. 

CULPADO, DA. p, p. nang cul^ , 
par. y s. y adj. May sala; ó nagká- 
sala. 

CULPAR, a. Bigyang sala; sisihin; 
paratangan.=(^¿í imo) de omiso. Para- 
tangan, ó salahín (ang isang) taniad. 
= (el ''atrevÍ77iie7ito) e7i $tra perso7ia, 
Iparátang (ang kapangáhasan) sa íbang 
i?iVJo.::B=^por haber faltado, Sisihin da- 
hil sa pagkakiílang. 



— i68 



CUM 
CULTIVADOR, RA. m. y f. 

Mangülinang; míigsasaka. 

CULTIVAR, a. Bag-l)agín; araro- 
hin; ó linangín ang* lu[)a. || Sakahiii. 
II Tubán.lJKung kasama nang manga 
nombreng ia!e?i¿o, ifigc?iio, vienioria^ 
ay safiávm ó linañg'm ang manga san- 
kap nailónang kálolówa, ó magáral. 
II Kung kasama nang mgá nombreng 
las artes y las cie?icias, las lenguas ang 
kahuluga*y magsánay sa kaníU. || r. 
Magétral; ó linangín ang saiili. 

CULTIVO, m. Pagflinang; pagsa- 
ka. II met. Pagtuturo; pagaáral. 

CULTO, m. Gálang; paggálang.|| 
Pagsambci. |[ adj. Mnrünong; malinis 
sumalitá ó siimiilát.=í//¿v>/¿7, ó reli- 
gioso, Pagsambá sa Dios. || adj. Ma- 
gálang; mariínong makipagkápowá; 
bihasa. 

CULTURA, f. der. nang-^///M 
Paglinang nang !üpá: kung ang si- 
násabi ay paraán nang pagsasalilá; 
kagandahaiig sumali. || Kariinungan; 
^pagsisikap sa anomang ikalíliwanng 
nang ísipJ'iKarunungang makipagká- 
powá tawo; kagandahan nang kilos. 

CUMBRE, f. Tnluktok nang bun- 
dok. II met,, Kadaki fian. 

CUMPLEAÑOS, m. Araw na ka^ 
pangánakan sa isa, at kaganapán ng 
bilang nang taoí^g" nalakaran. 

CUMPLIDO, DA. p. p. nang atm^ 
plir. adj. Sagáná; mararni; labis. || 
Lubós. II Magálang; niahinhin ang ki- 
los at marúnong n^akipagkápowá.jj 
m. Kagalangán. |j Sundaloñg kum- 
plido. 

CUMPLLMIENTO. m. Pogtupad; 
katuparan.|j Ang pngaalok ó pdgaálay, 
na nagbúbuhat sa pakikipagkápowiV 
tawo; ó sa kagalangáng tinátaglay na- 



CUN 

tin sa ating k'ipowá. || Katapusán) 
táning na ]3anahón. 

CUMPLIR, a. Tumupad; guma- 
nap. jj Hiistuhín ang anomán; fagpu- 
sin.=/¿/ palabra^ o con h^ palabra^ 
fr. Tuparín ang pangdko. || n. Maki- 
pagkápowá tawo. II Magbáyad nang 
lítang. II Makasapat; magkásiya.|| Ma- 
tapos ang táning. ==^co7i algtmo, fr. Tu- 
parín ang katungkutan sa kápowá. 
=por su padre, Iganap ang kaniyang 
ama; 6 gumanap sa lugal nang ka- 
niyang ama. II r. Mangyari; matapus. 
z=icn uno (el p7'onbstico), Mangyari sa 
isa (ang hülá). 

CÚMULO, m. Huntón. || Dungit: 
tuktok. II mit. Kasaganáan; kara- 
mihan. 

CUNA. f. Duyan; aluyán. || met. 

Bayan ó líipang linnbuan nang isa. 

II met. Láhí; ának; 6 líping pinag- 

buhatan. || met. Ugal; ó pinagmulán 

nang anomán. 

CUNAR, a. Aliíin; ó iugoy sa díi- 
yan ang bella. 

CUNDIR, n. y r. Kumáiat; lu 
mipána; Inmagánap. Lalo na kung 
mansa ó dungis ang sinásabi. || Du- 
mami. || a. Ikálat; isábog anj^ balita 
ó sabisabí, etc. 
jGtlÑA. f. \ 
sabat. 

CUÑADA. 

CUÑADO. 

CUÑO. m. Tatak. || Hulmahan;: 
panatak: || met. Tabas, ó hitsura. 

CURANDERO, m. der. nanga* 
rar, . Mangagamot na hindí nagáral 

CURAR, a. .Gamutín; pagalingín 
ang sakit. ¡| Míigasín; magdáing nang 
isdá ó karné. || met. Pagalingín ang 
damdam nang kalooban. II n. y r. Gu 



Lunyás; kálang, tások; 
f. Hípag. 



m. Bayaw. 



CÜR 

malingf S2^ sakit; humüsay; bumuti; 
lumakás.=^¿:^// dauos, Gumaling sa pa- 
lígó; ó mag-gamot nang paIígó.=¿/6^ 
una efifermédad. Bumuti; ó gumaling 
sa isang sakit. =<?;/ salud. Mngíngat ó 
lumayo sa ipagkákasakit. 

CURIOSEAR, n. Sumiyásat ng 
biihay nang may búhay. || Magayos; 
maglinis. 

CURIOSIDAD; f. Násang ma- 
káalam, makatalastás, 6 mátuto ng 
anomán. II Sínop; siyásat;' linis. || Bá- 
gay na mainam, ó bihírang mákita. 

CURIOSO, SA. adj. Mausísá; ma- 
siyásat. j] M'alinis; maayos. |¡ Maíngat; 
niasínop. || Kakaibá; tangí. || Mapílit; 
nniat¡yagá.=:r/^ fiolictas- Mausísá; ó míi- 
gustuhin sa balítá.=/or saber. Ma- 
pílit sa pagkátuto; matiyaga sa pag- 
sisiyásat nang anomán. 

CURVO, VA. adj. Mubog; ba- 
luktot. 

CUSER a. Tahiín nang masamá; 
pagkubotkubolín; etc. 



69- 

CÜT 

CUSTODIA, f. Tánod; bantay. || 
Pagtatánod; pagaalága. n Pagaampbn. 

CUTÁNEO, NEA. adj. Náuukol 
sa balat nang tawo. 

CUTIS, m. ó f. anat. Ang balat ng 
i^v^o.=:atezado. Kayumanging balat 

CUYO, YA. adj. y pron. poses, y 
relat, na tánging hindí iniáagpang sa 
náuuna sa kaniyang salitá, kundí sa 
sumúsunod sa kaniyá, bagamán di- 
nádawit ang sa kaniya'y nangünguna, 
at sa áting wíká ang katapat niya'y: 
na ang ka7iiyang, ó na may ári nang. 
V. gr. Ang lúpá, na ang kaniyang ma» 
Tigd pananim ay mañnam; la tierra, cu- 
yos plantíos son hermosos; ang babayt\ 
NA MAY ÁRÍ ?iang sombalüoy la 7nujer^ 
CUYO es el sombrero etc. Ang cuyo dito 
ay kaisá nang de quien, de la cual^ 
etc, II Sa tanong ay kaisá nang ka- 
ñgino, ó kanino nang áting wíká: v. gr. 
¿KAÑGiNO a7tg bdhay na itóP ¿cuya es 
esta casaP ¿k aniño ang mañgd pan- 
yong iydnp ¿cuyos son esos pañuelos i^ 



-~-^:r:^^r>n=*^:::^ 



22 



170 



CU 



CHA. m, Ang tsá. 

CHABACANADA, f. Libak;tuya, 
II Wíkang patuyá. 

CHABACANAMENTE, adv. ni. 
Patuya. 

CHABACANERÍA, f. Kabasto- 
san. II Kawaián nang ayos. 

CHABACANO, NA. adj. Bastos, 

CHABETA. f. Sabat na bákaj 
mftt. y fam. Bait; pagiísip: vi gr. 
Perder la cha beta, vias\ra aji^' bait 
ó ang ísip; matilol, 

CHABORRA, f. fam. Babáying 
niay labing lima hangang dalawang 
puóng taón. 

CHACOLOTEAR, n. Pumilápi- 
latok ang patos na bákal nang paá ng 
kabayo, dáhil sa kalowagán ó kaku- 
langán nang pákó. 

CHACOLOTEO, m. PiJatok, ó 
pagpilatok nang patos na bákal nang 
paá nang kabayo. 

CHACOTA, f. Pagkakaingay at 
pagkakatowá, na may hálong táwa- 
nan at bíruán. !( Bíró; agláhí. 

CHACOTEAR, n. Magbinián ng 



maingay, at may hálong sálitaan at 
táwanang malakás. 

CHAFARRINAPA. f. Dungis, 5 
mansang nakapáoangit. 

CHAFARRINAR, n. Dungisan 
ang anomhn; papangitin; siráin. 

CHAMBÓN, m. Ang mangmang 
sa laró, ó hindí marunong lumaró. || 
fam. Mangmang sa pinagaralan 6 sa 
ayiománg tungkol. 

CHAMBONADA, f. der. nang 
chambhn. Kamangmangán; di karii- 
nungan, 

CHAMORRA, f. fam. Ulong kii- 
tipio ó ahit. 

CHAMUSCAR, a. Salabin, ó is^ 
lab. II Idarang. íj met. Dalaín; pagalí- 
tin; palibhasáin. (( r. Masálab. || Mag- 
sálabsaban, ó njag amoy asó ang 
lílam. 

CHAMUSCO, m. y 

CHAMUSQUINA f. flim. Pag- 
sasálab; pagdadarang. ii met. y fam. 
Away; pngtataio. — Oler á charnnsg ni- 
na. Magamoy sálabsaban; magamoy^ 
siínog. 



CHA 

CHANCEAR, n. der. nang chanza, 
Magbiió. Lálong kaugalián ngayong 
gamitin sa recíproco: magbiroán; bu- 
míió, — • Chancearse cari cualquiera. Má- 
kipagbiruán sa kangínoman. =¿/¿? su 
prójimo, BuíTiíró, 6 lumibak sa ká- 
powá. 

CHANCERO, RA. adj. der. ng 
chanza, Mapagb¡ró.¡| fam. Mapagpa- 
tawá. 

CHANCLA, f. y 

CHANCLETA, f. Sangkletas; si- 
nelas. 

CHÁNCHARRAS MANCHAR. 
RAS. f. pl. Likwadlikwad; inirííií; 6 
dahidahilán at nang huag makriga- 
wá: V. gr. Juan anda en cháncha- 
rras-máncharras, si Juan ay íiRÍíui 

AT NANG HUAG MAkÁGAWÁ, ctc, 

CHANFAINA, f. Kaluto; ó ülain 
na tinadtad na bagá, at iba pang 
lamang loob. — — ^ 

CHANZA, f . y 

CHANZONETA. f. der. nang 
chanza. Salitang bíjó; agláhí. 

CHAPADANZA, f. fam. Bírong 

rvi o c ji l/" I f- 

CHAPARRADA, f. Unos; ulang 
malakás, bi^lá at siíijumandali. 

CHAPARREAR, n. Umunós. 

CHAPARRÓN, m. Unos. 

CHAPATAL, m. Putikan; kolonoy. 

CHAPUCERÍA, f. Kagaspangán; 
kabastusán nang pagkáyari nang ano- 
man. II met. y fam. Kabastusán ng 
ugáli, etc. 

CHAPUCERO, RA. adj. Bastos 
at hilako ang pagkáyari. ii m. Ang 
panday na mangagawá nang páko, pi- 
saw at iba pang bágay na bastos. || 
Ang hilakó anomang gawín, ii adj. 
Tawong bastos. 



171 



CHA 

CHAPURRAR, a. fam. Halüan; 
lahuknn ng iba ang álak, ó anomang 
likor. II Magsalitá nang isang wíká, 
na haliían nang iba. || Halúan ang 
isang sálitaan nang manga bágay 
na malayo, sa pinagüusapan, 

CHAPUZAR, a. Iluglog; ilubog 
ang ulo sa tübig ó ibulid lang isa 
sa tdbig, na ang ulo ang iuna,:=<?« 
el rio; Ibulid sa ílog nang patiwa- 
rik. II r. Magtalón sa túbig, na ang 
iuna'y ang ulo. || Magtimbugan sa 
tübig. 

CHAQUETA, f. Saketa. 

CHARADA, f. Bugtpng; paláisi- 
pan. 

CHARCO, m. Dánaw; labak; sá- 
log; lodlod, II met. y fam. Ang dál- 
gat: V. gr. Pasar el charco, turnan 

luid fiang DÁGAT. 

CHARLA, f. fam. Katabilán. II 
Pagtatábil; ó pagsasalitá nang* walang 
kapararakan.- 

CHARLAR. n. der. nang charla. 
fam. Magtatabil; magsasalitá nang 
walang wastó at kapararakan. 

CHARLATÁN, NA. m. y f . der, 
nang charlatanería. Matabil; bunga» 
ngaan. 

CHARLATANEAR, n. fam. der, 
nang charlatán. Magtatábit; magsa- 
salita 

CHARLATANERÍA, f. Pagta- 
tabil. 11 Katabilán. 

CHARLATANISMO, m. der. ng 
charlatanería. Katabilán. II Pagmama- 
galing. 

CHAROL, m. Barnís na lubhang 
makintab. 

CHAROLAR, n. der. nang cha* 
rol. Barnisán nang tsarol; tsarolin. 

CHARRADA, f. Wíká; 6 gawang 



CHÍ 

y fam. 



— 172 — 



CHI 



bastos, I) met. y fam, Gawá; ó pa- 
miíting bastói at feindi akiiKi. 

CHARRO, RA. m. y f. Tavvong 
bastos. II adj. Bastos; bágay na ná- 
pakabatbat nang* paniuti at kiílay na 
nakapápangit. 

CHASCO, m. BírÓ; agláhi. |I 
Pagkahiyá; pagkabigó; ó di pag- 
kakamit nang hangad. — Abrirá chas- 
co. Biriíin; aglahíin hangang sa ma- 
gálit. 

CHASQUEAR, a, Ulolín; hiyaín 
ang kápowá. |1 Biriíin; aglahíin. || Pa- 
sagiokín ang látiko, 6 ang lamba- 
nog. II n. Umalatiit; lumangitngit; ku- 
mulós ang káhoy dáhil sa panga- 
ngalírang 



átíng ábay, kaibigau,zszde cuerpo. Ma- 
Hit ang pangangalawán. 

CHICHARRÓN, m. Satsarón. 

CHICHEAR, a, fam. Sutsután; 
tawáginí^- sutsiitán ang isa nang chi 
chi\ ó ¿s/¿ tsil 

CHICHÓN, ni. Biíkol sa hampas* 
ó sa suntok, iáló na kung sa no<5. 

CHIFLA, f. Panutsot.' II Pagsut. 
sot; pagsípol. 

CHIFLADERA. f. dcr. nang chu 
Jla. Panutsot. 

CHIFLADURA, f. der. nang chU 
Jla. Pagsutsot. 11 Sutsot. 

CHIFLAR, a. Biruin; oyamín; hi- 
yaín ang kápowá sa hárapan. || fam. 
Uminom nang marami at mádalian. 



'CHASQUIDO, m. Sagiok; langit' Sinásabi sa mánginginom nang álak. 



ngit 

CHATO, TA. adj. Pulpol; pa- 
ngod. II fam. Ilong na sapad; dampa. 
II Tawong sapad ang ilong. 

CHIBA, f. Kambing na bata ó 
dumalaga. ' ^ 

CHIBATO, m. d^r. nang chibo. 
Kambing na lalaki, biíhat sa edad 
na ánim na buán hangang walá pang 
isang taón. 

CHIBETERO. der. nang chibo. 
m, y. 

CHIBITAL. der. nang chibo, m. 
Kural; ó kiílungan nang manga kam- 
bing na walá pang isang taong 
edad. 

CHIBO, m. Kambing na lalaki, 
na walá pang isang laón. 

CHICO, CA. adj. Munli; rnaliit. 
II m. y f. Bátá.|| Binátá; dalaga. v. gr. 
Si Jiiafta ay isang d alagan o inabait, 
mahinhtn at masípag\ Juana es una 
CHICA virtuosa, ?nodesta y laboriosa. \\ 
Tawagán nang kabataán, na kaisá ng 



II n. Sumutsot; sumípol. || r.^ Mag- 
biroán; maghíyaan. || Mahiyá; huag 
kamtán ang anqmán. || Uminom ng 
malabis na álak. 

CHILLAR, n. der. nang chilla. 
Tumili. II Sumagitsit ang niliílutó. || 
Sumigaw, II Lumangitngit ang eje ng 
gulong, d&híl sa kakuIangárKTía^ 
langís. / 

CHILLIDO, m. der. nark chilk 
Tili. \ 

CHILLÓN, NA. m. y A. aum," 
úTiVig. chilla, Tíliin; masígawin. || adj 
Külay na totoong matingkad; ó na 
kasiísugat nang mata. 

CHIMENEA, f. Dapugan, 6 ^ir 
[niluan^ na lábasan nang asó. |j mct. 
fam. Ulo: at sinásabi sa uminom 
nang" maraming álak: que se le sU' 
bib el humo á la chimenea, umakyai 
a??g usok sa ulo. 

CHINCHARRERO, m. der. nfi 
chinche, Lugal na masiírot. \ 

CHINCHE, f. Süioi. ||m, mcl 



— ^73 — 
CHI CHI 

Táwong lubhang nakamiímuhi. CHIRRIDO, m. Sagitsit; langit 

CHINCHORRERÍA, f, den ng ngit; ngálit, 



chinchorro. Kasinongalíngan; kabu 
laanan. II fam. Sitsit; enredos. 

CHINCHORRO, m. Piíkot; ki- 
lid; taksay. 

CHINCHOSO, SA. adj. der, ng 



CHIRRIO, m. Langitngit; ó tu- 
nog* na matilís nang gulong at eje. 

CHISME, m. Sitsit; opat; pagha- 
hatid dumápit; enredos. || pl. fam. Ma- 
nga bágay na mumunting halaga; ka- 



chmchc. met. y fam. Táwong naka- sankápang maliliit, láld na kung na 



yáyamot at mabigat ang ugálí. 

CHINELA.^ f. der. nang China. 
Sinclass 

CHINESCO, CA. adj. der. nang 
China. Náuukol sa China ó Sungsong; 



kasásagabal láinang: atsinasabi, quita 
de ahi todos esos chismes, alisín mo 
rián ang lahat nang pangsagábal na 
iyán. 

CHISMEADOR, RA. m. y f. der. 



sárili nang insik. || Náhahawig sa ma- nang chis??ie, Mapagsitsit; mapagha 
ngá bágay sa Supgsong. || m. Wíkang tid dumápit 



insik 

CHINO, NA. adj. der. nang Chi 
na. Nétuukol sa China, ó sa insik, 
11 m. y f. Insik. II Wíkang insik. 



CHISMEAR, n. der. nang. chisme. 
Maghatid dumc^pit; omopat. 

CHISMOSO, SA. adj: y m.yf. 
der. nang chis?ne, Mapaghatid dunaá*» 



CHIQUICHAQUE. m. Maglala- pit, 

gaii nang troso. ^ CHISPA, f. Tilamsik nang apoy; 

CHIQUILLERÍA, f. der. nang alipato. || Diamanteng lubhang maliit. 

chiquillo, fam. Karamíhang bátá; ka- ij Ambón. || Talino; talas nang ísip: 



tipunang pulós na bátang maliliit 

CHIQUILLO, LLA, TO, TA 
adj. dlm. nang chtco y. 



V, gr. Fula?to tiene chispa, 6 tiene mu* 
cha chispa; si íulano'y may talino, 
6 may malaking catalinuhan ó tá- 



CHIQUIRRITICO, CA, LLO, las nang ísip. || fam, Kalasingán; ka 
LLA, TO, TA. der. nang chiquito, langohán. || met. Liksí;/talas. 



adj. dim. nang r///¿r¿?. Bátang ma- 
liit. || Bágay na maliit na maliit. 
CHIRIPA.' f. Salarónang billar 



CHISPEAR, n. de/, nang chispa. 
Tumilamsik; magalipat)D.||Umambón. 
II Magniñgning; \^\xxv\\\?c^^^^==JCM^pear 



ay 2iX\g pananálo?ig ?mgkátaon || met. de cólera, fr. met. Magmurá; mag- 
Pagkakátaong m¡\.hi\ú.-- Tener una lasuá sa gálit 



chiripa, fr. met. Magkapálad; ó pa- 
larin. 



CHISPORROTEAR, n. der. ng 
chispa, fam. Magalipato; magpipisik, 



CHIRLAR, n. Magsalitá ng mar para nang nangyáyari sa ílaw kung 
íngay at madinalasán. H Magsisigaw; walá nang laiigís 



tumili. 

CHIRRIAR, n. Sumagitsit.||Uma. 
latiit. II Lumangitngit. jj Magngálit. || 
Tumilí.||fam. Umáwit nang padcscn- 
tonado. 



CHISPOSO, SA. adj, der. nang 
chispa. MaaÜpato. 

CHISTAR, n. Umimik; kumiloi 
na tila may sásalitin. Karaniwang 
sa pagtangí gamitin: v. gr. no chis- 



CHO 

'í:kKj huag UMIMIK, huag macísalitá. 

CHISTE, m. Salitang malasa at 
nakatütuwá; sisté. II Pangyayáring wa- 
katütuwá ó nakátatawa.||Bíró; agláhi, 
—Caer en el chiste, fr. fam. Mása- 
kay; máintindihan, — Dar en el chiste, 
fr. Tamáan; mátapatan; mápalaran 
ang anoíiián. 

CHOCANTE, p. a. nang chocar. 
Nakagágalit. |] adj. Di kaugalián; ka- 
kaibá; katakatak;.i; lubhang mahálay. 

CHOCAR, n. Máuntog; mábun- 
gó nang malakás; magkáuntog; || 
met. Bakahin; piyapisin; babagin. || 
met. Makagálit; niakamuhi. |j Maka- 
táwag nang pansin nang sínoman. 
H Magtalo; magáway. =í^ los presen- 
tes. Makatávvag nang pansín nang 
nangáhaharap.^^^Tó'// los vecinos. Má- 
kagalit nang manga kaapidbáhay.= 
(los veci/ios) entre si, Magkagalit, ó 
magaáway ang magkakaapidbáhay. 

CH0CARRE:AR. n. MagbirÓng 
hindi maínam. 

CHOCOLATE, m. Sikulate. 

CHOCOLATERA, f. der. choco^ 
late. Lutuán nang sikulate; batidor. 
II Ang rsavva nang magsisikulaté. 

CHOCHEAR, n. der. nang cho- 
cho. Magiílian; humíná ang isip, dá- 
hil sa katandaán.=cY?;/ la vejez. Mag- 
ullan sa katandaán.= /í?r la vejez. 
Magiílian dáhil sa katanda.án.= í/^ 
viejo. Magúlian sa katandaán, 

CHOCHERA, f. y 

CHOCHEZ, f. der. nang chocho. 
Paguulian; pagkaulianin. 

CHOCHO, CHA. adj. Úlian; lília- 
nin. II pl. Matamís na tuyo na ipi- 
naaiímigay sa manga bátá. 

CHOPES, ni. pl. Bagá. 

CHOQUE, m. Pagkakáuntog; pag- 



174 



CHÜ 

kakáumpog. || Salpok; umpüg. || mil. 
Pagdadaop; ó pagbubungó nang da- 
lavvang hukbó, na dáhil sa kauntián 
nang tropa b sa kadaüán nang pag- 
babaka ay hindi matátawag na ba^ 
talla, y met. Áway; pagtatalo. 

CHOQUEZUELA, f. anat. Ba* 
yugo nang tiíhod. 

CHORREAR, n. der. náng chorro. 
Tumagaktak; túmulo; tumilároy. 

CHORRETADA, f, der. nang 
chorro, fani. Tagaktak. — Hablar á 
chorretadas, fr. fam. Magsasaliiá ng 
malabis at palongpátong sa kada- 
lasan. 

CHORRO, m. Tilároy; talandoy; 
bugá nang tiíbig.— ^i chorros, mod. 
adv. Masagáná; párang agos. — Soltar 
el chorro, fr. Magsasalita nang ma- 
labis. Humalakhak nang malakás; 
tumavva nang labis. 

CHOTO, TA. m. y f. Kambing 
na sumüsuso pa. 

CHOZA. í. Baiongbárong; kubo; 
kubakob; dampá; dalundong. 

CHOZNO, NA. m. y f. Apó sa 
sákong. 

CHUBASCO, m. Unos, uláng ma- 
lakás ha inay hálong hangin, 

CHULETA, f. Tadyáng nang buló 
ó nang/üáboy, na pinirito ó ínibawat 
may halong rekado. 

CHUNGA, f. Saya; towá; gali. 11 
Bír6. — -jBW^rr* de chunga, fr. fam. Ma« 
saya at nagsísiste. 

CHUNGUEAIjl. n. y r. der. nang 
chíüii^a, Magbiró, magsiste. 

CHUNGUERO, RA. adj. der. ng 
chu^iga. Masayá; mapagbíró; mapag- 
aglahi, 

CHUPADA, f. der. nang chupar, 
Kasipsip, ó isáng sipsip, ó hitit. 



CÜM 

CHUPADO, DA. p. p. nang chi^ 
par. adj. fam. Payat na lubhá. 

CHUPAR, a. Hititín; sipsipín; utu- 
tín. II met. y fam. Ubiisin, o kuniwg 
untiunti ang yanian nang kkpowft, 
na daanín sa híbó at sa salísalitá. || 
Papangayayatin; pahináin nang sa- 
kit. H Himiirin. (| r. Mangayáyat; ma- 
tuyd. 

CHUPETEAR, a. dsr. nang chu^ 
par. Himudhinílurin. |( n. Magmaibi- 
gín sa kákanin. 

CHUPÓN, NA. auní, nang chupar^. 
m. y f. fam. Mapaginterés sa kápowá; 
lintá; híg-ad sa kápowá tawo. 11 Mata- 



Í7S 



CÜN 

kaw nangkakanín.llm. Sülol; supling 
na tumiítubo sa kkhoy. || adj. met. y 
fam. Suítik; manguumit. 

CHURRIBURRI, m. fam. Tá- 
wong hámak at nakasüsuklam. 

CHURRUSCARSE, r. Masiínog 
ang pagfk^in sa pagkálutó. 

CHUS NI MUS (NO DECIR), 
mod. adv. Huag lumabag at huag su- 
magot katagáman. 

CHUSCADA, f. der. nang chusco. 
Sisté. II Salitáng katampalasanan. 

CHUSCO, CA. adj. Mapagsisté; 
mapagpatawá. 



o«XKoc 



— 176 



33 



DABLE, adj. Magágawá; mangfyá- 
yari. 

DACA. adv. de !, Salitang pinag- 
langkap na vcrho at ad:vcrbio na ang 
kahulugá'y: dalhin uio rito; iangkb. 

DÁDIVA, f. Handóg; biyáyá; b¡- 
gay; kaloob. 

DADIVOSO, SA. adj. der. nang 
dí^diva. Mapagbiyáyá; mapamigay. 

DADOR, RA^iii, y f. der. nang 
dar. Ang nagabot, ó nagbigay. II com, 
Ang nakapirmá sa isang letra de cayn- 
lio, II Ang may dala nang siílat. 

DALLADOR, m. der. nang dalle. 
Mangagapas nang damó. 

DALLE, m. Pangapas; lílik. 

DAMA. f. Babayirig ginoó. || Abay 
nang Reynaat Princesa. || AHlang ka- 
lapife^na palágí nang manga dakílang 
señora. íl Ang babaying iniirog ó ni- 
líligawan nang ¡sá. || Ang kálunyá. 
II Larong dama. 

DAMASCO, m. Damasko. 

DAMASINA, f. y 

DAMASQUILLO, m. der. nang 
damasco. Habing parang Uaníiasko. 



DAMNIFICAR, a. Sumirá; ma- 
nganyáyá; magpahámak; gumawá ng 
malakíng kasiraán sa kápowá. 

DANZA, f. Sayaw. || Pagsayavv. 

DANZAR, n. Sumap3^| mel. y 
fam. Manghimások sa /ánomá 

DAÑOSO, SA. adj, IsIakasísiráTna' 
kasásamá. 

DAR. a. irreg, pres. ind. yo doy: 
perf. di, diste, dio, dimos, disteis, dieron, 
impeif* de subj. diera, daría, y diese^ 
etc.: fut. diere, dieres, etc. Magbigay; 
magkaloob; magabot.^^i^ palos, di 
azotes, ó dar palos, dar azotes; mang- 
hambalos; hambalusin; mámalo; mang- 
hampas, || Maglagay; magbigay: para, 
nang dar remedio, consuelo, etc., mag-| 
LAGAY ?iang kagámutan, magbigay kair 
liwan. ¡I n. Kung kasama ng ibang 
nombre at manga verbong regido nang 
preposición en ang kahuluga*y: mahú- 
log; mádakip; tumámá; máintindihan, 
magpumílit nang paggawá nang ano- 
man, para nang dar e?i ello, mahu 
LAAN ^a<?;/, ó máintindihan; dio t\ 
ata locura, NAca^u.MÍLiT nang pa6Ga| 



DAR 

vvÁ na?i^ kaululang itb, etc. || Kung 
kalákip nang partícula de at ibang 
sustantivo ay nagpápahayag ng paraán 
nang aríomán, para nang dar de es- 
caldas, MAHÜLOG 7ia?ig palihayá, etc\ 
a. Mamunga, para nang el plátano 7io 
DARÁ peras, a7ig sdging ay di ma- 
MÚMUÑGA fiang pe^as. \\ Mamudmod, 
kung sa manga sugarol. il Pintaban; 
pahiran, ó paliguán; busan nangf tü- 
big, para nang dar el verde, pinta - 
HAN ó pahiran fiang verde, darle co?t 
el agua, paligúan 6 busan siyá 7iang 
tábig. II n. Nakalagay; nakaharap ang 
anomán sa bandang itó ó sa kabilá, 
para nang la vcnia?ia da al 7iorte, ang 
hintanay nakalagay ó , nakaharap sa 
sábalasa?t,=-con la carga en el suelo. 
Ibagsak, ibalabag; ibabá ang pasan sa 
lupa, —golpes con un Diartillo. Pukpu- 
kín nang isang \x\diX\\X\6,^(á la ma- 
dera) de blanco. Pintaban (ang káhoy) 
"nang putí.==:¿2?¿? baja. Alisín sa ka- 
tungkubn; burahín sa lista. ==¿/é? sí. 
Bumánat.— -met. Makasamá, ó ma- 
kabuti ang anomán. =^ por visto. Aríin, 
b ipalagay na parang nák¡ta.=/><?r 
Dios. Ipagkaloob alangalang sa Dios. 
=^ al fiado Ipaiítang; ipaangkát=i /r¿ 
estampa. Ipalimbag; limbagín.=(^yf//^ 
á una cosa. Tapusin ang isang bá- 
^\y.^co?iaire. Paluin; hambalusin ng 
Vi\'x\d\<Á%,^='(die7ite) C071 die7tte. Mangá- 
tal sa \^n\\g.= contra una esquÍ7ta. Má- 
tisod, ó mábati sa isang eskina. Ma- 
gálit na malabis.=í/6^ barata. Hinaláin 
paniwaláan.==¿/6' codo. Makipagsangu- 
nián; rnakitipán.=í/^ 7na7io (d tm 7iego- 
cío). íwan; bitiwan; pavvalang halag\ 
ang Isang negosio. = ¿/^ ojos. Gumawá 
nang ¡kaiingit nang ibá.=ide 77ia/7¿ar. 
Pasusuh¡n.=:^// arrie7ido, Ipaarrendá. 



77- 

DEA 

=£?// rostro. Sabihin sa mukhá; sab^* 
hin nang mukháan. II Darse, r. Pá*" 
bigay; pálulong. II Mahirati, mauga- 
lian, II Sunuíkd. || Sumagáná.=i estw 
diar, Pábigay sa pagaáral. ^ct e7ite7tder\ 
Ipaháyág nang tálastasan ang na sa 
loob =íal diablo. Magálit. ^á partido. 
Umayon, ó pasüpil sa pasiyá nang iba. 
^ dé las astas. Magáway; magtalo. =c 
de cabezadas; de calabazadas. Magpa- 
gal nang jDagiisip; basagin ang ulo sa 
pagiisip.=r/¿:^ cachetes. Magtampalan; 
magbuntalan. — No darse por e7ttendido. 
Magwaláng bahálá; howag pansinin. 

DARDO, m. Suligí; tiínod; pana. 
II Libak. 

DE. prep. na ginágamit sa geniti- 
vo at ablativo, at ito*y ang ating 7iang^ 
sa, 7n\ Ó kay para nang la ley de Dios, 
a7ig utos NANG Dios; vengo de Manila) 
galing akb sa Maynilá; sombrero de 
Juá7i) sombalilo -^i/uan ó Yik\ Juang 
sombalilo etc. \\ prep. na inilálagay sa 
uñaban nang n galán nang bágay na 
giníigamit ó isinangkap sa anomán, 
para nang Jarro de plata^ saro7ig pí- 
lak, ctc.=prep. sa pagsusíilit nang la- 
man nang isang bágay; para nang: un 
vaso DE agua, isang vasong fiíbig; una 
ti7iaja DE tinto, isang tapdyang tÍ7ito. 
II prep. na ipinápalit %^por, at sa ating 
salita'y kaisá nang sa ó dáhil sa, para 
nang por miedo, etc., ay sinásabi: de 
7niedo no puede resp07tder, sa ó dAhil 
SA tákot ay di makasagot. )| Iniüuna sa 
sustantivo sa pagsusúlit ng panahbn: 
V. gr. DE día, SA Árítiv\ de madrugada^ 
SA 7nadaling áraw. 

DEÁN. m. Piínó sa Katedral. 

DEANATO. m. der. nang deán. 
Kamáhalan, ó katungkulan ng pagka- 
Deán. I! Ang lúpang nasásakop niyá. 



DEB 

DEBAJO, adv. 1. Sa iláliin. || Sa 
sílong; sa ibabá.==«í/^' la mesa. Sa ilá- 
lim nang mesa. — Por debajo de cuer- 
da. Palihim; pailalim. 
DEBATE, m. Pagtatalo. 
DEBATIR, a. Ipakipagtalo; ipag- 
Hiatowid.ll Mamook; mangáway tung- 
kol sa anománg bágay. 

DEBELACIÓN, f. d.r. nang dehe^ 
lar, Pagpapasiíkó; pagsiípil sa kaáway. 
DEBELAR, a. Pasukuin; supilin 
sa pananandata ang kaáway. 

DEBER, a. Dápat. ii Maj^ing ka- 
tungkulall ang paggawá nang anomán. 
H m. Katungkulan.||Útang.=*(^^//>/¿r/'(9j 
al casero. Magkaiítang (nang .sala[)i) sa 
may báhay.=6¿V yW//Vm. Katungku- 
lan ng pagkahust¡s¡a.=r/6 ^'d'///ry;/w//^. 
Maráhií ay parito agad=í/¿' haber sa^ 
lido, Maráhií ay nmalís. 

DÉBIL, adj. Mahíná; marupok. || 
met. Ang tawong mahínang loab^ at 
agad napahíhinuhod, ó umiíudlot sa 
lowing níiakásusumpong nang kapin- 
salaan. 

DEBILIDAD, f. der. nang débiL 
Kahinaán. j| Kakulangán nang lakás 
nang loob, tiyagá, etc. 

DEBILITAR, a. der. nang débil. 
Pahináin. || r. Manghíná. 

DÉBITO, m. Útang. || Kautangán 
nang magasawa sa kanilang sarili. Ti- 
nátawig namang débüo co?iyugal, 

DECA. part. aum. Makásampuó 
ó makapoó nang lakí. Ito*y gáling 
js^ griego. 

DECADENCIA, f. Paghíná; pag- 
kukiílang ó pamulá nang" pagkasírá 
nang pagaárí, lak&s, etc. 

DECAER, n. irreg como caer. 
Huminá ó manghíná ang katawán; 
mabawasan ó masírA íi»snur¡, pa- 



178™ 



DEC 



gahrí, elc.=:r/¿^ la auloridad, Huminá; 
niab^nvasun ang kapangyarihan.=iír 
ánimo, Huminá; má'aipaypay ang loob. 
=.v/ fuerzas. Umibis ó masírá ane 
lakás. 

DECÁLOGO, m. Ang sampuong 
utos nang Dios. 

DECAMPAR. II. Lumákad ang 
liukbó. II mrt. Tumakas. 

DECANATO, m. der. \\d.ugdecano. 
Kimáhalan; ó karángalan ng pagká^ 
De kan o. 

DECANO, m. Ang pinakaniatandá 
sa lahat, sa is:ing kapisanan, huniá, 
etc. 

DECAPITACIÓN, f. Ang pag^ ' 
pügot nang ulo. 

DECAPITAR, a. Magpügot.|| Pu- 
giítin, ó puilín ang ulo, || r. Putlín 
ang saríling ulo. || Magpugután nang 
ulo. 

DECENAL, adj, Ang sumásak- 
law, ó umáabot sa sampuong taón, 
11 Ang nangyáyari towing ikasampuong 
taón. 

DECENCIA, f. Kalinisan; kahu- 
sayan; w^istó sa pananareit ó pama- 
máhay.||Kabaitan at kalinisan sa pag- 
bubukangbibig, kiios, etc. || Kahin- 
hinán. 

DECENO, NA. adj, num. ord. 
Ikasampuó; ikapuló. 

DECENTAR, a. irreg. como acer- 
lar. Mulang putlín; ó gamítin; ali- 
san nang kapiítol. || met. Sugatan. íl 
r. Masugatan. il Malapnós ang ba- 
lat dáhil sa pagkádatay na maluat 
sa hihigán at pagkákiling sa isang 
lugal. ( 

DECENTE, adj. Atalinis; maáyos; 
mabait mangiísap. ii Wastó; náuukol; 
nábabagay sa kalagayan ó kalidad 



DEC 



nang isatig tawo. — Persona decente, 
fr. Tíiwong may pinagaralan at ma- 
bait. 

DECIDIR, a. Bigyang pasíyá ó 
hato'. II Pagpayiihan; iudiok ang- isa, 
na gumavvá nang anomán.='/(? todo. 
Magpasiyá, ó humátol sa balang' na; i 
pasiyahin sa loob na gawía ang ba- 
láng na.=í;/ un pleito. Hiinihtol sa 
isang usap.=:íi viajar. Magpasiyá sa 
loob ^ na inagviaje. 

DFiClMA. f, Ikasampuong bahagi. 

DÉCIMANOVENA. f. Isa sa ma- 
ngí registro nang troaipeteria nang 
órgano. 

DKCIMO, MA. adj. num. ord. 
Ikasampuó. 

DECIMOCTAVO, VA. adj. num. 
ord. Ikalabingwalo, 

DI^^SIMOSKPTIMO, MA. adj. 
num, ord. Ikalabingpitó. 

DECIMOTERCIO, CÍA. adj. 
num, ord. Ikalabingtatlo. 

DECIR, a. irreg. g^x. . diciendo: 
p. p. dicho: es lo usual: pres. ind. 
digOy diceSy dicCy dicen: perf. dije, di- 
jistCy dijOy dijimos, dighteis, dijeron: 
fut. diréy dirás, dírd, etc.: imp:rat, 
(Ü, til, diga él, digamos nosotros, di- 
gan ellos: subj. pros, diga, digas, etc; 
itnperf. dijera, diría, y dijese, et':. fut. 
dijere, dijieres, etc. Sabihin; wikáin; 
salitín. II niel, Magpaháyag; magpaha- 
laui nang anomán, para nang: ang 
pananamit niyay siyang nagpápaha- 
YAG ó NAGPÁPAHjALATA fiang kaniyung 
kahirapan, su vhtido dice su pobreza, 
elc,z=.(algo) á otro. Mágsabi (nang 
anomán) sa \hx.=zen coficiencia. Sabi- 
hin ng ayon sa nálalaman sa konsien- 
sia, ó nang ayon sajinih&hatol nang 
konsiens¡a=r/íf ??iemoria. Sabihing* de 



79- 

DEC 

memoria ang anomán. =/>¿ír¿z si, Sabi- 
hin sa sariling \ooh.:=( una cosa) por 
otra. Iba ang s^h\\ún=.en alta voz. Sa- 
litín nang malakás. 

DECISIÓI^J. Pasiyá. l| Tigás ng 
loob. II Hátol/a sentensia. 

DECLARACIÓN, f. der. nang de^ 
clarar, at declararse. Pagsasaysay; pag- 
papaháyag. || Kasaysayan. || Saysay; 
tiíring; salaysay. 

DECLARAR, a. Magpaháyag; say-' 
sayín; ilathálá. ^ al publico (una cosa.) 
Ipahíiyag; ilathálá sa madlá (ang isang 
bagay.)=^;^/ tm^L causa, Magdeklara- 
sión; ó sumaksí sa isang \mx^2l.z=z( una 
lengua) por otra. Ihíilog (ang isang 
wíká) sa \h'k=^por traidor. Ilathál^., 
ipaháyag na taksil,||r. Magpaháyag ng 
na SI kalooban.||Máhayag.||Lumitaw; 
sumipot ang isang sakit.=á sus pa* 
dres. Magpaháyag sa kaniyang nia- 
gugiílang.=/¿?r alguno* Umayon sa 
isa. 

DECLINACIÓN, f. dcr. nang 
declinar. Pagkákiling; ó pagkábabá; 
paghupá. II met. Ang pagunlí ó pag- 
kukiílang nang anomán. 

DECLINAR, a. Ikíling. II Untián; 
bawasan. jj n, Mákiling; magkiilang; 
mabawasan ang kapangyarihan ó la- 
kás. II met. Maíibos; dumating sa han- 
gánang baba, para nang áraw kung 
malápit nang lumubog, ay sinásabing: 
el sol se va declinando. || for. Turnan - 
ging siya'y hatulan nang di nlyá to- 
toong piínó, na dápat kumilala ng 
kaniyang sala. 

DECLINATORIA, f. for. Ang 
kahíngian nang isang may üsap, na 
siya'y hatulan nang iban^ hukom. 

DECLIVE, m. KHing; ó dahilig 

mg liípá. 



DEC 

DECOCCIÓN, f, Pagkaliító.llPag 



— 180 — 

DED 

DEDO m. Díi\ín,= pulgar. Hio: 



kaiúnavv nang kináin. Karaniwang lalakí.=:://////a', saludador, ó viosira^ 
gamitin sa pagsasaysay nang manga dor, Hinlr.türó.=^;/<?^/(í?, 6^ de en medio^ 



gamot na damó. 



cordialy b de corazón. Dató. = a?iular. 



DECORAR, a. Pamiitihan; pari- Susuótang singsins; palásings¡ngan.s= 

kitín ó painamin ang anoniang bágay auricular o meñique. Kálingkingan, 

ó lugal II Pagarálang" isaulo; kabisa- DEDUCIR, a. irreg. como con- 

hin ang anomang lisión, panalangin, ducir. Hinuháhin. II Bawasin; awasín, 

etc. for. Itútol; ¡harap nang isa ang ka- 

DECORO, m. Kamáhalan, pag- niyang manga katowiran sa may ka- 

káginoó. II Gálang. | Kabá¡tan;kahin- pangyarihan.=r/¿' lo, por lo dicho, H¡- 

hinán; kalinisan. nuhahin, ó huliíin sa sinabi. (I r. Ma- 

DECOROSO, SA. adj. der. nang hinuha. || Maavvás. 



decoro. Magálang; mahinhín; at ma- 
bait ang ugáli. 

DECRECER, n. irreg. como agra- 
decer. Lumiit; umunti. || Kumati. || a. 
Lütán; untián. 

DECRÉPITO, TA, adj. Tawo na 



DEFECTO, m. Kakulangán; mali; 
kasiraán. II pl. impi. Manga pliegong 
labis sa pagliliuibag. 

DEFENDER, a. irreg. como as^ 
ccnder. Ipagtangol. || Amponín; kup- 
kupín. II ípagsangalang; tangk¡lik¡n.= 



lubhang matandá. II m. y f. Matan- (á tmo) de sus coni rarios. l^2íg^^n 



dá; úlian. 



galnng (ang isa) sa kaniyang manga 



DECREPITUD, f, Katandaang kalaban.||r. Magtangol; magsangalang; 



lubhá; pagkaulianin. 

DECRETO, m. Pasiyá nang hári, 
hiikom, etc. 

DECHADO, m. Hiíaran; parisán; 
ulirán. 

DEDAL, m. Diíal. 



lumaban; magmatowid.==¿'6>;//;'¿z, de 
¿res. Lumaban sa tatló. 

DEFENECER, a. irreg. como 
agradecer. Bayaran ó tapusan ang isang 
cuenta ó utang. 

DEFENSA, f. Pajítatangol; tang- 



DEDICACIÓN, f. dcr. nang de- kákal. || Tulong. || Sálilungan sa ano 



dicar. Pagaálay; pananagano. 



niang sakiiná. |I naiít. Manga plrapi- 



DEDICANTE. p. a. nang dcdi- rasong lúbid na liímá, na isinásabit 



car. adj. Ang nag^alay. 



sa manga tagiliran nang sasakyán, at 



DEDICAR, a. lálay; ipanagano. nang kung nilálapilan nang bangká 
Ij Magá'ay. 11 Itaán; ¡talagá. ==^/ rey. 6 bote ay huag náhahasá, 



lálay, ó ifeandog sa hárí. || Ipagka- 
loob; ibigay. jj r. Magtamán; magpu- 
niíut.=4 estudiar. Magtanián nang 
pagaáral. 

DEDIL, m. der. nang dedo. Di- 



DEFENSOR, RA. m. y f. der. 
nang defensa. Saklolo; tagapagtangoL 

DKFENSORÍA, f. ider. nang de^ 
fensor, for. Katungkulañ ng defensor, 

DEFERIR, n.ry r. irreg. como 



ral na kátad, na gámit nang man- sentir. Umayon; makiisá. 

gagapas at panday, nang huag ma- DEFTNICION. f. der. nang defi 

bugatan. nir. Kasaysayang malinaw na Wí(- 



DEF 

lang labis at kiílang, nang kabaga- 
ykw at kahuíiigán nang anomán, || 
Ang pasiyá ó hátol, na, nagpápali- 
wanag at kumákalag nang anomang 
pagkakialit ó pagaáiinlangan. 

DEFINIR, a. Saysaying maliwá- 
nag ang kabagayán at kahulugán ng 
anomán. ||Magpasiyá; kalagín awg alin- 
mang may pagalangín ó duda. 

DEFORMATORIO, RÍA, adj. 
Nakapápangit. 

DEFORME, adj. Pángit. || Naka- 
tátakot ang hitsura. 

DEFORMIDAD, f. Kapangitan. 
II met. Kamáliang malakí at bastos. 

DEFRAUDADOR, RA. m. y f. 
Magdaráyá; mangaankín; máninirá ng 
arí nang may árí. 

DEFRAUDAR, a. Ankinín; ga- 
gahfn; ó kaniyahín ang gawá nang 
¡bá.||Dayá¡n, || Sayangin ang anomán. 
II met. Palabiíin; pawíiw, para ng: pala- 
BÚiN ang slkal 9ta?ig áraw^ defrau- 
dar la claridad del sol; alisín ó 
PAWÍiN ang anlok, defraudar el sue- 
iio, etc.z=i(algo) al, del depósilo. Gu- 
maga; umumit (nang kauntí) sa ha- 
bilin ó depbs¡to.=(?;í las esperanzas. 
Dayáín sa pagasa ó sa ináasahan; ó 
sayangin ang pagasa iiang sínoman 
na huag papangyarihin ang ináasa- 
han. =<?« el justo precio, Dayain sa 
talagáng halaga. 

DEFUNCIÓN, f. Pagkamatay. 

DEGOLLADERO, m. Pinagpü- 
pugutan. Lugal nang liig. |i Pátayan; 
ó lugfal na pinagpápatayan. || Bibi- 
tayán. 

DEGOLLAR, a. irreg. como acor- 
dar. Pugutan nang ulo; gilitán ng 
liíg. II met. Siráin; lansagín. 

DEGRADACIÓN, f. der. nang 



i8t ~ 

DEG^ 

degradar. Pagkábabá nang kamáha- 
lan; kasiraán nang puri. || Pagkaapí; 
pagkáabá. 

DEGRADAR, a. Alisan nang ka- 
mahalan ó katunkulan. j] Siráan, nang 
purí. II Siráin. || r. Sumúkó; magpaka- 
bába nang di karampatan. || Masírá; 
masáyang. 

DEGÜELLO, m. Pagpúgot. 
DEHE:SA. f. Párang na pastulan. 
DEHESAR, a. dcr. a^ng dehesa^ 
Gawing pastulan ang isang lupaín. 
DEICIDA, m. Ang watay sa Dios 
6 kay Kristo. 

DEÍCIDIO. m. Pagpatay sa Dios 
ó kay Kristo. 

DEIDAD, f. Kadiosan ó pagka- 
dios. II Ngálang ibiníbigay nang ma- 
nga gentil sa kanilang ginágawang 
Dios at totoong gámit nang mañgá 
poeta. 

DEJADEZ, f. Katámaran; kapa- 
bayaán. 

DEJADO, DA, adj. Tamad; pa- 
baya. H Lupaypay ang loob, dahil sa 
anomang kadalamhatían ó sákit. || 
Duag. 

DEJAR, a. Bitivvan. || Iwan; pa- 
bayaán. || Huag gawín. || Magparaán; 
magpalipas nang anoman. || Mákali- 
mutan. = ^/é? ^Jm¿í/>. Magpahingá; hu- 
mintó nang pagsúlat.=:^¿?;/ la boca 
abierta. Papangilalasín; mápatanga.=a 
(algo) en ??ia?tos de otro. Ipagkáti- 
walá (ang anomán) sa kamay nang 
ibi.^para ^ mañana. Ipagpabukas.sa 
por hacer. Huag ^c\^Nin.==(el caba^ 
lio) á buen recaudo. Iwan (ang ka- 
bayo) sa lugal na seguro ó walang 
pang'inib.zzré';/ cueros, en pelota, 6 en 
porreta (á alguno) Hubarán; naka- 
wan, ó dukhaín (ang isa). Magbi- 



182 



DEL 



gay, at sinásabing: ial negocio me 
DEJÓ viil pesos, ang gayong negó- 
sio ay NAGiJiGAY sa ákín ?iang sang- 
líbo7ig piso. II Panawan. i| Ihabiün; ilá- 
gak. II r. Pabayaán ang íjarili; lirnü- 
tin ang- sariling- kagálingan. |I Magpa- 
anod.=í/^ ?'odeos, de cuentos y de histo- 
rias. Huag magpalikiíadlikuad; niag- 
salitá nang tapátan, 

DEJO, m. Ilangannn; katapus¿ín 
nang anomán. || Puntó sa pagsasa- 
lilá. II Lasap na nátitira sa bibig, ng 
anomang bágay na kináin ó ininom 

DP:LAC10N. f, der, nang^/t/a- 
, tar, Pagsusumbong. 

DELANTE, adj. 1. Unahán; ha- 
rap. II adv. t. Una, || adv. m. Sa ha- 
rap. =^/t' iodos, Sa harap nang lahat. 

DELANTERA, f. d.r. nang de^ 
¡ante. Unahán; harapán; nuikhá. 

DELANTERO, RA. adj. der. ng 
dela7iie, Ang náuuna, ó nasa sa una- 
hán. II s. n-). Ang kütscrong námá- 
mahalá sa kabayong nasa sa unahán. 

DELATABLE. adj. p. a, nang 
delatar, Dápat isumbong;ó idcnunsia. 

DELATAR, a. Magsuínl)üng; mag- 
denuns¡a.=(^/^// crimen) al juez, Ide- 
nunsia (ar^g isang salang mabigat) sa 
hukom. 

DELATOR, RA. m. y f. Ang ma- 
pagsumbong; ó nagsumbong. || Sitsit; 
tagapanúbok. 

DELEGACIÓN, f. dcr. nang dele^ 
gar, for. Pagsasalin nang kapang- 
yarihan sa kihalilí. Comisión. 

DP2LEÜADO. p. p. nang delegar. 
m, Kahalüíng sinalinan nang kapang- 
yarihan. 

DELEGAR, a. for. Isaiin nang 
puno ang kapangyarihan sa kaniyang 
kabalih'.jj Magbigay nang comisión. 



DEL 

DELELPE m. Lugod; ligaya; lasa; 
sarap; katamasahán.=j¿';/^/^í3fÁ Ang 
tinátangap na lugod nang katawán, 

DELETREAR, a. Sabihing isaisa- 
hín at bukodbukod bálang isang le- 
tra at sílaba; deletrahin; baybayín.|| 
met. Saysayín; paliwanagan ang ano- 
mang malábo at mahírap intindihín. 

DELEZNABLE, adj. Madulás; 
marupok. 

DELGADEZ, f Kanipisán; kaun- 
tián. II Nipís; impís. 

DELGADO, DA, adj. Manipís; 

II Mapatpat. || met, Matalino; matu- 

li-\ II Dalísay, kungsa bágay na lusavv. 

DELIBERACIÓN, f- der. nang ^/^. 
liberar Pngwawarí; pagpapasiyá. 

DELIBERAR, n. Magwaríwáii; 
magisipísip; magháká. || MiigpaUagay 
nang saririling matowicl, at nang iu- 
milaw ang katolohanan.||a. Magpi- 
siyá nang anoman pagkatapos inaka- 
pagwári.=i7/ Junta, Pagpulungin.= 
sobre tal cosa, Magvvári ükol sa 
gayong bágay. 

DELICADO, DA. adj. Malam- 
bot; saiiwá. || Mahíná; payat. || Baba- 
sagín. II Masarap. || Mahírap. || met. 
Matalino; matulis ang ísip; mátalas. 
II met. Madaling magáiit: maramda- 
min. 

DELICIA, f. Lugod; towá; ligaya; 
aliw, 

DELICIOSO, SA. adj. dcr. nang^ 
delicia, Kalugodlugod; kaayaaya; ka* 
aliwaliw. 

DELINCUENTE, p. a. nang de^ 
linquir, adj. Ang may sala, ó nagkása*^ 
la; sumuay sa kautusán. 

DELINQUIR, h. Magkásala. ó su- 
malansang sa kautusán. 

DELIRAR, n. Mahibang; mábala- 



— I 



DEM 



for. Ang ná- 



nang de^ 



tong. ^cn una cosa, Mahibang sa ano- 
mang bágay.=:/¿?r la viúsica. Mahi- 
bang sa müsika. 

DELIRIO, m. Pagkahibang; pag- 
kaulol; pagkábalatong. 

DELITO, m, Sala! ii Kasalanan. 

DEMANDA, f. Liihoo;kahíngian,|| 
Limos na hiníhingí para sa alinniang 
simbahan, ó gawang banal. ¡| Tanong. 
II for. Habla. 

DEMANDADO, m. 
hahablá. 

DEMANDANTE, p 
mandar. Ang may habla. 

DEMANDAR, a. Humingí; lumií- 
hog. II Magná.sá.||for. Maghablá.H Tu- 
manong. = í7/i/é' el juez. Hiimarap na 
maghab'á sa hukom. 

DEM/\S. adv. m. Bukod; tangí; la- 
bis 6 maiabis. || adj. Kiing* kasama ng 
mangc\ artículo /a, lo, las, los, ang ka- 
hulugán ay: ang ihd. — Estar dc??ids. 
fam. Kalabisan ó maging kalabisan. 
— dees/o, Bukod sa rito. 

DEMASÍA, f. Kalabisan. || Sala; 
kasamán. — E?i demasía. Maiabis. 

DEMASIADO, DA. adj. y adv. 
Malubhá; labis. 

DEMENCIA, f. Kauhilán;kasiraán 
nang bait. 

DKMENTAR. a. Ululín.]] r. Mau- 
lol. 

DEMENTE, adj. Ulol. 

DEMOLER, a. irreg. como ahsol- 
ver. Gibain; tibagin; igiího. || r. Mági- 
bá; naasírá; gumuhó. 

DEMOLICIÓN, f. der. nang demo- 
ler. Paggigiba. II f. pl. Manga pinaggi- 
baán. 

DEMORA, f. Kalivvagan; pagpa- 
paumatiíaiat. ij Luat; láon; tagaí. — 
Sin demora. Agadagad. 



83- 

DEN 

DEMORAR, n. Tumigil; humintd; 
magluat sa isang lugal; niagtagal, etc, 
II Pagluatín. 

DEMOSTRAR, a. irreg. como 

acordar. Ipakilala; patotohanan nang 

malínaw, probaban nang maliwánag*. 

II Ipakita ang katotohanan. || r, Má- 

ikita ang katotohanan nang anomán; 

matalastás, etc. 

DEMUDAR, a. Ibahín; baguhin; 
papangitin.||r. Magálit; mamutla; raag- 
ibá; maba2;"o. 

DENEGACIÓN, f. der. nang rt^^;/^- 
gar. Pag-tangí; pagayaw. || Tangí. || 
Pagtalíkod sa anomán. 

DENIíGAR. a. irreg. como acertar. 
Itans^í; huaa; ipagkaloob.||r. Tumangí. 

DENE jRECER. a- Jrreg. como 
agradecer. Paitimín; palabüin; padili- 
mín; papangitin. || Siráan nang puri. || 
r. Umit¡m;"lumábó. H Masiráan nang 
puri. 

DENIGRACIÓN, f. der. nang de^ 
7iigrar. Kasiraang puri; upasalá. II Pa- 
ninírang puri. 

DENIGRAR, a. Manirá ng puri; 
umupasalá.||r. Masiráang puri, !| Mag- 
siraán; maglaitán. 

DENIGRATIVO, VA, r.dj. Naka- 
sísirang puri; nakaúupasalá; nakalálait. 

DENODADO, DA. adj. Panga- 
bas; waláng tákot. 

DENOMINACIÓN, f. der. nang 
denomÍ7iar. N^alan; táwng; pamagat. 

DENOMINAR, a. Ngalanan; pa- 
magatán. || Tawagin nang kaniyang 
pangalan. 

DENOSTAR, a. irreg. como acor- 
dar. Muraiiin; laitin. || Alimurahin; pa- 
libhasáin. |I r. Magmurahán; magpálib- 

DENOTAR, a. ItúiÓ; sabihin; iba. 



DEN 

bala; saysayín. 

DENSIDAD, f. der. nang dcfiso. 
Kasinsinán; kalimitan. || met. Kadili- 
nián; kaguluhán; pagkakásalimoot. 

DENSO, SA. adj. Malímit. || Ma- 
sinsín.||Malápot.¡lmet. Siksik; paíkpik. 

DENTADO, DA. adj. dtr. nang 
latín. May ngipin. 

DENTADURA, f. der. nang latín. 
Ngipin; kapisanan nang ngipin. 

DENTAR, a. irreg, como acertary 
Ngípinan; 6 lagyán nang ngipin. || 
n. Magkangipin; ó sipután nang ngipin. 

DENTELLADA, f. der. nang la- 
tín. Pagpapaumpog nang ngipin, na 
¡biíbuka aag bibig at biglang ilíti- 
kom. 11 Ngálit.ll Kakagat. || Sügat na- 
gawá nang kagat. — Adenlelladas. mod. 
adv. Pakagat. 

DENTERA, f. nang latín. Pangi- 
tigiló nang ngipin. || met. Ingit. 

DENTÓN, NA. aum. nang die?ife. 
adj. Malalakí ane; ngioin. 

DENTRO, adv. l/ót. Sa loob, 6 
nápapaloob.— íi denlro exp. fam. Pu- 
mások; inagtuloy.==¿/^ casa. S^í loob 
nang báhay. 

DENTUDO, DA. adj. der. nang 
diente, Sunkisunkí ang ngipin; ólub- 
hang malalakí ang ní^ipin, 

DENUEDO, m. Tápang; pagkaba- 
yañi; dahás; siíjlá. 

DENUNCIAR, a. Ibalítá; magba- 
litá nanganomán; humiílá. || for. Mag- 
denunsia; magsumbong. ' 

DEPLORABLE, adj. der. nang 
deplo7^ar. Kalunoslunos; kahambal- 
hanibal, 

DEPLORAR, a. Maávvri; maha- 
bag nang maiakí sa kkpowá. II Dam- 
daming labis ang anomán. II r. Mag- 
damdam nang labis. 



84- 

DEP 

DEPONENTE, p. a. nvLUg deponer^ 
coni. Ang nagsásaysay 6 nsigdéde* 
klarar. 

DEPONER, a. irreg. coxno poner. 
Iwan; bitiwan; itakwel: iwaksí ang 
anomán. || Alisan nang katungkulan, 
kamáhalan ó karapatán. II for. Mag- 
saysay ó magdeklarasión, || Dumumí 
ó manabi. II Alisin, ó ¡baba ang isang 
bágay sa lugal na kinálalagyan.=(^/í 
alguno) de su empleo. Lilis (ang ¡sá) 
sa kaniyáng katungkulan. =eí;/y>//(r/^. 
Magdekiarar sa ]\\\úo.=-contra el acu- 
sado. Magdeklarasión nang laban sa 
¡riihablá. || r. Mábabá; máalis sa ka- 
tungkulan. 

DEPORTACIÓN, f, der. nang 
deportar. Pagpapánavv; pagdedestierro. 
II Destierro. 

DEPORTADO, DA, p. [>. nang 
deportar, adj. Ang pinapánaw; ó idi 
nestiero. 

DEPORTAR, a, Papanavvin; idis- 
tiero; itapon ang may salíi sa ibang 
lugal. 

DEPOSICIÓN, f, der. nang de^ 
po?ter. for. Pagtangap nang deklara- 
sión sa isang may sala ó sa isang 
saksí. II Pagkawaiá ó pagkábabá ng 
katunkulan ó kamáhalan. || Pagtae || 
Pagsasaysay nang anomán. 

DEPOSITANTE, p. a. ng deposi- 
tar. adj. Ang naghabilin, (ítc. 

DEPOSITAR. a¿ Ihabilin; ilágak, 
id^posito. II Itágó. II Ipagkátivvalá.=(^^/ 
dinero) en el Banco. Itágó, ó idepósito 
(ang salapi) sa Banco. 

DEPOSITARIO, ría. m. y f. 
der. UTin^ depósito, Ang kináíalagakan, 
6 kinadedepositohan. || adj. Ang náii- 
ukol sa depósito. 

DEPÓSITO, m. Paghahabilin; p.ig 



- i85 - 
DEP DER 

dedepósito. || Anff bágay na inihabi- bod. |1 Isábog. ¡| met. Ipaháyag; ikálat 



lin. II Lugal na kinálalagyan ó pinag- 
tktaguan nang habilin. 

DEPRAVADO, DA. p. p. nang 
depravar, a^dj. Ang may malaking sama 
at lubhang mahálay na kaugalián; 
puno nang kasamán. 

DEPRAVAR, a. Siráin; pasamaín 
ang anomán. || r. Sumamá. 

DEPRECACIÓN, f. der. nang 



ang anománg balita. || r. Mábubd. jj 
Umagos ang aünmang ílog ó batis 
sa ¡sahg lugal. || Magkáhiwahiwalay, 
na kumálat sa kaguluhan at di pag- 
kakámayaw.=:^//, aly por el suelo. Má- 
sabog; ó sumábog sa lupa. 

DERREDOR, m. Ang palibid ó 
palibot nang anomang bágay.— a/ de- 
rredor ó en derredor, mod. adv. Sa 



deprecar. Dalangin; kahíngian; pakiü- palibot. 
sap. DERRENEGAR, a. irreg. corao 

DEPRECAR, a, Dumalangin; hu- averiar, fana. Kasuklanián; kamuhián. 



mingi; makitísap. 

DEPRECATIVO, Va. adj. Ang 
náuukol sa pagdalangin at pakikiú- 
sap. 

DEPURAR, a. Linisin; dalisayin. 
II Sayurin. 

DEPURATIVO. VA. adj. Na- 
kaUlinis; ó panglinis. 



DERRENGAR, a. irreg. como 
acertar. Batían nang bálakang; sa- 
lantaín sa páló ang paypay ó ang 
boong likocl. 

DERRETIDO, DA, p. p. nang 
derretir, adj. Tunaw. || LumíUag; gu- 
mígiliw. 

DERRETIR, a. irreg. como/^- 
DERECHA. f. Kamay na kanan; dir. Tunawin; lusawin; ubusin ang 



gawíng kanan. 



salapi, pagaái!, etc. || r. Matiínaw.jj 



DERECHO, CHA. adj. Matowid; Magálab sa pagibig sa Dios ó sa 

towid. II Ang nasa bandang kanan; 6 kápowá tawo. 

nakaharap sa kanan. || m. Katowi- DERRIBADO, DA. p. p. nang 

ran. |i Ang buís na hiníhingí sa ma- derribar, adj. Giba 



ngá kalákal, pagkáin, manga tawo at 
lupa. Karaniwang plural kung ga- 
mitin. 

DEROGACIÓN, f. der. nang de^ 
rogar. Püglípol; pagsírá; pagpáwi. 

DEROGADO, DA. p. p.' nang 
derogar, adj. LipoU 

DEROGAR, a. Lipulin; pawíin 
nng isang kautusán ó kaugalián. || 
Sumirá; bumago nang anomán. || r. 
Malípol: mapawi. 

DERRAMA, f. Ambag; ílak. 
Kaugaliang plural kung gamitin. 

DERRAMAR, a. Magbubó; mag 



DERRIBAR, a. Igibá. II Tibagín; 
ihápay; ilagpak sa liípá ang báhay, 
pader, etc. || Ibulid. || Ilugmok, iba- 
labag sa Ibpá ang sinoman. || Supi- 
lin; ayup¡n. = ^//, por tierra. Ilagpak; 
ó ilugmok sa \i\\X = (á alguno) de 
una parte. Ibulid (ang sinoman) bü- 
hat sa isang lugal. II r, M&lagpak; má- 
hapay; máiugmok. 

DERRIBO, m. Paggigibá. II Ang 
manga kasankapang sirá, na, náku- 
kuha sa paggigibá. 

DERROCAR, a. irreg coxwo acor ^ 
dar. Ibulüsok; ibulid ang sinoman 



liguak; ibubo; ibuhos.|lIbuluak. Ibud- bühat sa isang taluktok. |[ Igibá; ti- 

24 



— i86 — 



DES 



bagín, II met. I'aglag; ialís ang isa 
sa kinálalagyang katungkulan, ó ka- 
lágayang mabuti, etc. || r. Mátim- 
buang; mahual. ¡| Míu^búwálan. 

DERROTA, f. R\imbo 6 dákoní^ 

tiniítumpa nang" daong sa pagláyéig. 

n Ang dáan; landás; 6 bulaos. || Pag- 

kalagalag; pagtatakbuhang waláng 

luto nang isang hukbong taUínan. 

DERRUIR, a. irreg. como huir. 
Tibagin; siráin; ilagpak. || r. Matibag; 
niasírá; málagpak. 

DESABASTECER, a. irieg. como 
agradecer, Hiiag bigyán; huag pa- 
dalhán nang manga pagkáin at ba- 
gay na kinákailangang malakí; pa- 
pagsalatín ang isang tawo, isang ba- 
yan ó isang katipunan. || r. Mawalán; 
maubusan nang mákakain at nang 
níiangá lálong kailángang bágay. 

DESABOR, m: Kasamím; ó ka- 
walán nang^ lasa. 

DESABOTONAR, a. KJagín 
ang pagkábitones. || n, met. Mamu- 
kadkad ang manga bulaklak. || r. Ma- 
kalag ang pagkábotoncs. 

DESABRIDO, DA. adj. Mata- 
bang; hindi mabuti ang lasa. || Ang 
tawong masamá ang ugálí. 

DESABRIGADO, DA. p. p. ng 
desabrigar, adj. m. Walang nagkü- 
kupkop; walang nagmáms^sakit.jj Wa- 
lang balábal. 

DESABRIGAR, a. Alisan o hu- 
barán nang damit, kiímot ó bálot. 
Lágí namang ginágamit sa recíproco. 
DESABROCHAR, a. Kalagín ang 
pagkábitones, ó pagkásara nang da- 
mit sa katawán. || met. iJuksán. || Ma- 
kalag ang pagkábitones. \\ r. met. Ipa- 
háyag sa isáng kapalágayang loob 
ang anomang líhim, etc. 



DES 

DESACALORARSE, r. Magpa- 

lamig, ó magpalipas nang tinátaglay 
na ínit. 

DESACAl^AR. a. y r. Magkiílang 
sa kagalangang dápat ibigay sa iba, 

DESACATÓ, m. Kavvalán nang 
gálang, ó katampalasanan sa manga 
piniínó, 5 b'i^ay na sagrado. 

DESACERTADO, DA. p. p. ng 
desacertar y a(]j. Pamalímalí, ó maii. 

DESivCERTAR. a. irreg. como 
acertar. Iligaw; imalí. II r. Máligaw; 
máma'ií. \\ Hiing magkátuto; huag má- 
tümoak. 

DESACIERTO, m. Pagkakámai; 
kamáüan; kawalán nang luto. 

DESACOBARDAR.^ a. Palaka- 
sin ang !oob; alisín ang tákot. || r. 
Tumñpaní^. 

DESACOMODADO, DA. p. p. 
nang desacomodar, adj. Walang há* 
napbiíhay. || Salat sa náuukol sa sa- 
riling pagkabiíhay. || Ang alílá. na wa- 
lang kinápapasukang [)anginoó^. 

DESACOMODAR, a. Alisan n¡ 
háoapbuhay; ó nang ikinabiíhuhay, 
II Paalisíu ang isang alílá. || r. Urna- 
lis sa kinápapasukan. i 

DESACONSEJADO, DA,' adj. 
Walang tuto; sümpungin; tuloy sa 
balang máisipan at di kumükuhang 
hátol sa kangínoman. 

DESACORDAR, a. iíreg. como 
acordar. Distimplahín ang instr,uaien- 
to. H Huc^g rnákatono nang iba, 11 r. 
Huag magkátono ang mang^, instrii' 
mentó. II Madusentoná ang boses n| 
kumákanta. || Makatímot; huag iíiá< 

DESACREDITAR, a. Fuláan;si" 
ráan nang puri; pintasán. || r. Masi 
ráan nang puri.=:=r// su profesión, Ma 



~i87~ 

/ DES DES 

siráan sa kaniyang katungkulan ó las gentes. Nakayáyamot sa tawo. 

hánapbuhay. :-=67//r¿: los compañeros. DESAGRADAR, a. Makagálit; 

Masir¿ían sa uiangá kasama.=í:<^//, niakayamot; makasamá nang loob, 

para con el pueblo. Masíiá 6 masi- || n. y r, Mamuhí; mayamot. || Mag- 

ráaii sa hayan. káyamutan. 

DESADEUDAR, a. Tubsín, na DESAGRADECER, a. irreg. como 

bayaran ang" uiangí ütang. || r. Mag- agradecer. Huag kumilala nang ütang 

báyad; niakabáyad. na loob; huag gumanting páli. G&- 

DIÍSADORAíECliR. a. irreg. como mit namang recíproco, 

agradecer. Gisingin; pawíin ang ah- DESAGRADECIDO, DA* p. p« 

tok nang iba. || inct. Alisín ang pa- nang desagradecer, y adj. Waláng tíi- 

mauíanhid nang alinmang luga! nang . ring; di maninoñg kimlilala ng ütang 

katawán. || r, Mágising; mawalá ang na loob; "^^Xdim^STi.^ al beneficio. Wa- 

pagaantok. ii Maipáwi ang pamaman- lang turing sa manga ütang na loob. 

hid. ' ~ 



DESADORNAR, a. Alisan nang 
hiyás ó pamiiii. || r. Mahubdán; ma- 
alihán nang hiyás. - 

DESADVERTIR, a. irreg, como 
advertir, Huag máhalatá; makaraang 
huag n1á])ansiif. 

DESAEIAR, a. Hamunin; dayu- 
hin. II r. Maghamunán. 

DESAFIO, m. Hamon; ó pagha- 
mon. II Pakikipaglaban.yPakikipagtu- 
tulán nang matovvid. 
_ DESAFORAR, a, irrcg. como 
'acordar, Siríiin; pawalang kabuUihán 
ang manga fuero 6 privilegio7ig na 
uukol sa isa || Alisan ó bawian ang 



z=co?i, para con su bienhechor. Vú^i- 
mará; walaijig tiíring sa kaniyang p¡- 
nagkákaulangan nang loob, 

DESAGRADO, m. Sama; 6 su- 
kal nang loob. || Simángot. 

DESAGUADERO, m. Pabuluang; 
imbornal. || met. Dahilán; ó laging 
daán nang pagkakagastá, na ikina* 
úubos nang pagaáii, ipinagkákaütang 
at ipinaghihirap. 

DESAHO jADO, da. p. p. des- 
ahogar, y adj, Pusong; walang hiyá* 
II Aliwalas; hawán.jj Nakáhíhinga sa 
pagkabühay; ó may. pinagdádagisu 
nan. 

DESAHOGAR, a. Paaliwalasin 



¡sá nang ny^wgiifucro ó privilegiong ang loob. || Ibuntó, || Pagaanín; pa- 
hináhawakan, dáhil sa anomang na- luagín ang lagay. || Ipaháyag sa ^bíl 
gawang mabigat na sala. Ang couf^ ang ^ükal nang \Qoh.=(una pena) 
jugacibn nito*y rcguh^r sa kahulugañg en su amigo. Ipaháyag ibuntó (ang 
huag pabuísan ang isang lupa ó isaúli isang ^pighatí) sa kaniyang kaibigan. 
ang buhajig lupa, II r. Magaliw nang loob; magpala- 

DESAFORTUNADO, DA. adj. mig; magpahingá. || Makabáyad sa 
Salang pálad; walang pálad. 

DESAGRADABLE, adj. der. ng 
desagradar, Nakagágalit; nakayáya- 
mot; masaklap.:^^:^/ gusto, Masakiap 
sa lasa, ó sa lasap. — tí?//, para con 



iitang. 



Ipaháyag sa iba ang taglay 

na siíka! nang loob.=</(? su pena* Mag-. 

alivv nang kaniyang hírap.^fí?/^ otro. 

Magpaháyag sa \h\ nang nasa sa loob. 

DESAHUCIAR, a. Pawíiii sa loob 



DES 



1 88 



DEÉ 



nang sínoman ang pagasa nang pag- 
kakamit nang kaniyang hináhangad. 
Ginágamit namang parang recíproco. 
(I Mawaláa nangf pagasa ang médico 
sa paggaling nang ginágamot niyá, 
II Paalisín ang naniumuísan nang 
isang bágay, pagka^t natapus na ang 
panahon nang kaniyang trato. 

DESAIRAR, a. Huag mahalín; 
huag kalingain ang kápowá tawo ó 
ang anomán. || Hálayin; pawaiang ha- 
laga. 

DESAIRE, m. Kawaián nang t¡- 
kas, nang gaadá, etc. || Ang di pagka- 
língá ó pagpapawakng halaga sa ki- 
powá. 

DESALABAR, a. Puláan; pintasán. 

DESALADO, DA. p. p. nang V^- 
salar, adj. Walang pakpak. |j met. Da- 
gíidagli. 

DESALAR, a. Alisan nang pak- 
pak. II Alisan nang asín. || r. Magma- 
dalí nang malabis. j| Magnasang ma- 
higpit. II Magsumíkap nang labis sa 
pagkakamit nang anomang bágay. || 
Maalisán Ó mabawasan nang asín. 

DESALENTAR, a. irreg, como 
acertar. Inisín. |] met. Pahináin ang 
loob; takutin. || r. Humingal, || Matá- 
kot; lumupaypay ang loob. 

DESALIENTO, m. Panghihína ng 
loob; kadowagán. H Pagkukülang nang 
lakás. II Paghihírap nang paghingá. 

DESALIÑO, m. Kawaián nang 
ayos. II met. Katámaran; kabatuganan. 

DESALIÑADO, DA, adj. Walang 
ayos. 

DESALMADO, DA. adj. Walang 
áwá; tampalasan. 

DESALMIDONAR. a. Alisan ng 
almirolang damit. ^ 

DESALTERAR, a. Patahimikin; 



payapáin ang Hgálig. || r. Mátahimik} 
pumayápá. 

DESALUMBRADO, DA, p. p. 
nanjr dcsa/umbrar.^ó]. Wilang tuto; 
pinagdídiliman. 

DESALUMBRAMIENTO. m. 
Kawaián nang tuto; kabulagán. 

DESAMARRAR, a- Kalagin ng 
lá.í; ¡layó; bitiwan, || r. Makalag sa 
pagkátali; mabugnós . 

DESAMORTAJAR, a. AUska ng 
sápot. II Hukayin sa pagkálibing. II 
r. Mahubdán nang sápot; máahon sa 
pagkálibing. 

DESAMPARAR, a. Pabayain; 
iwan. II Tampuhán. II Umalís; lumayó 
sa isang lugal. 

DESAMPARO, m. Pagpapabáyá; 
pagiíwan. || Pagiisá. 

DESANDAR, a. irreg. como an- 
dar. Bumalik. || Lakáring muli ang 
nalákád na. 

DESANGRAR, a. Alisan, 6 ku- 
nan nang inaraming dugo ang is3i.¡[ 
Paagusin ang dugo. || met. Limasín 
ang isang sápá, tanké, etc. II met. Pa- 
pamulubihin ang i¿á, na gastahín at 
ubusing howag mámalayan ang ka- 
niyang pagaftri. II r. Maubusan nang 
dugo; paagusin ang sariling dugo, 
sa pngbibigtí, ó pagpapakamatay na 
kúsá. 

DESAMINAR. a. Pahináin ang 
loob; takutin, II r. Maduag; manghf- 
na ang loób. 

DESANUDAR, a. Kalagin; bug. 

nusíii ang buhol. 11 met. Paliwanagan; 

husayin ang nagkákasuotsuot at guió. 

II r. Mabugnós; makalag ang pagká- 

buhol. 

DESAPACIBLE, adj. Nakaniií- 
muhi; nakayáyamot; nakabábagot. 



— iSg — 
DES 

DESAPARECER, n. y r. ¡rieg. 
como agradecer. Mátagó; mawalang 
biglá sa masid; magnialikmálá. | B¡- 
glang mapáraní sa masid. 

DESAPAREJAR, a. Kalagán sa 
pagkisingkawang háyop- || naut. Al¡- 
sín; siíáin ang gayák ní^ kasangka- 
pan nang alinmang sasakyán 



DES 

pagpapaarrendá.|¡r, Mawalánnang bu* 
muís sa isang bágay. || Maalisán ng 
renda ang kabayo. 

DESARROLLAR, a. Ikadkád-H 
Iladlad. || r. Lumagó kung sa káhoy 
luaiakí; turnaba kung sa tawo ó 
háyop. II Lumipáná. 

DESARROPAR, a. Hubdán; aU- 



DESAPASIONAR. a. Aüsín ó san nang damit. jl Mahubdán. 



pawíin ang pagkáwili, ó pagkihilig 
nang loob sa anomán. || f. Mapáwí 
ang paggíliw. 

DESAPEGARSE, r. Maalís ang 
pagkáhilig nang loob sa anomán. 



DESARRUGAR, a. Bintarín; ba- 
natin; aüsín ang kubot. !l r. Mabá- 
nat; ínaiínat. 

DESASENTAR, n. irreg. como 
acertar, Huag müanyó; huag máak- 



DESAPRETAR, a, irreg, como rná. || Huag mábagay. || Makapángit; 

acertar, Luagán; lubayáiV ang hig- ¡sama nang loob. 

pit, II r, Lumuag; lumuang. DESASEO, m. Kawalán .nang 

DESAPROBAR, a. irrcg como wastó; kasalaulaán. 

acordar. Pintasán; masamaín; huag DESASIR, a. irreg. como asir 

aprobaban, etc. || Ihiílog s^ng nagérxa- Bitíwan, ó bituán; butawán. || Ihiwa. 

men. ll r. Mápintasan; mahulog sa lay; bakbakín. || r. Mamitiw ó bu- 

m\\\yÑ.:=.de víalos hábitos. Mamitiw, ó 



examen. 



DESARMAR, a. Samsam^n nang humiwalay sa masasamang kaugalián. 

sandata. II Kalasín; tangalin. ¡[ met. DESASOSEGAR, a. irreg. como 

Pahupaín, v. gr. pixVahüpá ang gá- acertar. Balisanhín; bagabagin. II u 

lit fiiyá, le DESARMÓ su cólera. (| r. Ma- Mabalisa. 



alisan nanc; sandata. || Mapayápá 

DESARRAIGAR, a. Bunutin ng 
sapol sa ugat.||mct. Pawíin; alisini^ lu- 
bós ang anománg hílig na masamá. 
II met. Paalisín; pap nawin ang i^iá 
sa kaniyang tinátahanan. ==^¿*/ <?//////<?. 
Mapáwi sa alaala. 

DESARRAPADO, DA. adj. Lií- 
má at gulágulanit ang siíot na da- 
mit. || Nagbábasahan. 
DESARREGLADO, DA. p. p 



DESASOSIEGO, m. B alisa; ka- 
balisanhín; di pagkálagay. 

DESASTRADO, DA. adj. der. 
desastre. Kiílang ó sálang pealad. |) 
Tawong gulíigulanit ang pananamit. 

DESASTRE, m. Sakiíná; kasali- 
waang pálad. 

DESATACAR, a. Kalagín ang 
manga koldón; pagkábitones, ó pag- 
kábuhol nang anomán. || Alisín ang 
kalgá nang baril.[|r. Mukalag; ó ma- 



nang desarreglar, adj, Abg lumilaW alís ang pagkátalí, ó pagkábitones 

sa katamtaman; vvalang ayos sa ano- nang salawa!. 

man. II Walang tuto; walang wastó. DESATAR, a. Kcilagín; kalasín. 

DESARRENDAR, a. irreg. como || met. Tumiínaw; magkanaw; magtu- 

acertar. Huag pabuísan: itígil ang naw.|| Saysayín; paliwanagan ang anQ- 



DES 



— 190 



niang bágay na malaboni; kiiriiin, || 
r. Máluibó. II nict. Lumáló sa pagsa- 
salítíi, ó [)agga\va. || mct. MawaUl; ma- 
páwi ang kadnnguán, ó lákot. 

DESÁriíNClON. f, dcr. nang 
desatender. Kawalán nang galang' ó 
nang ka 1 inga. 

DESATENDER, a. iircg, como 
aceriar. Pab.iyaaii; liowag pansiníti. 
II Pawalárig k^ibuliihcín; huag pagpí- 
taganan ang dápat igálang. 

DESATí^:NTAR. a. invg. como 
aceriar. Siráin ang ísip; u'iilín; gulu- 
hín ang loob. || r. Magsasalila, ó *gw- 
mawá nan£^ Uiloylu'oy, na paran^ 
ulol. II Mawaiang pítagan. 

DESATENTO, TA. p. p. irreff. 
nang desatender, adj. Walang kalí- 
ngá; walang giilang. 

DESATERRAR, a. irreg. como 
• acertar. ,l-h\iv¿(\cin ang mina nang 
liípá, ó bato.ng ])irai)írasó, na, na- 
kaaabaia sa gamá.^awá. 

DESATINADO, DA. p. p. nang 
desatender, adj. Ijuhaihal; dalosdalos; 
wasló. ii Tulig; tulingag*. 
DESATINO, m. Kabuhalhalán. Ü 
Katulingagán. || Kau luían; kamáiian. 
DESATOLLAR, a. Aüsín sa pag- 
kábalahó. j| Ahunin sa kagípitan ó 
kasikián.. || i, Aíaalís sa pagkaba- 
lahó. 

DESATRACAR, a. naiít. Jlayó 
áng isang sasakyán sa kápowá ó 
sa pundühan; iuílak. 

DESATRAER, a. irrcg. como 
traer. Ihiwala)'; ilayó ang isang bá- 
gay sa iba. 

DESATRAMPAR, a. Linisan ang 
pádaluyan, ó pabu'uang nang ano- 
mang nakasiísakal s;r, kaniyá. 

DESATURDIR, u. Alisín ang 



walaníí; 



alís 



DES 

katulig-, ó kalfhgawin, II r. 
um i)agkalingaw. 



Ma- 



DESA VEN ENCÍA, f. Pagkaká- 

alit. 

DESAVENIR, a. incg. como venir. 
Pagkagalitín; i)agalitin. || Pakagalitan. 
r. Magkialit; m.v^kxÚYíi.^con alguno. 
Makahidua nang \\)L^=^(los unosj'con^ 
de los otros. Mangagkasirá ang isa*t 
\^'k.'-^(dos) enere sí. Magkasirá ó huag 
dalawá. 



I liga w nang daán. 



nang 
Maká. 



magkáakmíl anu 

DESAVIAR, a. 
II Alisan, ó huag bigyán nang báong 
kinákailangan sa anomán. || r. Máli- 
gaw. I Mavvalán nang báong kiná- 
kailangan. 

DESAYUNAR, r. Kumáin nang 
agahan. || fr. niel. Makátangap nang 
línang balita nang anomán. =¿y?// cho- 
colate. Magagaha^n; ó magalmusal 
sikuiatc.==:^/6' alguna ?iovedad. 
tanga[) nang unang bal¿lá nang ano* 
niang" sakuná. 

DESAZOCAR. a. A'isán nang 
azogue. ' . 

DESAZÓN, f. Kawaláñ nang lasa, 
ó kasamán nang lasa. Ij met. Sükal; 
daiamhátí nang loob. II met. Kabali- 
sahán; bigat; 6 tamlay nang kata- 
wán. 

DESHANCAR, a. Alisan nang 
bangkó. || livápay ang monte, ||Patosin; 
agawan nang k'^iil)igan, etc. 
^ DESBARATADO, DA. p. p. ng 
desbaratar, y adj. Masamang pamu- 
miíhay; kaugaliang masamá. II Máni- 
nira n¿ing pagaáii. 

DESBARAl'AR. a. Siráin; gibain. 

II mil. Gululiín; lansagín; siráin ang 

hánay nang kaávvay. || Itapon; siráin, 

ang kayaníanan. |j r, Mágibá; masírá. 

DESBARATO, m. Pagsírá. 



DES 

DESBARRIGADO, DA. p. p. ng 
desbarrií^ar. y avij. IVIanipís a!)g tian. 

DESBARRIGAR, a, fam. Wak 
vvakiH; ó lapáin ang t¡¿ín. 

DESBASl^AR. a- Buguasán; tapia- 
sán; banhaín. 

DESBASTE, m. Tapias; hiii^wás.' 

DESBASTECER, a. iircg. como 
airradccer. V. DESABASTECER) 
^ DESBAZADERO, rn. Lugal na 
halomigmig 6 basábasá at madii- 
lás. 

DESBECERRAR, a. Awatin sa 
SU90 aag manga bisiro. 

DESBOCADO, DA. p. p. nang- 
desbocar, adj Kanyón ó baril na ma- 
luang ang bibig knysa katawán ó 
puit. y Sinásabi namán sa alinmang* 
kasangkapan, na sira ang bibig, ó 
kung kaparis nang mnililió ay gastado 
ó bingaw ang tináuiwag- na bibigf, 
na ito'y ang ipiniípukpok. || met. Ma- 
pagwiká nang mahálay al katampa- 
iasanan; masaníVang bibig. 
, DESBOCAR, a. Ali^^án nang bibig 
ang anomán, para nang saro, tapa- 



191 — 



DES 



yan, 



ete. II n. Lumabás sa alinmang: 



itigal na makípot. || r. Karaniwang 
sabíhin sa kabáyong nagsüsumikaci 
nang takbó at áyaw sumunod sa. freno. 
II nu*t. Magsabi nang katampalasanan 
ó kahiyahiyá. || Pálulong na liibos sa 



masasamang híiig. 



DESBONETARSE. a. Alisan ng 
bonete. || r. Maalis:in nang bonete. 

DESBORDAR, n. y r, Umapaw 
sa lábí; lumágap — Desbordarse (el rio) 
en la are?ia, \A\mágí\\) (ang ilog) sa 
buhangin.=:::/>¿?;' los campos. Umapaw, 
ó kimágai) sa parang. 

DESBRAVECER, n. irreg. como 
agradecer. Mag|)íg¡l; magliibag tín^^ 



gáüt. II Maglubay ang sasal nang agos 
6 nang hángin, || a. Mansohín ang 
isang háyop na simaron. || met. Pahu- 
paín ang gáüt; pahinahonin ang na- 
gágaíit. 

DESBRUJAR, a. Maagnás; ma- 
giba; matibag nang ontíontí. 

DESCABALGAR, n. Umibís sa 
kabayo; ó sa aÜnmang kinásasakyang 
háyop. [libaba ang kanyón sa kiná- 
;alagyan; ó ¡Inglag ang kanyón sa pu- 
tok nang kápuvvá kanyón. 

DESCABEZADO, DA. p. p. ng 
descabezar, adj. Walang ulo. |l Labás 
sa matuíd; paulol. 

DESCABEZAR, a. Pugutan; ali- 
san nang ulo. || met. Putlán ang dulo 
6 pinakaulo nang- anomán, para ng 
káhoy, karáyom, etc. || Pamulang dai- 
gín ó talunin ang* kapinsaláan ó jna- 
kasisiking anomang" bágay, |1 r. Ba- 
sagin ang ulo sa pagiisip naing tung- 
kol sa anomang bágay, na di mátum- 
pakan. H agr. Sa magsasaká ay, 7?iag- 
giik.-:=^cofi e?i algima cosa. Basagin ang 
ulo sa pagiisip nang anomang bágay. 
DESCABRITAR, a. Awatin sa 
suso 

DESCABULLIRSE, r. 
mo bruñir. Tumakas; makahulag- 
pós. 

DESCAECER, n. irreg. como agra- 
decer. Manghíná nang untiuntí ang* 
katawán, kapangyarihan, etc. || Mau-, 
i)os ó matiítog na untiuntí ang paga 
ári. 

DESCAECIMIENTO, m. Pang- 
hihíná; panglalaniL>ot. || Pangangayá- 
yat.JI Pagkáhigami. || Panghihíná ng 
loob. 

DESCALABRAR, a.- Sugatan sa 
ulo. II mcL.' M.\kapagbigay bausa, ó 



ang: manga anak nang kambing. 



nang 



— 192 — 
DES 

ligálig. II fam. Itáwag* sa simbahan ang 
manga ikákasal. || Sirain; guUihín. || 
Patakasin ang Vi^^way.^zd grilos. Li- 
gaügin; patakbuhín sa sigaw. 

DESCALZO, ZA. adj. Walang sa- 
pin; walang sinelas. 

DESCAMINADO, DA. p. p. ng 
descaviinar. adj. Ligaw; ó lihís sa 
daán. 

DESCAMINAR, a. Ilihís sa ta- 
lagang daán; iligaw. || laiali; ¡ligaw 
ang sínoman sa daang matowid, na 
¡huyó sá hindí dápat. || met. Hulihin, 
ó samsaniín ang manga kalákal ó 
ibang bág-ay na báwal, ó hindi nag- 
dáraan nang registro, na ibig ipá- 
sok nang líhim. II r. Máligaw. || fam. 
Mámali. 

DESCAMISADO, DA. adj. Wa- 
lang báró; hubad. Ipinangíit sa lub 
hang dukhá. 

DESCAMPADO, DA. adj. Ma- 
linis; aliwalas; walang siíkal. 

DESCANSADERO, m. der. ng 
descansar, Páh inga han. 

DESCANSADO, DA. p. p. nang 
descansar, y adj. Nápapahinga; di 
pagod; walangf alaala, panátag. 

DESCANSAR, n. Magpahing^; 
magpakingalay; huminto. ll met. Ma- 
páwí ang manga kahirapnn ó liga-: 
lig na taglay. 11 Humílig. j| Matúlog. 
II Maníbay na mápatong áng isang 
bagay sa ¡bá. || Umasa; manangan.|| 
del trabajo, Mag'pahingá sa pagtatra- 
bajo; magpaüpas nang pag*al ó hí- 



DES 

bágay. 



isang 

DESCANTAR, a. Alisan; ó lini- 
san nang manga talim 6 kanto ang 
anomán. 

DESCAÑONAR, a. Alisan nang 
bagwís ó pakpak. || Salungatín nang 
áhit, pagkatapos nang áhit na paayón. 
íl meti y fam. Ubusin ang lahat nang 
salapí nang ¡sá sa laró ó sa ibang 
paraán. |¡ r. Maalisán nang pak- 
pak. 

DESCARADO, DA, adj, Ang dí 
nahíhiyá at walang gálang magpa- 
ngusap at gumawá nang hindi dá« 
pal. 

DESCARGAR, a. Alisan, ó ba- 
wasan nang kirgá. || Ibsán. II Paputu- 
kín, ó alis&n nang kargá ang nia« 
nga armas de fuego, || met. Iligtás ang 
isa sa anomang kargo ó katungku- 
lan. Ibuntó. = (^<í'/ colera) en^ cofttra^ 
sobre el inocente. Ibuntó (ang gálit) sa 
walang sala, || r. Iwan ang katungku- 
lan. II Máligtas; ó maalisán ang isa ng 
anomang kalíngá, ó katungkulan, jj 
Magputok na kiísa ang alinmáng ar- 
mas de fuego. =í/^ algtma cosa, Máib» 
san ang anqmán; 6 máligtas sa ano- 
mán. 

DESCARNADOR. m. Panghiía- 
man; kudkuran. 

DESCARNADURA, f. Paghihi- 
lamhn; pagkudkod. 

DESCARNAR, a. Maghiiamán; 
magh¡may.||Kudkurín; kayurin.||mct. 
Igibá; o alisín ang isang pankat ng 



x^\i,z=z(el amo) en el criado. Umasa anomán. || Ilajó; ó i.'ihís ang sino- 

(ang panginoón) sa alílá.=:^// el Se- man sa manga lamáng bayan.||r. Má 

?7or, Lumualhati sa Dios. ging butot balat; mangayáylat. 

DESCANSO, m. Kapáhingahan; DESCARO, m. Kapusungán. j 

katiwasayán, || Kaginhawahan. II Awg Katampalasanan, kapangáhasan; ka 

kinátatakaran ó kinátutungtungan walán nang galanga 



DES 

DESCARRIAR, a. Isiusay ang 
isa sa daán; ó sa katowiran. || Itiwalag 
ang háyop sa kasaniahán. || r. Máti- 
walag; máhiwaiay. || Másinsay sa ma- 
towid. II Siimama. 

DESCARRÍO, m. Pagtiwalag; pag- 
kísinsay; pagkáligaw. ii Pagsama. 

DESCASCAR, a. Taliipan; upa- 
kan ||r. Mataliipan; maalisán nang ba- 
lat. II met. Magsasalita nang malabis 
at vvalang pígil, na kun minsa'y ma- 
sasamá at kung minsay kahambu- 
gán. 

DESCASPAR. a. Alisan nang ba- 
lakübak. n r. Magl¡n¡sán nang bala- 
kiíbak, II Mawalán nang balakübak. 

DESCASTADO, DA. adj. Ang 
di malapit, 6 walang loob sa ma- 
nga kamagának, kaibigan at ibang 
pinagkákautangan nang loob. 

DESCENDENCIA, f. Ának, ó 
niangi inanak; b'pí. 

DESCENDER, n. irreg. como 
a,^cen(let\ Bumabá; manáog; liimibís. 
II Umánod; tumagas. 11 Magbiíhat ó 
mangáling sa isa, para nang pagbu- 
hiíhat nang manga anak at inapó sa 
isang ama. || Magmulá; ó magbiíhat 
ang isang bágay sa iba, =:rt'/ patio, 
Manaog sa patio. =í/^ bue7i linaje. 
Magbüíiat sa mabuting lipí.=^;/ au- 
toridad. Mábaba sa katungkulan ó 
kamáhalan. =por la escalera. Manáog 
sa hagdán, 6 manáog na sa hagdán 
magdaán. || a. Ibabá; ipanáog. 

DESCENDIENTE, p. a. nang 
descender. Inapó; láhí. 

DESCENSO, m. Pagpanáog; pag- 
baba. j| met. Pagkáalis; ó pagkábaba 
sa katungkulan. 

DESCEÑIR, a. irreg. como teñir. 
Kalagín; luagán. IJ Aljsín ang bigkís. 



93 - 

DES 

II I. Makalag; maalís ang paniigkís, 
ó tili. 

DESCERRAJADO, DA. p, p. 
nang descerrajar, y adj. Tawong lub- 
hang masamú ang pamumiíhay at ga- 
yík ang loob sa kasamán. 

DESCERRAJAR, a. Tinkabín; 
tinkágín ang cerradura, || fam. Ipu- 
tok ang baril ó ibang armas de fue 
go. II r. Matinkab ang kandado, 

DESCLAVADOR, m. Pangbiínot 
nang pákó. 

DESCLAVAR, a. Bunutin ang 
phkó. 11 Alisín ó tangah'n sa pagká- 
pako. II r. met. Matangal ang alin- 
mang batong mahalagá sa pagkáen- 
gaste. II Maalís sa pagk&pako. 

DESCOBIJAR, a. Hubarán. II Pa- 
bayáan; huag ampunín, 

DESCOJER. a. Bikiarín; bukla- 
tín ang pagkklulon, ó ang pileges. 

DESCOGOLLAR, a. Alisan ng 
usbong; talbusán. II r. Maalisán nang 
usbong. 

DESCOLAR, a. irreg. como acor- 
dar. Alisín sa pagkásabit; ¡Hugos. II 
Tangah'n sa kinásasabitan ang ma- 
nga pamuting damasko, kortina, etc. 
II r. Magdausós; maghugos na bu- 
mabá sa isáng liíbid, sühay, etc. || 
met. Bumabfi sa isang lugal na nia- 
taás at íarik. v. gr. ang ?na?tgá pas- 
tal al háyop ay na(,í,sísipanaog sa bun* 
dok, los pastores y los ganados se des- 
cuelgan de la mo7tta?¡a^etc, || Malag- 
lag sa pagkásabit. II met. Sumipot ng 
walang abogabog.=^/í nn cesto. Mag- 
hugos na sumilid sa isang busló.= 
co?i una fioticia. Magsabi nang isang 
bah'tang makátatawa 6 pahangal.=a/ 
Jardín. Maghugos na bumabá sa ha- 
lamanán,=^(^ la, por la ventana. Mag- 

2S 



DES 

dausós, ó mnghugQ3'sa bintána. 

DESCOLAR, a. rai)usiawín; pa- 
pangupasin. II r. ManVusiaw; lnan;^al- 
pas. 

DESCOLORIDO, DA. ndj. Ma^ 
putlá; kupás; pupas, || Namlmuitla. 

DESCOLLAR, n. y r. irrcg. como 
acordar. Mamukod; inangibá. || Ma- 
naig sa iba sa talas nang ísip, bait, 
ditnong, tápans;, ganda, at. 

DESCOMEDIDO, DA. p. p. ng 
descomedhsc. adj. Malubhfi; labis. |Í 
Walang gálang; buhong; talipandás; 
tampalasan. 

DESCOMEDIRSE, r. írreg. como 
pedir. Mamaslang; mangahis; mawa- 
lan nang pitagan. 

DESCOMPASADO, DA. p. p. 
nang descouipasar at descompasarse. 
adj. Lagpós nang lakí ó nang haba 
sa kabagayán, 

DESCOMPivSARSE. r. Mawa- 
lán nang galang. 

DESCOMPONER, a. irreg. como 
poner. Siráin.||TangaUn; lansagín; ka- 
lagín; guluhin.JlPagkagalitín ang nag- 
kákasundó. || r. Magkülarig • sa ka- 
rampatang kagalangán; mngingay ó 
magalboroto. || Mabulok. |¡ Magkaga- 
lit.=r¿?« alguno. Makipagkagalit, ó 
magálit sa \^L-====-en pcilabras.yí'xg^ 
ingay; ó magsasalitá nang masamá. 

DESCOMPOSICIÓN.^ f. Pagsira, 
pagtangal; ¡| Pagkalag. || Pagkí\bulok; 
kakulangán nang hinhín ó kaiíga- 
Hang mabutí. ll Pagkaguló. 

DESCOMPUESTO, TA. p. p. 
írreg. nang descompofier at descompo- 
nerse, adj. Sirá, tangal; kalag; guió. 
|( Pangabas; bastos; magasiaw; wa- 
lang pUagan, 

DESCOMULGADO, DA. p. p. 



94 



DES 



nang descomulgar, adj. Lubhang ma-' 
sainan^ tawo; dcskomuigado. j 

DESCOMULGAR, a. IvVálay ang 
sínoman sa kasamaháa nawg mangí 
kristiano. 

DESCONCEPTUAR, a. Puláanj 
siráan nang puri. || r. INIasiráan nang 
puri. 

DESCONCERTAR, a. irreg. como 
acertar. Guluhín, siráin ang ayos at 
mahüsay na pagkáh'anay ó pngkáyart 
H met. Lituhín; tuligíñ, b hiyaín. || 
Pagkagaülín. II r. Magkaalitalit. || 
Magkálinsad. II Magsabí ó gumawá 
nang walang tuto. |[ met. Malitó. || 
Magulumihana4i; masindak. 

DESCONCORDIA, f. Pagkaká 
alit; pagkakasira. , . 

DESCONFIADO, DA. p. p. ngl 
desconfiar \\. desconfiarse, y adj. Wa- 
lang kátiwalá; hindi palagay ang loob;! 
hindí umáasa. 

DESCONFIANZA, f. Kawalán 
ó kakulangán nang pagasa, 6 pa- 
niniwálá, etc. 

DESCONFORME, adj. Hindí k> 
ayon; 6 hindí kaparis. j| Hindi ayos. 

DESCONFORMIDAD, f. Hindi 
pagkakáayon; di paf^kakábagay; dj 
di pagkakáisa. 

DESCONOCER, a. irreg. como 
conocer. Malimulan; huag mákilala; 
huag niáÍaman.||Huag.kilanlín; ipag- 
kaila. j! Magkunuaring hindi alam;ó 
di nápapansin ang anomang bágay. 
II r. Huag mákilaia; huag magká- 
kilala. 

DESCONOCIDO, DA. p. p. iig, 
desconocer, adj. Palamara; walang* tií- 
ring; hindí marünong kumilala nang 
ütang na loob. || Hindi alam; hindi 
kilalá.=i sus favorecedores, Walang 



I9S 



DES 

tiíring sa manga, nagsísigawá nang 
magaling ¿a kx\úy\,=:'ie sns paisa- 
nos. Huag inákilala nang k-unyang" 
manga kababayan, dakil sa nagibá. 
•=:paraJo(los. Hincli ahuiu nang lahat. 
DESCONSENTIR, a, irreg. como 
witir. Hiiag konjáintihín: iürohg ang 
pahintú!ot.||r. Huag magkonsintihan. 
DESCONSOLAR, a, irreg. como 
acordar. Hapisin; pagdalamhatíin. j] 
r. Magpighati; maG^dalamhátí. 

DESCONSUELO, m.Pighaii; ha- 
pis; dalaiiihaii, || K.isaliwaang pálad. 
z=idel estomago Kihinaán nang sik- 
uuíiá. 

, DK^CONTAR, a. irreg, como 
acordar. B:ivvasin; a\v.i.sín.||Bilánging 
panibago. || r. Maavvá.; magbctwas; 
niaaa's.:=:¿^ una suma. Awasín sa isang 
kabuoán. 

DESCONVENIR, n,. y r. Máiba 
ó magkáiba náng pasiva. 1| Huag mag- 
káayós. || Huííg magkásundó. 

DESCORDx\R, a. irrog. como. 
acordar. Alisan nang kiierdas ang 
instruinento. i| r. Maalisán ó mawa- 
lán n^ang kuerdas. 

DESCORDERAR, a. Awatin sa 
suso , ang anak nang lu[)a. 

DESCORNAR, ^a. irreg. como 
acordar. Ajisán naíig siíngay ang há- 
yop; pungu'an. ir met. Basagin; ó ham 
pasíq ang ulo. |1 r. Maali^sán ó maba- 
lían nang süngay. 

D|£SCORTES. adj. Walang gí- 
lang; walang modo; |)alambang. 

ÓESCORTESÍA. f. Kiwalán ng 
gála.ng, 
DESCORrEZAR. a. Up^kin ó 



bakbakía ang baiat iiaiiL 
Pawíin 



rawnn ang Raba aus ui 
ugálil na pinagkdakháa 



Ralioy. il 
iba itus ui al masamang 



DES 

r. Mangalukabkab,^ hiabakbak ang 
balat. 

DESCOSER, a. Tastasín ang tahí. 

II r. mct, Ipaháyag ang dápat ilíhim. 

descosido/ DA. p. p. nang 

descoser at descoserse, adj. Walang 

bait na mangiísap; anoma'y ipinahá- 

hayag, 

DESCOYUNTAR, a. Palinsarín 
ang butó sa kaniyang lugal. || Ma- 
yamoí; mamuhi. || r. Máünsad ang 
butó. 

DESCRECER, n. irreg. como 
ai^radücer. V. DECRECER, na si- 
yang lálong kagamitán, 

DESCRÉDITO, m. Kasiraán ng 
puíi; 6 pagkasírá nang puri/ 

DESCRESTAR, a. Alisan 6 pu- 
ngusan nang pálong. || r, Maalisán 
nang pálong. 

DESCUARTIZAR, a. Lapangín 

ang katawán, na págapácing bahagi. 

II Hatíing pagpirápirasuhín ang ano- 

mang pagkáin at nang máipama- 

hagi. • 

DESCUBRIR, a. Buksán; ilkaw; 
isipot. II Ipaháyag ang líhim. || Mátag- , 
puan ang nátatago 6 nálilihim. il 
'Abutín nang masid. || Matahó ang 
anomang bágay. || Itanyag* || Siyasa-' 
tille II r. Magpúgay; magalís nang som- 
balilo. II Magkátanawan. || Málitaw; 
mátanyag.||Magpaháyag.=á uno. Mag- 
pahayag sa Má.-=:co?i un amigo. Ma- 
kipagpáhayagan sa isang kaibigan. 
DESCUERNO, m. fam. Paghá- 
lay. 

DESCUIDADO, DA. p. p, nang 
descuidar at descuidarse, y adj. Wa- 
lang íngat. II Tamad; pabayá. 

DESCUIDAR, a. Kaüngatán; ka- 
libangán. || Pabayaán. |j n. y r. Ma- 



— 196 



DES 

lingat. II Magpabayá.=r=^<?, en 'su obli- 
gación. Magpabayá sa k'^niyang ka- 
tungkulan. 

DESCUIDO, m. Pagkalingat; ka- 
pabayaán; katámaran. 

DESCULAR, a. Alisan nang puit; 
siíain aiig puit. II r. Maalís ang puit. 

DESDAR a. irreg. como dar. 
Itangí ó bawíin ang náibigay na. Hin- 
di itó gámit. 

DESDE, prep. Mulá; biíhat,l|Mao- 
gáling. 

DESDECIR, a. irreg. como con- 
tradecir. Pasinungalíngan ang síno- 
man.||n. met. Máiba sa pinangalingan, 
na sumamá bagá. || Huag máayos 
sa 'úi\.z=ide su carácter, Máiba ó huag 
mábagay sa kaniyang ugáli. || r. Pag- 
balikán ang nasabi na; bawíin ang 
násabing kaaiálian.=:¿/é' su promesa. 
Pagbalikán ang pangákó. 

DESDEN, m. Sipháyó; pagpawa- 
lang halaga; ilap. 

DESDENTADO, DA, p. p. nang 
desdentar^ y adj. Tipo; walang ngipin. 

DESDENTAR, a. irreg. como 
acertar. Alisan ó lagasan nang ngi- 
pin. II Tipiíin; lansagín ang ilán ó 
lafeat nang ngipin. [| r. Malagasan; 
malipuan ó mawalang untíunií ng 
ngipin. 

DESDICHADO, DA. adj. Salang 
pálad; sawiwg kapalaran. || Dukká; 
salat; abá.=5í? ;///. Sa aba \io.^del 
que nace con mala índole. Sa aba 
nang ipuianganak na niay inasamang 
ugdM.^^en paz. Sawíng pálad sa pa« 
nahón nang kapayapaan.=/ara¿^(9¿^r- 
nar. Sálang pálad mamábala. 

DESDOBLAR, a. Ilátag; ikadkad; 
bikiarín. 11 r. Mákadkad; málatag. 

DESDORAR, a. Alisan nang do- 



DES 

rado. II met. Mansahán ang puri ng 
kápowá. II r. Masírá; maalís ang do- 
rado nang anomán. || Masiraán nang 
puri, 

DESEAR a. Magnásá; magha- 
ngad; magpit^. || r. Magnasaán ang 
dalawang nagíibigan. . 

DESECAR, a. Patuyuín ang ano- 
man. II r. Matuyó; mangalírang. 

DESECATIVO, VA. adj. Panuyó; 
pantuyd; nakatüiuyó. 

DESECHAR, a. Pintasán; pawa- 
lang halag.^; iwaksí; howag tangapín; 
itakuil. = del pensamiento. Iwaksí sa 
ísip. II r. Magtakuilan; magpintasan. 

DESECHO, m. Pinagpilían.||Ang 
bágay, na, sa kalumkan at labis na 
pagkágamit ay di na magsilbí. |] met. 
Piílá; libak. || Látak; labí. 

D&SEDIFICAR. a. mt^t. Magbi- 
gay nang masamang halimbáwá. 

DESELLAR, a. Alisan nang se- 
lio ang sülat; pliego ó anománg bá- 
gay. II Maalisán nang sello. 

DESEMBARAZADO, DA. p. p. 
nang desembarazar y adj. Walang sií- 
kal; aliwalas; hawán. || Walang kími. 
II Pátag, ^ 

DESEMBARCADERO, der. ng 
desembarcar y adj. m. Doongan. 

DESEiVIB ARCAR, a. Lihon sa 
sasakyán ang luían at dalhín sa da- 
latan. ii n. y r. Umahon. Ginága* 
mit namáng parang fecíproco.)\ met. 
Uniibís sa karroniala ó k iriuahe, || 
ujjl. y fauj. Manganak, kung bun- 
l i s a 11 g \ñv\ ág u u sa pa x\.^de la fia ve. 
Umahon nang sasakyán. =<?« Mnnila. 
Umahon sa Maynílá, 

DESEMBARCO, m. Pagahon. 

DESEMBAULAR, a. Hangüin 
ang nájisílid ca baúl. || met. Kunin 



DES 

ang anománg nakasilid sa talega, ka- 
ha ó sa anomán. Ilmet. y fam. Ihi- 
ngá sa iba ang dináramdam sa loob. 

DESEMBEBECERSE, r. irreg. 
:omo agradecer. MáalÍ3 sa pagkátiíang- 
hiá ó pagkátulalá; pagsaulang loob, 
etc. II Maalís sa maling paniniwálá, 

DESEMBELLECER, a. irreg. co- 
rno agradeeer, Bavvasan nang ínam. 
II Papangitin. || r, Mawalá ang g*au 
dá; mapávvi ang ínam. || Pumángit. 

DESEMBOCADERO, m. Lába- 
san. II Bitas, 6 wáwá hang paglabíis 
sa dágat. 

DESEMBORRACHAR, a. Ali- 
sin ang kalanguhán nang isa. || r. 
Maalís ang pagkalangó. 

DESEMBOSCARSE, r. Lutna- 
bá>, 6 málabas sa giíbat. 

DESEMBRAVECER, a. irreg. 
como agradecer. Pdamdin; mansii- 
hín. II met. Pababáin ang loob. jj r. 
Unaámd. II met. Bumábang loob. 

DESEMBRLAGAR. a. Pawíin 
ang kalanguhán nangf sínomán. || r. 
Mapkwi ang kalasing&n. 

DESEMEJANTE, adj. Iba; bindí 
kaparis, = ^<í' los oíros. Hindi kaparis 
nang iba. 

DESEMEJANZA, f. Kaibhán; di 
pagkakíparis. 

DESjEMPALAGAR. a. Ali^ín ang 
siíyá. 

DESEMPARENTADO, DA. adj. 
Walang- kamagának, || Ulílang ¡ubós. 

DESEMPEDRAR, a. irreg. como 
acertar. Bakbakin ang Litag na bato. 
II r. Maalís; mabakbak ang látag na 
bato. 

DESEMPEÑAR, a. Tubsín ang 
sanglá. II Tubsín sa pagkakiutang 
ang kápovvá. II Tumupad. II Kunin, ó 



~ 197 — 



DES 



hangiíin ang iba sa kagipitarí^ ó ka- 
hihiyang kinálalagyan. || r. Maalís sa 
pagkakaütang ang kápowá.=¿/^ sus 
deudas. Makaahon, makabáyad sa ka- 
niyang manga litang. 

DESEMPOBRECER, a. irreg. 
como agradecer, Hanguin sa kahi- 
rapan. || r. Makaahon sa karük- 
haán. 

DESEMPOLVAR, a. y 
' DESEMPOLVORAR, a. Alisan; 
pagpagán nang alikabok. || r. Maali- 
san nang alikabok. 

DESEMPONZOÑAR a. Alisan 
nang kamandag.jj Iligtás ang sínoman 
sa nátangap na kamandag. || r, Maali- 
san nang kamandag. 

DESENAMORAR, n Pawíin h 
pakupasin ang pagíbig nang isa. || r. 
Mapáwi ang pagíbig sa isa. 

DESENASTAR, a. Alisan nang 
tagdán, ó alisín sa aslá. 

DESENCAJAR, a. Tangalíng bi- 
glá sa pagkálapat, ó sa kinálalapa- 
tan. II r. Maalís sa pagkálapat. 

DESENCAJONAR, a. Alisín, <$ 
hangúin sa kahori. 

DESENCALLAR, a. Ibunsod, ó 
ialís sa pagkísadsad. || n. y r. Má- 
bunsod, ó máalis sa pagkábara. 

DESENCAPOTAR, a. Alisan; 
hubarán nang kapote. || Patayoín ang 
ulo nang kabayong may ugáling pa- 
tungo kung lumákad. || met, y fam. 
Ihayag ang anománg líhim. II r. Ma- 
páwí ang gálit. || Magálisan nang ka- 
pote. 

DESENCARCELAR, a. Hangdin 
sa bilanguan; paalpasín. I| r. Mahá- 
ngó sa bilanguan; makaalp&s. 

DESENCARECER, a. irreg. co- 
mo agradecer, Ibabá ang halaga ng 



DES 



1 98 ~ 



DES 



anomang ¡pinagbíbili;. ipagmiírahan. 
II r. Mámura. 

DESENCENAGAR, a. Ali.ín sa 
pagkábalalio. |I m.U Hangíiin ang ¡sá 
sa pagkilubalob ba bi.sio. || r, Maka- 
ahon sa p.íí^^k;:ii)a!ahó. ¡¡ Iwan ang 
masamang paniiunuhav. 

DESENCKRRAR.\'i. irreg, corno 

aceriar. Kuuin sa pagkakulong.jl Pa- 

' walán. II Hangíiin; ilcibis.|| ma. ípa- 

háyag ang nálilihim; ipakita ang ná- 

tatagó. II r. Málab.is. 

DESENCLAVAR, a. BiuniUn sa 

. pagkápako. II mcL Aiisín nan,g" pa- 

gahasá ang sinoman sa luga! na ki- 

nálalagyan.||r. Maalís .sa pagkipakO. 

DESíuNCLAV|jAR. a. Alisan ng 
klabihas.||r. I^vLaali^án. 

.DESENCÜJER. a. Ilátag; iiínat; 
banatin; bik niín. || r. Aíawalá ang ka- 
dungüán. II Magsayd. || MaOánal; uia- 
biklad. 

DESENCOLAR, n. liakbakín sa 
pagkakola; pakniíín, || r. Mabakbak; 
maalís sa pagkáki^ia, ' 

pESENC6Liu<IZARSE. r. Ma< 
alÍ3 ang gálit; niáiahimik. 
-^-^DESENCORDAR. a. irrcg. corno 
acordar. Alisan 
ínstrunic nto. 

DESENCORVAR, a. Tawiiín ang 
kabuktután, 6 unatin ang k.ibaluk- 
tután.||r. TumuwiJ; uiaiínaL ang ba- 
luktot. 

DESENCRIJDECER. a. irr.- 
como (lí^radu-cr. Pawím ang kahi- 
lawáti ó kaligisáíi na.iig" anoinin. ¡| 
Alisan nanv; hi ■.i\v.¡|, Labhán sa li- 
hiá ang- sutL'i at nang m:i¡)á\ví ang 
tigás, at i)a-iikiiig ni.al.uili nang tina. 
II r. Mapiwi ang kahilawán 6 kati- 
gasán nang- anuinan. 



nang kuerdas ang 



DiESENCRUELECER. a. ¡rreg. 
como agradecer. Pawíin ang bagsik 
ó bangís nar.g sinomán.jlr. Mapáwi 
ang bangís (5 LMgsik. 

DESENFADADO, DA. p. p. ng 
desenfadar, adj. MaJnwag na loob; wa- 
lang g"álii, II Malowag ang anyó at ki- 
los. II Malowang; aüwaias. 

DESENFADAR, a. Palowagm 
ang loob; aüsín ang gAÜt. || r. Maalís 
ang g'álit, Unnuwág ang loob. 

DESENFADAR, a. Buksan ó ka- 
lagín ang paldó. 

DlíSÉNERENAR. a. /\!isán ng 
freno ang kabayo, || r. Igomon sa bi- 
sio at kasainain. ¡| r. Magálit nang 
lábis. 11 Mellabas sa katatagán. || Má- ■ 
gmnon sa bísiu.::=^7/ los vicios^ Má- 
gumon sa manga bisio, 

DESENFRENO, m. Pagbubu- 
kan<>- bibig na nialabis at labás sa ma- 
bubuting 'kaugai¡¿in. || Pagbubtíhay na 
masaina,:=r/J vientre. Pagtatalasok ng 
niattilin. 

DESENFUNDAR, a. Alisan ng 
pundá ó brálot. 

DESENFURECERSE, r.^ ¡rreg. 
como agradicer. Lumiibag; humupá 
ang gálit. 

DESENGANCHAR, a. Aiisín sa 
pagkásabid; pagkákawit, o pagkásing- 
kaw. II Kalagin. || r. Máalis sa pagkí- 
sabi(]; makalag. 

DESENGÁxN^AR. a. Ipakilalaang 
pagkakamaii. || Pagsabihan nang la- 
pat. II r. Mákilala ang k.unáliang sa- 
rili. ~^de un error. ^ ALíkilala ang isang 
kamalián, 

DESENGROSAR, a. irrcg. como 
acordar. Nipisán; l)a\vasan nang ka- 
pal. II .1, Mangayáyat. 

DESFNGRUDAR. a. Alisan ng 



DES 

engrudo || r. Máalis sa pagkídikit ng 
enoirudo. 

üESENI-iriBRAR. a. AIi;ia ng 
hiblá ang karáyom, 

DESENHORNAR, a. Hangciin 
sa humo ang nnom.kn. 

DESENLAZAR, a. Kala^rín ang 
síló ó pagkásiló. ¡I niot. Hiisáying |)ag- 
hiwáhiwalayín; liwanagan || r.Maka- 
lag sa - pagkásiló. || Maghiwaiay ang* 
magas awa. 

DESENLUTAR, a. Alisan; hiiba- 
rán nang luksá. || n. y r. Magalís ng 

111 lC9í? 

DESENMARAÑAR, a. Husayin 
ang giil(5 nang siniílid, buhok, etc. || 
met. Liwanagan; 6 husayin ang ano- 
mang bágay na maiábo at guió. || 
Máluklasan ang anoniang pakanang 
líhim. II r. Mahdsay ang anomiing 
guió. i 

DESENMOHECER, a. irreg. co- 
mo agradecer. Alisan nang ámag. || r- 
Maalisán, nang ámag. [j met. Tumalas 
ang ísip; sumíkat. 

DESENMUDECER, n. y r. irrc^g. 
como agradecer. Makapangiísap; ma- 
alís ang kapipihan.[|a. Alisín ang kan- 
talán ó pagkapipi. || Gamutín ang pag- 
kapipi, etc. || r. Makapangusap; ma- 
walá ang" pagkapipi. || met. Magsalitá 
ó iwan ang pao;ka\valang kibó. 

DESENOJAR, a, Payapáin; ó pa^ 
lubayín ang gálit nang sínoman. || r. 
met. MaÜbang ang kalooban; (5 ma- 
alís ang gáljt. 

DESENREDAR, a. Husayin ang 
pagkakásigalot. li r. Uaiib's; ó ma~ 
alís sa anomang kihálalagyang* hí 
rap, pangánib ó kigipitan -^^iel lazo, 
Máalis; maka,kalag sa silo. 

DESENROLLAR, a. Unatin; 



190 



DES 

kadkaiín ang nalíilulon. 

DESENSAÑAR, a. Alisín; o*- pa- 
wíin an:^ gálit. || r. Maa'is.in nang siá. 

DESENSOBERBECER, a. iireg. 
como agradecer, Pabaijáin ang loob. 
jl r. Bumál)ang loob; maalíá í^ng ka- 
palaldan* 

DESENTENDERSE, r. irreg- 
como acertar, Magmaangmnángan; 
magbalóbalong iiindí nakápapansin o 
di náüntindihan ang anomán. J| Lig- 
taán ang anomán, na huag ¡sama sa 
sálitaan. 

DESENTERRAR, a. irreg. como 
acertar, HukUn sa pagkábaon; but- 
butín; bunkalín. || Palitawín ang ná- 
lilihim. II met. Ipaalaaia ang nalílimu- 
tan.=.^/¿V/ de cutre el polfjo. Butbu- 
tín; alisín sa pagkábaon sa alikabok. 
, II r. A^Iaalís sa r)aí.'d<ábaon. 

DIÍSENTIERRAMUERTOS.m. 
Ang may masamang ugáling maniíang 
puri sa manga patay na. 

DESENTORPECER, a. "irreg. 
como agradecer, Pawíin ang ngímay 
nang alinmang lugal nang katawán. 
H Alisín ang" kadunguán nang isa. 
¡I r. Maalís ang pangingímay. II Ma- 
alís ang kadunguán; niabühay ang 
loob, 

DESENTRISTECER, a. irreg. 
como agradecer, Pawíin ang lungkot 
nang iba; pasiglahrn. || Alivvín. || r. 
Maaiiw: sumayá. \ 

DESENTUMPXER. a. irreg. 
como agradecer, AHsín ang pangi- 
ngímay, ó pamamanhid nang alin- 
mang lugal nang kitawán. .|| r. Mag- 
lubay ang pamamanhid. 

DESENVENDAR, a. Alisan ng 
táli ó benda. [| r. Maalisán nang tálí 
ó venda. 



200 — 



DES 

DESENVOl/rURA. f. Kaliwa- 
nagan; kadaglián at kalinisang su- 
malítá fía walang udlot. || Kadala- 
hiráan. 

DESENVOLVER, a. irreg. como 
absolver. Ikadkad; ilátag ó iladlad 
ang nabábalot ó nalülulon. || met. 
Saysaying paliwanagan ang isang bá- 
gay na malábong waríin. || r. Mákad- 
* kad; máladlad; málatr.g.|| Liimakí; lu- 
mago, etc. 

DESENVUELTO, TA. p. p. 
nang d£senvolver at desenvolverse^ adj. 
Lalaki ó babaying mahílig sa kaki- 
paán; walang kak¡míkími.|| Pangabas. 

DESEO, m. Nasa; pita; ná¡s; ad- 
hiká. — Tener deseo de riqtieza. Mag- 
násá nang kayamanan. 

DESEOSO, SA. adj. der. nang 
deseo. Nagnánasíi; nagpípita, ó nag- 
übig'nang anomán. || Mapagp¡ta.=//¿* 
gloría. Mapagnásá nang karángalan. 

DESERCIÓN, der. n;\ng desertar. 
f. Pagtatanan nang sundalo. || for. 
Pagtah'kod na ginágawá nang nag- 
háhabla sa apelasiong iniharap. 

DESERRADO, DA. adj. Tama; 
walang kamálian 6 ligtás sa ka- 
niálian. 

DESERTAR, n. y r. Magtanan 
ang sundalo. íl fam. Iwan ang manga 
pagpupúlong na dáting dinádalohan. 
II for. Pabayaán ang causa ó apelación. 
II Tumalíkod sa manga kasama.=//^ 
sus banderas.T\\m^\\\>.Qá sa kaniyang 
bandílá. 

DESERTOR, m. Ang sundalong 
nagtanan. 

DESESPERACIÓN, f. der. nang 
desesperar. Pagpapatiwakal; kawaiang 
lubós nang pananáUg. || Gálit na ma- 
labis. 



DES 

DESESPERAR, a. Alisan nang 
pagasa ang kápowá || met. Pagalíting 
liibhíi. II n. Mawalán nang pagasa. = 
de niejorar. Mawalán wang pagasang 
humüsay. || r. Magpatiwakal; magpa- 
kamatay. || met. Mainip na lubhá. 

DESFALCAR, a. Kulangan.||Su. 
mírá nang kualtá. || r. Makulangan; 
masíra ang salaping na sa pamama- 
hala nang ¡sá. 

DESFALCO, m. Pagkukiílang; ó 
kakulangán. jj Pagsírá nang salaping 
pinamamahalaan. 

DESFALLECER, a. irreg. como 
agradecer. Panghinhin.yn. Himatayín. 
II r. Manghiná; maghimatay. 

DESFAVORECER, a. irreg. co- 
mo agradecer, Huag kupkupín; pag- 
kailán nang tiílong. || Huag ayunan 
at ang apaín ay ang kalaban. jj Ma- 
kasamá; makasirá. 

DESFLOCAR, a. irreg. como acor- 
dar. Gawing flecos ang gilít nang 
kayo na tinastasán nang hiiatsá. 

DESFLORECER, n. irreg. como 
agradecer. Málagas ang bulaklak. 

DESFORTALECER, a. irreg. co- 
mo agradecer. Alisan nang lakás, 
bisa, tíbay, etc. || Igibá ang isáng 
moog; alisan nang bantay. 

DESGOBERNAR, a. irreg. como 
acordar. Guluhín ó siráin ang ma- 
biíting lákad nang kapamayanán ó 
is^ng pinamámahalaang katipunan; 
pamahaláan nang masamá ang isang 
pamamáhay, na anom&ng gawín ay 
pagulóguló. II r. M.^hiwalay sa karam- 
pátang kabáitan, na, náuutos sa pa- 
kikipagkápowá tawo. 

DESGAJAR, a. Bangalín. || Pili- 
ngín. II Wahíin. || Baakín. || r. Máhi - 
walay ang anomán, ó magkáhiwa - 



DES 

lay ang aiiománg nagkíkíikritnig. |I 
nvit. Mavvalá ang damit ó balat nang 
btawán. || Mabaak. 
DESGANA, f. Kavvalán nang gas- 



— 201 — 

DES 

maghimutok nang malabis. 

DESHALAJAR. a. Alisan nang 
pamiiting kasangkapan ang isang bá- 
hay. 

DESHELAR, a. irreg. como acer 



tongf kumáin; tabang*. || met. Suklam; — „ 

muíii sa anomán. || met. Kakalaní5;?Ln ¿ar. Tiinawin ang isang bágay na na- 

nang- pagsisikap; katamlayán; ó ka- nnímiió sa lamig-, na gaya nang hielo. 

lámaran sa anoaián. || met. Pasiglahín; sulsulán. || Paini- 

DESGANAR, a. Patabangín ang tni ang nangíngimay sa lawiig na 

loob. II r, Tabangán sa pagkáin. || met. Iiigal nang kalavvíln. || r. Matunaw sa 

Mayamol; masúya sa d&ting kúsang ínit ang anomang namiímuó sa la- 

ginágawa. niig. || Maginit ang katawang nang- 

DliSGRACIA. f. Kasaliwaang pá- lálamig. 

lad; sakuna. || Kawalán nang mag- DESHERBAR, a. irreg. como 

ampón. |¡ Pagkakasakit, acertar. Alisan; bunutan nang damó. 



DESGRACIADO, DA, adj. Sá- 
lang pálad; buísit. 

DESGRANADERA, f. Panglu- 
gas; panghimay. 

DESGRANAR, a. Lugasin; h¡. 



II r. Malantá; malooy ang manga 
damó. 

DESHEREDAR, a. Alisan nang 
mana; huag papagmanahin. || r. met. 
Malayo at mangibk sa kaniyang fa- 



mayín. II r. Malugás. || r, Masíra ang milla sa manga kilos at kaugalián, 
laiagyán nang seben nang armas de na sumamá at maging hámak. || Ma* 



fuego. 

DESGUARNECER, a. iireg. como 
agradecer. Alisan nang guarnicihfi. ó 
pinakapamuti. 

DESHACER, a. irreg. como ha- 
cer. Siráin; lansagín; tastasíri. || Pug- 
nawín ||Labugín.||Magpauntí; magpa- 
liit. II Lansagín; patakbuhín ang isang 
hukbo. II Matúnavv ang anomán. IJHa- 
liin; biakíji ang anomán. || r. Masí- 
rá; malansag. || met. Mahapis nang 
labis; maluyó sa dalamhálí. || Mapa- 
ram 6 mawalá sá tingin. || Masalanta 
nana labis, para nang deshacerse 



walán nang mana. 

DESHERRAR, a. irrég. como 
acertar. Alisan nang bákal ang paá 
nang kabayo. || Alisan nang tanikala, 
esposas, etc. ang bilangó. 

DESHERRUMBRAR, a. Alisan 
nang kaláwang. 

DESHIELO, m. Pagtutunaw; ó 
pagkatiínaw nang hielo ó nang ano- 
mang ríamiímud sa lamig. 

DESHILACHAR. a. Magnotnot; 
ó maghilatsá nang kayo. || r. Manut- 
not; matastrts ang hilatsá; 

DESHINCAR, a. Bunutin ang 



los labios, MASALANTA NANG LABIS ang nápapako 6 nábabaon. || langat ang 

figúso't hUí.—ii gritos. Magtitili ng túhod sa pagkáluhod. || r. Mabünot 

malabis; magkakasat nang malabi; sa pagkápako. 

at may kahálong sigavv.-^/^' alguna DESHINCHAR, a. Alisín ó pa- 

alhaja. IpagbÜí; ó ipamigay ang ano- hupaín ang pamamagá. II met. Iwan; 

mang alahas.=¿7/ llafito. Magiiyak; ó lisanin ang kapalaliían 6 kahambugán. 

26 



202 



DES 



DES 



DESHOJAR, a. Lagfasin ang da- ¡lírong ang banta.= del intento. Iií 
hon; ó alisín nang dahon ang ano- rong* ang akálá. 



man. II n. y r. Málagas ang dahon. 
DESHOMBRECERSE. r. intír. 



desleír, a. ¡rreg. ger. desliendo: 
pres. ind. deslio^ desVes^ deslíe^ des- 



como agradecer. Higtín; kiblin ang líen: prcf. él deslió, ellos deslieron. 



baiikat 

DESHONESTIDAD, f. Kahala 
yan; kalibugan. 

DESHONESTO, TA, adj. Ma 
hálay* I) Saladla; walíbog 



imperat deslíe tíi, deslía él, deslía- 
?nos nosotros, deslían ellos: subj. pres. 
deslía, deslías, deslía, etc.: imperf« 
desliera, desleiría, y desliese, etc.: 
fiit.: desliere, etc. Lusawin; kanawín 



DESHONOR, m. Kasiráan nang sa túbig, álak, etc. ang anonián. || 



purí; sipháyó; kamiirahán, 

DESHONRA, f. Kasiraán nang 
puri; II Paninírang puri. 



r. Mahísavv; mákanaw, 

DESLENDRAR, a. irreg. como 
acertar, Hingutuhan, 6 alisan nang 



DESHONRAR, a. Manirang puri. lisa, ii r. Maghíniksikan, ó magilisan 
II Mangoyam. \\ Gahisín ang isang ba- nang lisa. 



bayí. II r. Masiráan nang puri. || Mag 
óyaman. 



DESI^ENGUADO, DA. p. p. ng 

desle7iguar. adj. Mátalas; walang 



DESHORA, f. Walá sa oras; ala- hiyá; masamá at walang pitagang 
ngán sa oras. 

DESHUESAR, a. Alisan nang 



mangusap. 

DESLEN iUAR. a. Putlán; ali- 



buló. II r. Maalisán; ó mawalán ng san naa^ dílá. j| r. . Mawalán nang 



buló 

DESHUMEDECER, a, irreg. 
zovao agradecer, Patuyuín; alisín ang 
pagkabasábasá. || r. Matuyo; mawala 
ang pagkabasábasá. 

DESIDIA, f. Kapabayaán; katá- 
maran; katam layan. 

DESIDIOSO, SA. adj. Pabaya; 
tamad; anyáyá. lí Maiumí. 

DESIERTO, m. Ilang. 



hiyang niagpangusíp nang di dá- 
pat. 

DESLIGAR, a. Kalagán; alisan 
nang tali. || met. Husayin ang ano- 
mang sálitaan. || r. Makalag. 

DESLIZ, m. Pagkádulas; paggíi- 
long. I met. Pagkakámalí; pagkaká- 
sala. II Kasalanan. 

DESLIZADERO, RA. adj. der. 
nang desliz. Madaling makádulav. || 



DESIGNIO, m. Akálá; nasa; pa- m. Lugal na madulás. 



nukálá. 



DESLIZADIZO, ZA. adj. der. 



DESIGUAL, adj. Hindí parís; iba. nang desliz.' Nakádudulas agad. || 

II Hindí pantay; paliwak; towalí; k¡- Madulás. 

bit- II Bakobako. II met. Mahírap; ma- DESLIZAR, n. Mádulas; m^da- 

lak( ang pangánib. |¡ Salavvahang pilas. ||r. Magdulás; magdausós.||Hu- 

loob, magpós; pumulangós. || met. Magsabi, 

DESINTERESADO, DA. adj. ó makágawá nang anqm'm, na pa- 

Walang interés; walang násá sa pílak. rang nalingat at di sinásadyá; niá-» 

DESISTIR, a. Huag ituloy; ó dapilos sa paggawá ó pananalitá.rríi 



DES 

Mahiílog; 6 



rnádu- 






alf en el vicio 
las sa bisio. 

DESLUCIDO, DA. p. p. nang 
deslucir y adj.: sinásabi sa tawong wa- 
lang dangal at gumastá man nang 
kaniyang pagaári at magbigay puri sa 
sarili ay hindí marunong. || Sinásabi 
ring nanián sa gumngawá nang ano- 
mang bágay na hay g nang walang 
lasa at ínam, na hindí ipagkapuri. 
II Walang kintab. 

DESLUCIR, a. irreg. como Z/^- 
Mansahan; laingin. ii Siráan nang 
puri. II r. Masiráan nang puri. 

DESLUMBRADO, DA. p. p. ng 
deslumbrar. adj. Silaw; alangán ang 
loob. 

DESLUMBRAR. a. Makasílaw 
nang mata ang malabis na kasaga- 
náan nang ílavv. || met. Bigyán nang 
pagcialangán at kaguluháa nang loob 
ang iba, na huag mákilala ang lií- 
nay na tnngo ó akálá nang isa, II 
Pamanghaín; papagtakhín. || Bigyán 
nang ipagalangán nang loob. || r. Ma- 
sílaw; mabulagan, etc. || Mámanghá. 
II Malingaw, 

DESLUSTRAR, a. AHsín ang 
kinang ó dilag nang anomán. || Pa- 
piisiawín. II niel. Piimiílá. |j Siráin ang 
halaga nang anomán. || r. Mawalán 
nang ínam ó hitsura. 

DESMAJOLAR, a. irreg. como 
acordar. Bunutin ó bawasan nang 
sangá ang kihoy na tinátawag na 
MAJUELO. II Luagán 6 kalagín ang tá- 
ling panghigpit nang sapín. || r. Lu- 
miiag: makilag ang tálí nang sapín. 

DESMAMAR, a. Avvatin sa suso. 

DESMANDADO, DA.adj. Masií - 
wain. 

DESMÁN PECAR, a. Alisan 



— 203 ~ 

DES 

mantíka ó taba. II r. Maalís ang taba. 
DESMARRIRSE, def. na hindi 
lubhang kagamitán: ger. desmarrién- 
dose: p. p. desmarrido: pres. ind, 
nos desmarrimos; os desmarrís: inniperf. 
me desmarría; te desmarrías; se des- 
marría; nos desmarríamos, etc.: perf. 
me desmarrí; te desmarriste; se des- 
marrió; nos desmarrimos, etc.: fut. 
me desmarriré; te desmarrirás, etc.: 
imperat. desmarrios vosotros: imperf. 
me desmarriría, me desmarriese, etc. 
fut. me desmarriere, etc. r. Mangayá- 
yat; manghíná. II Mamanglaw; ma- 
lungkot. 

DESMAYAR, a. Makadesmayo; 
nnkahilo. II Hapiiin. |j n. Mapalas. || 
met. Masírá ang tápang; humíná ang 
loob. 11 r. Mahilo; mawalá ó tumígil 
ang pangdamdam at huag maká- 
kilalang tawo. || Mahapó. 

DESMAYO, m. Pagkahilo; pag. 
kawaiá nang lakás ó nang pandam* 
dam. II Pagkahápó. 

DESMEDIRSE, r. irreg, como 
pedir. V. DESCOMEDIRSE. 

DESMEL/vR. a. irreg. como ¿?¿^^r- 
tar. Alisan ó kunan nang pulot ang 
báhay pukyutan. 

DESMELENAR, a. Isábeg ang 
buhok; 6 ilugay. || r, Málügay; masa- 
bog ang buhok. 

DESMEMBRAR, a. Ihiwalay; pu- 
tlín ang baháging alinmán nang ka- 
tawán. II Hatíin; pagbahabahaginin. || 
Ihiwalay ang isang bíigay sa kasama« 
II r. Magkáhiwalay; magkáwatakwa- 
tak ang manga bahagi nang isang 
bágay. 

DESMENTIR, a. irrcíg. como sm- 
tir. Sudsurán; suwatán; pasinunga*' 
lingan ang kápowá, || Máiba; málayQ 



ng 



— 204 — 

DES DES 

sa pinangalingan. || met. Disimulahín DESMULLIR.a. irreg. como bru^ 

ang ano man, úpang huag mákilala. iíir. Alisín ang lambo!; paligasín ó 

zrzá los testigos. Pasinungalingan, ó paikpikín ang dating buhaghag. |¡ r, 

suwatán ang manga .saksí.=: f//;/^ Maalís ang kalambután; m^apaikpik. 

cosa) de otra. Máiba (ang ¡sang bá- DESNÁRlGADO, DA. p p. nn 



gay) sa iba. 1| r. Magmintís; masinu- 
ngalíngan. ^en la promesa. Masinunga- 
língan sa pangákó. II r. Magpásinu- 
ngaÜngan. 

DESMENUZAR, a. Himayín; Ui- 
lán; munlayín; durugin, H met. Siya- 
sating maigi sampoMg káliitliitan ng 
anomán. II r. Mahimay; maddrog. 

DESMEOLLAR, a. Alisan nang 
útak. 

DESMERECER, a. irreg. como 
agradecer. Mawalán nang halaga. || 
Huag márapal; mawalá ang kaiapa- 
th'n. II Sircan nang puri. || Mábabá sa 
dating lagay. jj Masiráan. 

DESMESURA, f. Kawalán nang 
pítagan. jf Kaíabisan. 

DESMESURADO, DA. adj. Ma- 
lagpíis ang lakí; labis sa kauga- 
lián. 

DESMOCHAR, a. Pulakín; pu- 
ngíin ó alisan nang gavvíng itaás ang 



desnan'gar, at desnarígarse. adj, Wíí. 
lang ilong, 6 lubhang maliit ang 
ilong. II Dapil ang ilong. 

DESNARIGAR. a. Alisan nang 
ilong; bungiin, II Sunlukín sa ilong 
ang kápowá. II r. Mabungían; masakj 
tím ang ilong. ^ 

DESNATURALIZADO,DA.adj, 
Mabangís; waláng áwá; vvalang tú- 
ring. 

DESNEVAR, n. irreg. como acer 
tar. Matiínaw ang namúmuong tú* 
big, na tinatawag na 7iie7^e. 

DESNUDAR, a. Hubarán. || Ali-' 
san nang bálot ó pamuti ang ano- 
mán, para nang: alisan nang hAlotj 
6 PAMU TI ang mañgá alta \ desnu 
DAR los altares. \\ r. Maghubad.=(/i 
la ropa. Maghubad nang damit. 

DESNUDEZ. í Kahubarán;ka 
walán nang damit» || K'^dukhaán. 

DESNUDO, DA, adj. Hubad 



anomán, napabayaímg parang piigot. hubo. || Ang gu!águlanit at marum 



DESMOGAR. a. Manial, ó ma- 
mungol ang usa. ^ 

DESMOGUE. m. Paninial; pa- 
mumungol. 

DESMOLADO, üA. adj. Walang 
bagang. 

DESMORALIZAR, a. Siráin ang 
mahuhiísay na kaugalián. || r. Suma- 
ma, ó masírá ang kaugalián. 

DESMORONADIZO, ZA. adj. 
Tibagín: agnasin. 

DESMORONAR, a. Siráin; ti- 
bagín nang untiunti ang anomán. || 
r. Matibag; maagnás. 



ang p.u^.anamit. II Walang pamuti. || 
met, Hubad sa kxrapatán, etcjl 
met. Malíwánag; hayag. || Dukhá. 

DESOBEDF.CER. a. irreg. come 
agradecer. Sowaín. [| Labagín; handcV 
kin. II r. Sumoway; lumabag. 

DESOBEDIENCIA, f. Kasuwa 
yán, 6 pagsuway: paghámak. 

DESOBEDIENTE, p. a. nang 
desobedecer, adj. Masiíwain; suvvail 

DESOBSTRUIR, a. irreg. comí 
huir. Alisín ang nakaháharang. || 
Gámutín ang pagiitc. || Linisin. 

DESOCUPACIÓN, f. der. nan| 



DES 

desocupar. Kiwalán nang gaw¿i, ó 
pagkawalang gawá, || Pagpapagayon- 
gayón. 

DESOCUPADO, DA, adj. p. p. 
nang desocupar, Walang gawá || Wa- 
lang laman. 

desoír, a. como oir. Huag 
pakingán; huag pansinín. || Pawaláng 
kabuluhán ang daing, etc. || r. Huag 
pansinín ang sarili. || Huag magpan- 
sinan, 

DESOLACIÓN, f. der. nang de^ 
j<^/í2;-. Pagkágibá; pagkasírang lubós 
nang anomán. || mel. Hapis; pigha- 
ling malakf, 

DESOLAR, a. irreg, como acor- 



205 



DES 

r. Maalisán nang gílid, 

DESOSAR, a. irreg. pres. ind. 
deshueso^ deshuesas^ deshuesa^ des* 
huesa?i: imperat. deshuesa tu, deshuese 
bl, deshuesen t^Woy. subj. pres, deshuese^ 
deshueses, deshuese^ deshuesen. Alisan 
nang butó; ó ihivvalay sa laman ang 
butó. II a. reg. sa kahulugang: huag 
inafígahcís. 

DESOVAR, a. Mangitlog ang 
¡sdá. 

DESOVE, m. Pangingitlog nang 
manga isdá. 

DESPABILADERAS, f. p!. Gun- 
ting na paniítog nang titis ó pabilo. 

DESPABILADURA. f, Tin'tisan; 



dar. Lansagfn; gunáin; gubatin. || 5 abong pinagtutugan. || Pagtitis nang 
fam. Hapisin; pahirapan; pagpigha- tiniüsan. 



liínv et»:. || r. Masirá; máwaíat. 

DESOLDAR, a. irreg. como acor- 
dar. Alisín íing hinang; bakbakín 
ang pagkáhinang, etc. 

DESOLLADO, DA, a. adj. Pu- 
song; walang hiyá, || Lapnós. 

DESOLLAR, a. irreg. como acor- 
dar. Anitan nang balat ó kátad; ka- 
tiran. II Lapnusín. (| met. Magbigay 
nang malakí at mabigat na kasira^n 
sa kápowá, maging sa puri man, 
pagaári kvyá, etc. || r. met. y fam. 
Maganitán. || Maanitan. || Mawaiang 
lubÓ5 nang kahüíiiyán, etc. 

DESORDEN, m. KiguKihán. Gi 
nágamit ding femenino, || Kalabisan; 
kalagpusán.= v/ la administración. 
Kaguiuhái; ó kiwdilang tuto sa pa- 
mamahálá. 

DESORÍÍJ VR. a. Pungasan n\x\^ 
taingi. II r. M i¿|)ingalái. || Maw.iián 
nang tainga. 

DESORILLAR, a. Alisáinang 
gílid aug kiy) 6 ang .laonm. || 



DESPABILAR, a. Tutugin; 6 
alisín ang abó ó tinitisan nang ilaw, 
H met, Tapusing dalidalíin ang ano- 
máng bágay, para nang pagaári ó 
pagkáin. |j Gisingin ang ísip, ang loob 
etc. II r. Mágising, 

DESPACIO, adv. m. Dahanda- 
han; inotinot; hinayhínay. || adv. 1. 
Si mahábá 6 maluat na panahón. 
II mjt. irtterj. Marahan. || Sinásabi 
namang vamos despacio, marahan ia- 
yong lumákad, ó dahanan natin ang 
lákad, 

DESPACHAR, a. Lutasin; ¡daos, 
II Dalidalíin. |i Ipadalá; ó magpadalá. 
II fam. Pumatay. || fam; Magtindá; ó 
magdespatsá. sa isang tindahan. || r, 
Magmadalí. 

DESPARRAMADO,' DA. p. p. 
nang despartamar. y adj. Malujing; 
tiwcingw.mg; malápad. II Násasabog; 
watúk; nakikálac. 

DESPARRAMAR, a. Isambii- 
lai; iiábog.||met. Mag^jábog nang pag- 



DES 



— 206 



aári, na lansagín at ubusin. || Ibu- 
lagsak. II r. Suiíianibülat; sumábog.|| 
niet. Mátapon; masáyang. 

DESPAVESADURA. f. Fagiü- 
tog nang tinilisan. 
^ DESPAVESAR, a. Tiilugin ang 
titis, II r, Matagtag ang tinitisan. 

DESPAVORIDO, DA. p, p. ng 
despavorir, y adj. Takot na takot; 
gulat na galat. 

DESPAVORIR, n. def. Ang ver- 
bong ito'y sa manga tiempo at per- 
sonang sunnúsunod lániang gámit: p. 
p. despavorido: pres, ind. despavorir 
moSy despavorís: imperf. despavoría^ 
riasy ria, riamos, ríaisy ría?t: perf. 
despavor i y risie, rio, rimas y rísleis, rie* 
ron: fut. despavoriré, rirás, riráy ri- 
rémoSy r iréis, rirán: imperat. ¿/¿"j/a 
voríos vosotros; iaiperf. despavoriría^ 
rías y ríay riamos^ riáis, rían, Sidián 
nang malaking tákot at pagkága'at; 
masindak; mangundotlsa tákot. Gi- 
nágamic namán sa reciproco. 

DESPEADURA, f. Paniníkal ng 
paá sa paglalakad. 

DESPEARSE, r. Maníkaíang ma- 
nga paá sa malabis na paglalakad. 

DESPECHAR, a. Papagputukín 
ang loob sa dalamháu ó gálit. íl r. 
Magálit; magpativvakal. 

DESPECHO, m. Poot; gálit na 
labis; pagpapativ/akal. || Ingit. |1 Pa- 
nibughó. 

DESPECHUGAR, a. Alisan ng 
pitsó ang ibón. II met. Ipaháyag ang 
nasa sa loob.||r. mct. Mitivvangvvang; 
maalisán nang bAlot ang dibdib. íl 
Maalisán nang pitsó ang. ibón. 

DESPEDAZAR, a, Lisaín; ó 
ixionglain ang anomin. || met. Siráin 
ang puri; pagpighatiín ang plisó |j r. 



DES 

Mamonglay; madiírog.|| Masírá; malu- 
ray. || Magmonglayan. 

DlíSPEDIR. a. irreg. como pedir. 
Itudlá; ¡tiílak: para nang despedir 
la lanza ó piedra, itudlA ó itulag 
ang sibat ó hato. || Palayasin; ipagta- 
boy. II Ipatnügot ó ¡hatid sa pagalís. 
II r. Paálam; pas¡ntábí=r/6V amigo^ 
Paálam sa kaibigan. 

DESPEDRAR, a. irreg. como acer- 
lar, r. V. DESEMPEDRAR. 

DESPEGAR, a. Bakbakín; puk. 
natín. II r. met. Mapuknat; mabak- 
bak; ó máhiwalay sa pagkáwili sa 
anomán.= /¿'Z mundo, Malayo; ó ma- 
paknit ang loob sa mundo. 

DESPELLEJAR, a. Kataran; 6 
alisan nang kUad. || Anitan; lapno- 
sin. II r. Mahadhad; mangalukabkab; 
matikiap; mahadhad. || Malapnós. 

DESPENSA, f. Taguán nang ma- 

ngí pagkáin, ó pámingaian; despensa. 

II Manga pagkaing nakagayak. || Ang 

kahooán nang lahat na pinamiU' na 

gágamítin sa pagkain sa arawáraw. 

DESPEÑAR, a. Ibulusok; ó ibu- 
lid ang isang bágay sa isang lugal 
na mataás ó banginbangín. || r. Mag- 
patibuüd bühat sa isang lugal na 
mataás. || r. met. Pábigay na walang 
tuto, di walang wariwáii, sa ano- 
mang bisio ó híligna masamá nang 
katawán=¿2/, en el mar, Magtalon sa 
dágat. ^por la ladera, Mabulid na gu* 
mulonggiílong sa libís.=í/t' lo altú, 
Mabulid biíhat sa ituktok: 

DESPERDICIADOR, RA.m,y 
f. Mapaga^ksayá; alibughá. 

DESPERDICIAR, a. Aksayabín; 
sayangin ang anomán; siráin; ipagta- 
p4n. 11 r. Maaksayá; masáyang. 

DESPERDICIO, m. Pagkasírá 



— 207 — 

I DES DES 

ipagfaksayá nang pagaarí ó nang ano- DESPIOJAR, a, Huminguto; hu* 

Iftiang bágáy. |j Malilíit na labí nang niiniksik. || met fam. Hángúin sa ka- 

anomán, na hindí na pakíkinabangan. rukhaán ang sín^man. || r. Maghi- 

11 Pinagritasuhan, niksik. || MáaHotf sa karálitaan. 

DESPERECERSE, r. ¡rreg. co- DESPLACER, a. irreg. como//a- 

mo agradecer. Magpakahírap; magf cer. Pasamaín ang loob; pagalitin. || r. 

pakasíikíl; magpakimatay sa pagha- Sumaii?a angf loobj niagálit. 



hangad magkamit nang anornc^n 
DESPEREZARSE, n Magínat. 
DESPEREZO, m. tnat; ó pagiinat. 

! DESPERNAR, a. irreg. como 



DESPLEGAR, a. irreg. co\x\o acer- 
tar. Ikadkad; iladlad. || met. Linawan 
at saysaying" malivvánagf ang ano- 
mang bágay na malábong intiridihín. 



acertar. Putlán nang paa; saktán ó || Ipakita nang isa kung hangang saán 



salantafn ang paá. || r. Mabalían nang 
paá; mapílay. 

DESPERTADOR, RA, ra. y f. 
Tagragísing; pangísing. 

DESPERTAR, a. irreg. como acer- 
tar. Gisingin; pukavvin, || met. Ipa- 
alala; sariwáin ang anomang nalíli- 
mutang bágay. |¡ a. met. Papagwarívva- 
ríin; papagisipin. =r/f/,í//é'/7¿?. Gisingin 
sa pagkákatulog. — á golpes=^QLÍúx\^\\\ 



ang kaniyang kaya, naáabot, tiyagá, 
etc. II r. Máladlad; mkkadkad. || Lu- 
mínaw ang bágay na nialábd. 

DESPLUMAR, a. Alisan nang 
bagwís, ó pakpak ang ibón. || met, 
Ubiísing kunin ang* pagaári nangf 
sínoman sa híbo at tamís nang dílá. 
II r. Mangülag. II met. Mawalán ng 
pagkabühay. 

DESPOBLADO, p. p. nang des- 



sa páld ^al que duerme. Pukawin ang poblar, m. Párang; ilang. Karaniwang 



natiítulogf. II r. Mágising. H Maggisi- 
ngán angnagháhalinhín«Tng bumában- 
lay. II n. y r. Mágising- ang loob; ma- 
buhay ang puso; tumalas, etc. 

DESPESTAÑAR. a. Alisan ng 
pilikmatá. || r. Málagas ó malugás ang 
pilikmatá. 

DESPEZAR, a. irreg. como acer- 
car. Bahagining pagbukdinbukdín ang 
lílong" nang báhay, lípang magawá 
mg karampatang tabas sa báwa't isang 
iato. II Regular ang conjugación nitó 
ía kahulugang: liitán ó tabtabán ang 
sang" dulo nang* kanyón at nanji* 
wáipaloob sa íbá. 

DESPIERTO, TA. p. p. irreg. 
lang despertar y adj. Gising; 6 ná- 
¡ising. II Mátalas ang ísip. || Buhay 
la loob. 



lalong sabihin sa naging hayan ng 
unang áraw at ngayo'y walang tawo. 

DESPOBLAR, a. irreg, como.acor* 
dar. Alisan nang tawo ang isang 
lugal. II met. Ijnisan; alisan: v. gr. 
LiNisAN fiang káJioy, 6 alisan 7tang 
káhoy ang isang búkid, despoblar de 
árboles un campo. J| Pauntiín ng ma- 
lakí ang bilang nang tawong na- 
nánahan, 6 nang manga bágay na 
nakalagay sa isang lugal; v. gr, pina- 
PAGKALAHATÍ 7ta?tg kbUra ang baya?íj 
el cólera despobló medio pueblo ^ Pi- 
NALÍIT 7ia7ig shnog ang ttibuhan, el 
incendio despobló el cañadulce. || x. 
Mawalán nang nanínirahan sa isang 
lugal. = de gente. Mawalán nang 
tawo. 

DESPOJAR, a. Agawan; sarnsa- 



N 



208 — 



DES 



DES 



man nang pngaarí ang kápowá. ii 
Hubarán nang damit. 11 r. Maghiibad; 
mahubarán.=:/6' ¡a ropa. Maghubad 
nang damit. 

DESPOJO, m. Pag^gaw; pagsam- 
sam. II Ang naivvan nang isang hukbó 
sa pagtakbo ó pagkatalo, ó ang ná- 
labi sa isang nabagbag na sasaky^n. 
11 Ang ulo, paá, buntot atiba pang 
lamang loob nang manga pinápatay 
sa matadero. || pl. Ang manga labí 
ó tira nang" anomán, para nang ang 

MANGA LABÍ Ó TIRA Sa dúlatlg 6 sa 

pagkdm, LOS despojos de la 7nesa 
ó comida. || Ang manga kasangkápang 
magiígamit nang isang nágibang b&- 
hay. 

DESPOLVAR, a. Alisan nang 
alikabok. 

DESPOLVOREAR, a. Pagpagán 
nang alikabok. || mt t. Ivvaksí; ó pa- 
wíin sa sarili ang anomán. 

DESPORTILLAR, a. Palaha- 
ngin; pingasin; buníjíin, II r. Lumá- 
hang. II Mabungi. 

DESPOSADO, DA. p. p. nang 
desposar, adj. y s. Ang bagong kasal, 

DESPOSAR, a. Ikasal. ij n. y r. 
Pakasal; ó magasawa.=¿'í?« soltera. 
Magasavva sa dalaga, 

DESPOSORIO, m. Pagdecíespo- 
sada; 6 pagkakasal. 

DESPRECIABLE, adj. Hámak; 
maláit. 

DESPRECIAR, a. Hamakin. || 
Siphayüin; pawalang halaga; labagín. 
II Limutin ang anomang nakagága- 
lit, II r. Pawaiang halaga ang sarili. 
Magsiphayuán. 

DESPRl^:CIO. m. PaghJmak; pag- 
sipháy6. II Pagh'mot. 

DESPUÉS, adv. t., 1. y ord.SakS; 



mámaya; kasunod; pagkatapus; sa 
hulihán; pagká =* su padre. Sa hu- 
libán nang kaniyang ama; ó kasu- 
nod nang kaniyang ^^iwrk.^de cená^ 
Pagkahapon. 

DESPUNTAR, a. Pudpurín; ali- 
san nang du!o.||Dungután.||n. Mag- 
pamulang sumibol at magusbong ang 
pananim, ó káhoy. || n. Magpahalalá 
nang talas at katalinuhan. || met. Ma- 
ngana; mangibá; manmkod. ==^/ diay 
ó el sol, Magbukang liwayvvay.='/<? 
ingenio. Lumitaw; ó mangibá sa ka- 
talasan nang bait.=/>í>/' la pintura, 
Mamukod sa pagpipintá. || r. Masal- 
sal; mapangod, 

DESQUIJARAR, a. Sapakin ang 
bibig, na báakín sampong síhang.jj 
r. Masápak arg bibig. 

DESQUILATAR, a. Ibabá ang 
kilatis nang gintó. II r. Mábabá nang 
kilatis. 

DESQUITAR, a. r. Bnmáwi ng 
pangulugi, 6 pagkatalo. l|Manghigan- 
ti\ — Desquitarse de la perdida, Bumá- 
wi nang pagkatalo. = en el juego. Bu- 
máwi sa laró. 

DESQUITE, m. Pagbáwí. II met. 
Panghihiganti. 

DESRABOTAR, a. Alisan nang 
buntot ang tupa at nang lumakí at 
turnaba agad. || r. Maalisán nang 
buntot. 

DESRANCHARSE, r. Humiwa- 
lay sa rancho. 

DESTAJERO, m. y I 

DESTAJISTA, m. Mamakyaw | 
nang anománg gagawfn. 

DESTAJO, m. Pakyaw. ^á des^ 
tajo. mod. adv. Pakyawan. Paha- 
lobhalob; labis; kalabisan. — Hablar á 
destajo. Magtatabil, 



DES 

DESTAPAR, a. Alisan nang ta- 
kip ang anomán; buksán. || r. Má- 
bukas; mátiwangwang. 

DESTECHAR, a. Alisan nang bu- 
bong; laslasín ang aiip. || r. Maalisán 
nang alip.^ 

DESTEÑIR, a. iireg. como teñir. 
A.lisán nang tina; pawíin ang* kiílay. 
II r. Maalisán nang tina. 

DESTERRAR, a. irreg. como 
acertar. Idestierro.||Papanawin. || Pa- 
alisín ang sínoman sa isang lugal, 
sa kabagsikan nang pagkahustisia. || 
Alishn nang liípá ang anomán. II met, 
Ivvaksí; ilayó sa sarili ang anomán, 
para nang desterrar la tristeza, 

IVVAKSÍ ó ILAYÓ SA SARILI a7lg ka- 

lunghitan.^á uno) ct una isla. Ides- 
lierro (ang isa) sa isang puló.=y^ 
su patria* Papanawin sa liípang ti- 
nubiían. || r, Piimánaw na kiísá sa ka- 
niyang liipang tinubiían, || Lumayó; 
umílag sa kdpisanan nang kápo- 
wá. 

DESTERRONAR, a. Buhagha- 
gín; ó durugin ang mangíl tiningkal. 
II r, Mabuhaghag; madürog ang ma- 
nga tiningkal. 

DESTETADERA. f. Pangáwat sa 
suso. Kasankápang sa háyop giná- 
gamit. 

DESTETAR, a. Awatin; iw:ilay 
sa suso. II met. Iwálay ang isang anak, 
na ilayó sa láyaw nang kaniyang pa- 
mamáhay || r. Bumitaw na kiísá sa 
suso. 

DESTETE.' m. der. nang deste- 
lar. Pagaávvat sa su.so..|| Pagkiawat. 
II Panahón nang pagaáwat. 

DESTILAR, a. Álakin; o niag- 
álak, ¡I n. Tumiíló; tumili nang" pa- 
takpaiak ang unomang bágay na basa. 



209 



DES 

II Saláin ang tíibig sa batong salaán 
at nanp" lumíwaw. 

DESTILATORIO, m. der. nang 
destilar, Lugal na pinag&alakan. j| 
Ala kan. 

DESTINAR, a. Itaán; ¡talagá; 
iükol ang isang bágay sa anomán. 
z=z(algo) d, para tal uso. Itaán (ang 
anomán) sa gayong kaukulán. 

DESTITUIR, a. irreg. com|0 huir. 
Alisan nang katung^kulan. |j r. Ma- 
al¡i:án. 

DESTORCER, a. irreg. coma ^¿. 
solver, Kalasin ang pilí ó pagkápili. 
II r. Mángalas sa pagkápili. 

DESTORNILLADOR, m. art. 
Pangalag nang tornilió. 

DESTORNILLAR, a. Kalagín 
ang tornilió. || r. Makalag; 6 lumuag 
sa pagkátorniÜo. || Malito; malímang 
sa paggawá ó pananalitá, na huag 
málumpak. 

DESTRENZAR, a. Kalagín ang 
pagkátirintas. || r. Makalag ang pag- 
kátiiintas, 

DESTRIPAR, a. Alisan nang 
bituka; hinaínan. || Kunin, Ó hangíiin 
ang pala man ó paloob nang ano- 
mán. ||r, Magpáluwaan nang bituka 
ang dalawang nagáaway. 

DESTROCAR, a. irreg. como 
acordar. Siráin ang p&litan, na kú 
nin uií nang báwa't isa ang talagang 
kanikaniyá. || r. Masírá ang pau- 
tan. 

DESTRONAR, a. Ibabá; ó ipa- 
naog nang trono, II Alisan nang ka- 
harián. 

DESTROZO, m. Kasiraán; pag- 
sira nang anomán. 

DESTRUCCIÓN, f. der. nang 
destruir. Pagkasírá.; pagkálugsó; pag- 

27 



— 210 ~ 



DES 

káwakwak nang nialakí na híjilos di 
na maisásauli. 

DESTRUCTOR, RA. m. y f. 
Manglulugsó; mapanító, 

DESTRUIR, a. irreg. como huir. 
Ilugsó; igibá; gibín; siráin. í| met. 
Agawin ó hadlangán aiig pogkabií- 
hay nang kápowá. || met. Tunawin; 
ó aksayahín ang pagaáií ó kaya- 
rnanan. II Lipulin. || r. Mágibá; masíiá; 
malípol* 

DESUNIÓN, f. dcr. nang des^ 
unir. Pagkakáhiwalay; paghihiwaiay. 
II met. Pagkakáaüt; o pagkakagalit. 

DESUNIR, a. Paghiwalayín. |( 
met. Magpások, ó maghatid nang* 
ipagkákaalít nang nagkákasundó. || 
Ginágamit namán sa recíproco. 

DESUSADO, DA. p. p. nang 
desusar, y adj. Hindí kaugaüán; hindi 
gámít; lipas. 

DESVALIDO, DA. adj. Walang 
nagáampon; ulila«g lubós. j| Dukhá; 
salat. 

DESVANECER, a. irreg. como 
agradecer. Pawíin; paramin.jjMagbi- 
gay lugal na tubüan nang kapala- 
liían ang- iba. || Ipagpalaló- || r. Ma- 
páwí. II Mapáram.jj Makasingaw; ma- 
walá ang espíritu nang anomán. fi 
Maghambog; magpalaló, 11 met. Su- 
niakit angf ule; mahílo; maíbay. 

DESVANECIMIENTO, m. Ka- 
palalüan. ll Pagkahilo. ii Pagkapáwi 
nang anomán. 

DESVARIAR, a. Mahibang. || 
Mábalatong. 

DESVARÍO, ra. Gawá, ó wíká na 
walang tuto, || Pagkahibang, || Kasa- 
lawáhán; pagkáalisagang loob. 

DESVELAR, a. Pumüyat; ma- 
múyat. || r. Mapúyal; ó magpuyat. |i 



DES 

Maglámay. II met. Pakaingatan; pagj 
sikapan; pagtamanán nang malak* 
ang anomang nasa sa kaniyang kar- 
go, ó ninánasang kamtán. 

DESVENAR, a. Ihiwaiay ang ma- 
ngá ugat sa laman. || met. Kunin; ó 
ihiwaiay sa kinálalagyan ang manga 
bágay na tinátawag nang kastilang 
venasj para nang metal ay kunin sa 
ilálim nang lüpá, at ang manga hi- 
blá sa halaman. 

DESVENTAR, a. irreg. como 
acertar. Palabasín ang hangin; ali- 
san nang hangin. || r. Mawalán ng 
hangin ang isang luga), na dating 
may nakiíkulong na maraming ha- 
ngin. 

DESVENTURA, f. Kasaliwaán; 
ó kakulangang palad* |1 Sakuná, 

DESVENTURADO, DA. adj. Sá- 

íang pálád. II Dukhá. (| Maiámot at 

lampas nang sakim, na sampong sa- 

riling katawán ay pinagdádamutan. 

II Nápakaumid. 

DESVERDECER, n. irreg. como 
agradecer. Kumupas ang kamuráan 
ó kasariwáan. 

DESVERGONZADO, DA. p. p, 
nang desvergonzar y adj. VValang 
hiyá; buhong. 

DESVERGONZARSE, r. irreg. 
como acordar. Mawalán nang hiyá» 

DESVERGÜENZA, f. Kawalán 
nang hiyá. II Gawa 6 wikang kawa- 
langhiyaán. 

DESVIAR, a. Ilihis; ilisiá; iliwás. 
II Isinsay; awatin. || r. Lumihís. || Má- 
lihis; málisiá; máliwas.=</^/ camino. 
Málihis; ó máligaw nang daán. 

DESVÍO, m. Pagkáliwas;ópag- 
liwás. II met. Di pagalumáná; pagka- 
suklam; di pagasikaso d^hil sa da-* 



DET 

lang gálit ó sa kawaláa «ang pag 
mamahal. || Paglayd. 

DESVIRTUAR, a. Alisan nang 
bisa ó virtud ang anomán. || r, Ma- 
walán nang bisa. 

DESVOLVER, a. irreg. como 
absolver, Araróhing uli; bungkalín ó 
halóih ang lupa. 

DETENCIÓN, f. der. nang dete^ 
ner. Pagluluat; pagkabalam; pagká- 
tigil. 

DETKNER. a. irreg. como iener. 
Pigilin; pahintoín. || Balamín; itá- 
yong; bingbingín.|¡Ibilangd; pütín. || 
Pigilan; sangahín; harangin. || r. Mag- 
laón; mabálam.||Hum¡ntó; tumígil. || 
met. Magbulaybiílay. || Magpígil = ¿ 
la, en la mitad del camino. Tumígil 
sa kalágilnaan nang daán. ^con los 
obstáculos. Mapí^^il; mabalam náng 
manga kapinsalaán. ' 

DETERIORAR, a. Siráin; lansa- 
gín. II r. Masíra. 

DETERMINACIÓN, fr. der. ng 
deterfninar, Pagpapasiyá sa saríling 
loob. II Tadhaná. || Kapangáhasan; tá- 
pang; pagkabayani.||Tining nang loob. 
DETERMINAR, a. Takdaán; ta- 
ningan. || Liwanagan; saysayín ang 
anomán. || for, Sumentensia. |j Mag- 
pasiyá. 

DETESTABLE, adj. Kalupitlu- 
pit; kasuklamsuklam. 

DETESTAR, a. Masamín; kalu- 
pitán, ó kasuklamán ang anomán. || 
r. Mágtániman; magkásuklaman, 

DETRACCIÓN, f. der. nang r/.?- 
traer. Pagmura; pagsiph&yd; parun- 
git. II met. Pagsirang puri sa kangí- 
noman sa siílat ó sa sálitaan. || Pag- 
lalayo; paglilihís nang anomán. 
; DETRACTAR, a. Sumírang puri; 



día 

sumipháyó sa siílat ó sa sálitaan. || 
r. Malayo; málihi?. || Magstraártí 

DETRAER, a. irreg. como traer. 
Hayo; ilihís. || Siráan nang puri. || r. 
Malibang; málayd, II Magsiraán. 

DEUDA, f. Útang. || Kásala- 
nan. 

DEUDO, m. Kamagéinak. II Pag- 
kakamagának. || Hinlog. 

DEUDOR, RA. m. y f. Ang nag* 
kákautang; ó may ütang. 

DEVANADERA, f. Ulakáh. 

DEVANAR, a. Magulák; magkid- 
kid nang siniíüd, sutJá, etc. 

DEVASTAR, a. Siráin; lansagín; 
ó ilugsó ang isañg kaharián, ó ha- 
yan. II r. Mágibá; málugsó ang i$a|ng 
pamamayan. ' 

DEVOLUCIÓN, f. irr^g. nang 
devolver. Pagsasaiílí; ó paguuli. 

DEVOLVER, a. irreg, como ab- 
solver, Isaüjí ang árí nang ibá.jjlsaüli 
ang hiram. II Ibalik sa dáting lagay, 
ang anomán. || Gumanti nang ütang 
na loob. || Bayaran ang ütang, || r. 
Magsauüán. II Manaüli. 

DEVORAR, a. Lamunin. II Mon- 
layín. || Sayurin. 

día. m. Áraw na lumálakad.ns 
de precepto. kxdCss na pang¡lin.=¿«a- 
ttiraL Ang hustong 24 koras* 

DIADEMA, m. y f. Sintás ó fa- 
jang munti na ibiníbigkis sa ulo nang 
manga hárí nang unang panahón, sa 
lugal nang korona nang panahón nga- 
yon; sa likod ay nakabuhol at bühat 
sa búhol na ito'y nakalaylay sa manga 
balíkat ang manga dulo nang sintás. 
IJ Korona ó sínag na inilálagay sa 
manga larawan. 

DIAFANIDAD, f. Panganganínag, 
na para nang sa salamín. 



día 



— 212 



■ DIAFANO, NA- adj, Madálang; 
nangánganinag", || Malínaw. 

DIALECTO, m. Wíka, 6 salita 
s^ isang lugaL 

DIALOGO, m. Sálitaan sa siílat 
ó sa bibig, nang dalawá ó marami. 

DIAMANTE, m. Batong lubhang 
mahsilagá, makilap, malínaw at ma- 
tigás sa lahat iiang bato. 

DIAMANTINO, NA. adj. der. 
ng diamante. Ang náuukol sa diaman- 
te. II met. Matigás na parang diaman- 
te; 6 sakdal nang bangís ang pag- 
uugáli. I 

DIAMANTISTA, der. nang ^m- 
mante. m. Ang tumátabas, ó nagéen- 
gaste nang diamante at iba pang ma- 
halagang bato. 

DIÁMETRO, m. geom. Ang gií- 
hit na matowid, na humáhaii sa ¿r/r- 
cnlo; dumáraan bagá sa gitnang- 
gitná nang isang bílog. 

DIANA, í. mil. Tugtug nang ma- 
nga sundalo, na ginágamit sa ma- 
daling áraw. 

DIARREA, f. med. Pagüiagín; 
bululos; kursó. 

DIBUJO, m. Arteng nagtiíturó ng 
paggúhitó pagdidibuho.||Ang dibuho. 
II Pagdidibuho. 

DICIEMBRE, m. IkaUbing da- 
lawá at kitapusclng buán nang laón. 

DICTAR, a. Sabihing unliunti ang 
manga salita, at nang máisulat nanij; 
iba, samantálang sinásabí; idikt^. || 
met. Udiukán. || Kung kasama nang 
manga salitang ¿cyes, precepto^ órdenes 
at iba pang ganganiló, ang kahu- 
luga*y: magkaroóny ó ??iagta?igan fiang 
kapangyarihan. ó mando, etc. 

DICTERIO, m. Kalapastanganan; 
salitang masakiap na nakasásakit. 



DIC 

DICHA, f. Kapalaran. 

DICHO, CHA. p, p. irreg. nang 
decivy y adj. Nc\sabi; nábangit. || m. 
Salita; sabi; wíká. 

DICHOSO, SA. adj. der. nang 
dicha, Mapálad.=íw/; en su estado. 
Mapálad sa kaniyang kalágayan. 

DIDÁCTICO, CA. adj. y 

DIDASCÁLICO, CA. adj. Ang 
náuukol at nábabagay sa pagluliíró. 

DIENTP2, ni. Ng\\ún.--^cani?io, <j 
angular, Pángil. --^dc ajo. Biítil ó ka- 
bútil na báwang.=^/6' ¡eche. Sa má* 
ngá kabayo at iba pang háyóp na 
ápat ang paá, ay bawa't isa nang 
ápat na ngíping tumiUubó sa harap, 
dalawá sa itaás, at dalawá sa ibabá. 
■=.incisivos ó cuneiformes, Ang ápat 
na ngiping pangharap. 

DIESTRA, f. Kanang kamay. II 
D.ikong kannn. 

DIESTRO, TRA. adj. Kanan, ó 
gawing kanan. || Náuukol sa kanan. 
II Bihasá. II Sanay, = en cantar. Biha- 
sáng umáwit. ■; 

DIEZ. adj. num. card. SampudJ 
II m. /vng numero lo, na ang ha-- 
laga*y sampuó. Sa manga romano 
ay isang X. II adj. nurn. ord. Ika- 
sampuó, para nang: dia diez, a7ig 
áraiv 7ia ikasampuó, 6 ikasampuong-^ 
áraw. I 

DIEZMAR, a. Kumuha ó humií 
got nang isa sa bálang sampuó. jj 
Magbáyad nang diezmas sa santa 
Iglesia. II Paiusa, na kung marami 
ang niay sala ay humiíhugot nang isa 
sa balang sampuó. || Salutin; patayán 
nang marami ang kaáway. 

DIEZMERO. ím. Ang ñagbábayad; 
ó mániningil nang diezmos. 

DIEZMÉSINO, NA. adj. Ang 



DIF 



-213- 



DI6 



sampuong bitiii; ó náuukol sa sam- 
puong biiár.. 

DIEZMO, MA. m. y f. Ikasam- 
puó; ikapuló. 1| Hunos na ikapuQ. || 
m. Ang ikasarnpuong bahagi nang* 
anomán. 

DIFAMACIÓN, f. der. nang di^ 
fumar. Paninírang" parí. 11 Pagkasíiá 
nang puri. 

DIFAMAR, a. Siráan nang puri. 
II Magpaháyag sa inacHá nang ka- 
biíaáng- puri. || r. Masiráang puri. 

DIFERENCIA, f. Kaibahán; ó 
pagkakáiba. j| Hindí pagkakáisa. || 
Pagkakáalit. || Kalabisan.=/6^ nno á 
otro, Kaibahán' nang isa sa isá.== 
entre lo finito y lo eterno, Kaibahán 
nang may katapusán sa waiá. 

DIFERENTE, adj. Iba; di ka- 
mukhá, 

DIFERIR, a. irreg. ao^mo sentir. 
Ipagpalumatlüniat; itáyong. || n, Má- 
iba. II r.^ Magkáluinatlumat. 

DIFÍCIL, adj. Mahírap; malíwag 
mangyari ó niagawa. || Mah'wag liri- 
*p¡n.=í/^ explicar. Malíwag; ó ma- 
hírap salaysíiyín. 

DIFLUIR, a. irreg. como huir. 
Tamagás; lumabás sa kilábot. 

DIFUNTO, TA. adj. Patay. || 
m. y f. Bangkay; ang namatay, 

DIFUSO, SA, adj. p. p. irreg. 
nang difimdir. Maluang; maláwak. 
II Maláwig; mah'rot. 

DIGERIR, a. y r. irreg. como >^(?- 
;'//'. Tunawin ó matiínaw ang ki- 
náin sa sikmiírá. 

DIGESTIBLE adj. Madaüng ma- 
tünaw Sa sikmiíra; mangyáyaring tu- 
nawin nang sikmárá. 

DIGESTIÓN, f. Pagkatúnawng 
kináin sa sikmürá. 



DIGNARSE, r. Marapatin: ó dá- 
Ütain; pagingdap^t¡n,=í/6^ ¿3?í:<?^/^r. Ma- 
rapating tangapín. 

.DIGNIDAD, f. Dangal; sanghayá. 
II Kamáhalan. || Katungkulan. || Ka- 
rapa tan. 

.. DIGNO, NA. adj. Dápat. II Ná- 
darapat. sa kamáhalan nang isa. || 
Úkol, 

DIGRESIÓN, f. Pagkaíibang sa 
pagsasaysay, na dáhil dilo'y, ang si* 
násabi ay nálalayó sa. talagang sá«^ 
litaan. 

DILACIÓN, f. der. n?,\\g dilatar. 
Paglalaón; pagkabálam. 

DILAPIDAR, a. Aksayahín ang 
pagaárí sa masamang paggiígol. || r. 
Mátapon; maaksayá. 

DILATADOR, RA. m. y f. Ma- 
pagumatiímat; mapagbukasbukas. || 
cir* Kasankápang pangbukás at pang- 
paluang nang anomang bükol, etc. 

DILATAR, a. Launan; iliban; ba- 
lamín. || Habáin; palaparin ang ano- 
mang bágay, at nang; sumcákop nang 
malaking lugal, [1 meí. Ikaiat, iban- 
tog, at sinásabing: ikalat ó iban- 
TOG ang ñgalan 6 kapiirihdn, dila- 
tar el 7iomhre o fama,-^=.(una cosa) 
hasta mañana. Ipagpabukas.=í/<? un 
dia á otro. Pagbukdsbukasin; ipag- 
pabukas.=í?, para otro ??ies. , Ipagpa- 
liban nang ibang buan. || r/ Malau- 
nan. || Lumápad; umiínat. 
• DILATORIA, f. Paguumatümat; 
pagbubukasbukas. 

DILATORIO, ría. adj. Ang na- 
kalálaon, na di ikalutas nang isang 
kausa. 

DILECCIÓN, f. Pagíbig; pagsin- 
tang malinis. 

DILECTO, TA. adj.^ Iníibig; g¡. 



DIL 
!¡w; írog. 

DILEMA, m. Isang bágay na ar- 
gumento, na niay dalawang palagay 
na nagkákalaban at nagkákalialo sa 
¡sang paraán, na kung tangihán 6 
aminin ang* alinmán sa dalawá, ay 
maipakíkita ang mágustuhang patu- 
tuhanan. 

DILIGENCIA, f. Ágap at kasi- 
p^n sa anománg gawá. |I Dalí; liksí. 
I) met. Lákad; abala; 6 gawá. 

DILIGENTE, adj, Maágap; ma- 
sípag. ii Maalága. |i Maliksí; madali; 
masiglá. = ¿?« su oficio, Maalagá sá 
kaníyang katungkulan.=/>ar^ cobrar. 
maliksí, ó maisigásig sa paniningil. 

DILUIR, a. irreg. como huir. 
Ikanaw ang anonián sa tübig, á^lak 
etc. II r. Mákanaw. 

DILUVIO, m. Gunaw. || Paglu- 
bog nang liípá sa kasaganaán nang 
tubig, ó sa lákí nang bahá. H met 
yfam. Kasaganáanglubhá nang ano- 
mán, para nang: kasaganaán 7iang 
salitá, DILUVIO de palabras. 

DIMANACIÓN, f. der. nang di- 
manar. Pagbukal; pagbubiíhat, ó 
pangagálihg nang anomán sa ¡sang 
bágay. 

Dimanar, n. Bumukal ang tií- 
big. II met. Magmuiá; mangáling ang 
isang bágay sa \bi.=.ie otras causas, 
Magbühat sa íbáng bágay. 

DIMENSIÓN. Y Síikat; tákal; 
O lakí at lápad nang ¡sang bágay, 
i! geom, Sükat nang haba, lakí at 
taás nang anomán. || miís. Ang sü- 
kat nang compás nang isang tüg- 
tog. 

DIMES Y DIRETES (ANDAR 
EN), fr. Makipagtalo. 

DIMINUCIÓN. Paguntí; pagliit; 



14 ~ 

DIM 

pagkukiilang. — Ir en diminución. 
Umunti. 

DIMINUTIVO, VA. adj. Nag. 
pápalüt; nakabábawas. II Pangbawas. 

DIMINUTO, TA. adj. Kíilang.]] 
Lubhang munti, 

DIMISIÓN, f. der. nang dimitir. 
Pagbitiw, 6 pagrerenunsia sa katung* 
kulan, ó tinátangnang anomán. 

DIMITIR, a. jBitiwan ang katung. 
kulan. H r. Magrenunsia. 

DINAMARQUÉS, SA. adj. der. 
nang Dinamarca. Tagá Dinamarka, 
ó hátutungkol sa kahariang yaón. 

DINERAL, m, der. nang dinero. 
Malaking kayajmanan, ó buntong ma- 
lakí nang salapí. 

DINERILLO, m. dim. nang du 
ñero. Baria. || Salaping kákaunti. 

DINERO, m. Salapi. 

DIÓCESI, f . y 

DIÓCESIS, f, Ang nasásakop na 
pinamámahalaan nang isang Obispo 
6 Arzobispo. 

DIOS. m. Dios. 

DIPTONGO, m, Pagkakásama ng I 
dalawáng , letrang vocal^ na sabay 
kung. bigkasín at íisang sílaba si- 
íang dalawá. 

DIRIGIR, a. Ipuntá; itungo. || 
Ituid ang tungo nang anomán, jj 
Itiírd. II Patnugutan; pangunahan. II 
Pamahaláan; lagdaán nang regla sa 
pagpapalákid na mahüsay ng ano- 
mán. II lálay ang anomang gawá na 
bukal sa sarili.=¿?, hacia Kalumpit^ 
Itungo sa, ó sa may dákong Ka- 
lumpit z=,(á otro) en un pleito. Pat^ 
nugutan; akayin (ang iba) sa isang 
üsap. II r. Paroón; patuhgo; dumaló. 
— Dirigirse la palcibra. Magsálitaan. 

DISCERNIR, a. irreg. como sen^ 



\ 



DIS 



215 — 



DIS 



//r. Kilanling' malínaw ang kaib- 
hán nang ¡sang bág-ay sa iba- 1| líu- 
laybulayin ang pagkakáiba ng isa't- 
isang bágay sa pamamagítan nang 
mangí pangdamdairi aang kálolowá. 
II for. Ibigáy nang Juez ang anománg 
kargo sa isa, para nang isang komi- 
sión, etc. II r. Máikilala; mapaghiíld 
ang pagkakkiba. 

DISCIPLINAR, a. Tiiriían; ara- 
lan. II Hampasín. jj r. Magturiián. || 
Maghampás. || Maghampasan. 

discípulo, la. m, y f. Ang 
tinütiiriian, ó nagáaral. 

DISCONVENIR n. irreg, como 
venir. V. DESCONVENIR, 

DISCORDANCIA, f. Pagkaká. 
iba nang manga bágav; di pagk-ikáisa. 

DISCORDAR, n. irreg. como 
acordar. Magkáiba; magkáalít. || Ho 
wag lnagká¡sa.|| Howag magkábagay. 
II miis. Howag magk&luno ang isang 
tugtugin, ó ang manga instrumento. 
=^de sus compañeros, M&iba sa ka- 
niyáng manga kasama.=^;/, j¿?¿5r6' /¿ar/ 
cosa. Magkáalit sa, líkol sa gayong 
bágay. 

DISCORDE, adj. Hindí nagkáka- 
ayon nang kalooban, pasiyá at tungo. 
II met. Hindi tono. 

DISCREPANCIA, f. Pagkakáiba; 
6 di pagkakáisa* nang manga bá- 
gay na pinagparis. 

DISCRETO, TA. adj. Mabait; 
matalino, at timtiman. || m. y f. Sa 
ilang katipunan, ay ang tawong ini- 
halal na tumulong sa puno, at tánu- 
ngan nang mahiísay na pamamahá'á 
nang kapisanan. 

DISCULPA, f. Ang matuwid at 
dahilang ¡biníbigay at nang maka- 
ílag na paniktang sala. 



DISENTERIA, f. med. Pagtataé 
na may kasámang dugo at pierna. 

DISENTIR, r. irreg, como sentir. 
Magkáiba; huag • magkkisa. || Huag 
umayon; huag maniwálá. 

DISF'AMAR. a, Manirang puri. 
II met, Mamintás. 

DISFÁMATORIO, ría. adj. Na- 
kasísirang puri; ó pagsirang puri. 

DISFORME, apj. Kúlang sa ta- 
bas, sa pagkakábagay, ó sa súkat. 
II Pángit. II Ang lubháng nápakalaki 
ai alangan sa kápowá. 

DISFRAZAR, a. Ibahín ang hit* 
sura nang isa'ng bíigay at nang ho- 
wag mákilala. II met. Pagtakbán.= 
con huertas apariencias. Pagtakbán; ó 
balutin nang mabuting anyó. j| r. 
Magsuut nang anománg damit na 
howag ¡kákilala sa kaniyá. II r. met. 
Magpakunuarí.|| Magbaíóbaló. |l Mag- 
balatkay6.=¿l? 77ioro. Magsuotmoro. 
=^cony €71 traje humilde. Magsuut ng 
damit mahírap, ó magbalóbalong ma- 
hírap. 

DISFRUTAR, a Kamtán; tamu- 
hín. II Magtamasá nang anomán, na 
walang hiláhil at hírap.= de buen 
sueldo. Magkamit, ó magtamasá ng 
mabuting sueldo. 

DISFRUTE, m. Pagkakamit; pa- 
kikinábang; pagiatamasá nang ano- 
mán. 

DISGUSTO, m. Sama ng lasa; 
saklap. II Sámaan nang loob; pagka- 
káalit, II Súkal nang loob; pighatí. || 
met. Yamot, ó kayamután sa ano- 
mán; gálit, II Suklam. 

DISIMULAR, a. Magkunowaring 
hindí pansín, ó disimulahín. || Pag- 
takbán; ilingid. II A'in4;anahin. || Ihá* 
16 ang anomán sa iba at nang ho- 



2l6 



DIS 



DIS 



wag mápansin. || Magpatávvad.l|Mag- 
balatkayo. || Magpáraanan nan kaní- 
kanilang kakulangán. 

DISIMULO, ni. Pagkukunowarí, 
ó pagbabalóbalong- hindí ^pansín 6 
hindí alam ang" anomán. Il Pagpapa- 
bajá, ó pagalintánTi || Paglilíngid. 

DISIPADOR, RA. m. y f. der. 
nang disipar. Máninirá; mapagtapón 
nang" pagaári. 

DISIPAPv. a. Isábog; pawíin: at 
sinásabi, isinábog ó pinávví ^laitg 
áraiü aHi; viahgcí panga7iorin^ el sol 
DISIPÓ las 7tubes. \\ Mag-sábog; maglá- 
pon nang c\n. |1 r. Makasingaw; su- 
mingaw, 

DISLOCADURA, f. den nang 
dislocar, Pagkdalis nang butó sa ta- 
lagang- lugal, 6 pagiinsad nang ano- 
raán. 

DISLOCAR, a. lalís; iíinsad sa 
lugal. y r. Málinsad ang pagkakUa- 
pat nan^ anomán. 

DISMINUIR, a. irréir. huir. Un- 
tián; kiilangan; bawasan. || r. Umuntí; 
mabawasan. 

DISOLUBLE, adj. Kálagín, ó 
makákalag; tunawín ó mangyáyaring 
matúnaw. 

DISOLUTIVO, VA, adj. Maka- 
tútunaw; makakákalag; nakatútitnaw; 
nakakákalag, 

DISOLVER, a, iíreg. como ab^ 
solver. I<alagín. || met. Paghiwalayín 
ang nagkákalakip. || Kanawín; tuna- 
win ang anomhn, sa tiíbig, álak, etc. 
=¿?;/ vino, Kanawín, ó tunawin sa 
i\2ík.,^co)i aguardie7iic. Tunawin Vig 
aguardiente'. || r. i\Iakalag.||Matünaw. 
DISONANCIA, f. Tunog na na^ 
kabábagot. || miis. Ang di pagkaká- 
akmá -nang mangd tono. 



DISONAR, n. irieg. como acor- 
dar. Tunninog nang di maínam. II 
met. Huag máayos; huag magkáayos 
ang manga Lí^gay na dápat mag- 
káaakmá, || Masainaín ang anomán, 
etc. 

DISPARATE, m. Gawu ó wíkang 
labás sa matowid. 

DISPENDIO, m- Giígol ó gas- 
tang malabis. || met. Küsang pagaak- 
sayá nang biíhay, puii, etc. 

DISPENDIOSO, SA. adj. der. 
nang dispendio. Magugol; magastang 
lublia. 

DISPERSIÓN, f. der. nang dis 
persar. Pagkakátiw'atiwalag; pagsá- 

bog- 

DISPERSO, SA. adj. Tiwátiwa- 

lag; sabog sa iloatibang bayan ó lu- 
gal. II Sa milicia ay ang di nklalagay 
sa alinmáng cuerpo, at tumílira sa ba- 
yang maíbigan. 

DISPERTAR, a. irreg. como 
./^i'/^/'/^zr. V. DESPERTAR, 

DÍSPIERTO, TA. p. p. nang 
dispertar, adj. Gising. 

DISPLACER, dcf. como placer. 
a. Bigyán nang súkal nang loob.|| 
r. Sumamá 6 sumükal ang loob. 

DISPLICENCIA, f. Sama nang 
loob; kawalán nang gustó. || Bagot; 
yamot. 

DISPLICENTE, adj, Nakasása- 
má nang loob; ó nakawáwala nang 
gustó. II BugnoL; -walang kibo; masu- 
ngit. 

DISPONER, a. irreg. como po- 
7ier. Iháiíay; iialatag. || Magpasiyá. 1| 
Maghanda; ihanda. jj Pamutihan.=¿ 
hien morir. Igayak sli mabuting pag- 
kamatay.:=.v/ hilera. Italatag na ihi- 
loYa.=por seccimes. Pagpangkatpang- 



-217 — 
DIS DIS 

katini.=r/^ sus ó/'eues. Mamahíilá nang mang halimbáwá. II n Malibang; mag** 
kaniyang manga pagaári- || r» Guma- aliw. jVMáliwas sa talagang- tiíngo 6 
yak. II Humandá.=ri, para caminar, akálá. || Maglíbangan. || Maka!iníiot.=í55 
Gumayak sa paglákad.|| n. Gumayak; con, por el ruido. Malibang sa, ó dá* 
humandá.=:j'//^ cosas, fr. Gumawá ng hil sa íngay.==^// cazar. Magaliw sa 
testamento at iba pang pagsisíkap, pangangaso.=:^<? la conversación. Ma- 
upang piamatay na párang* mabu- libang; ó malingat sa sálitaan. 
ting kristiano. DISTRIBUCIÓN, f. der. ng dis^ 

DISPUTA, f. Pagaúway; pagtata- tribuir. Pamamahagi; pangangáyaw. 
lo. II Pagtatákapan. || rnet. Pagtatátag; ó paglatalatag na 

DISPUTAR, a. Makipagtalo, 6 karampatan nang manga bágay. 
ipakipagtalo; ipaglaban ang anomán. DISTRIBUIR, a, irreg. como 
H Makipagtákapan. || n. Kung giná- huir. Ipamahagi; ipangayaw; ¡pamud- 
gamit na kasama nang partícula ¿/i?, mud. || Italatag; ó ilagay nang mahd- 
por^ sobre, acerca de at iba pa, sa say at kaiampatan ang anománg, bá- 
áting wíká ay makipagtalo ?iang úkol gay.==^« los bajeles la tropa. Baha* 
6 tungkol sa.^co7i su hermano. Mví- ginin sa manga sasakyán ang tropa, 
kipagtalo sa kaniyang^ kapatid. II r. z=ze?ttre los necesitados. láyaw; ó ba- 
Magagawán. || Magtalo. haginin sa manga nagsásalat. || r Má- 

DISTANCIA, f. Pagitan; láyd; ó budbod; mabahagi. 
pagkakálayo. II met. Kaibhán nang DISTRITO, m,. Nasásakop nang 
¡sang bágay sa iba. ¡sang húkuman, etc. 

DISTANTE, p. a. nang distar. DISTURBIO, m. Pagkaguló; pag- 
adj. Malayo; nálalayó. || Palak. kasírá nang katahimikan. || iuló. 

DÍSTAR. n. Malayo. || met. Má- DISUADIR, a. Pagpayuhan; hi- 
iba nang malakí.^ ("//;/ pueblo) de kayatin ang sínoman na magbago 
otro ciicitro leguas. Malayo (ang isang nang akálá sa pamagitan nang ma- 
bayan)' sa isa nang ápat na leguas, bubuting pangíisap.||r.Mapagpayuhan. 
DISTENDER, a. irreg. como DISUASIÓN, f. der. nang disua- 
acertar, cir. Makapagpamánat na lub- dir. Pagpapayo; paghikáyat; pagla- 
ha nang balat na may siígat ó may müyot. 
tápal. DISUASIVO, VA. adj. Naka- 

DISTINTO, TA. adj. Iba. h Ma- híhikayat. || Panghikáyat.' 
linaw; malivvánag; walang guió. DISYUNCIÓN, f Paghihiwalay; 

DISTRACCIÓN, f. der. nang ó pagkakáhiwalay, 
V/Wr^¿/. Pagaaliw; pagkalibang. II La- DISYUNTIVO, VA. adj. Nag- 
bis na kalayaán sa pamumúhay at phpahiwalay; ó nakapagpápahiwalay. 
kaugalí^n: DIURÉTICO, CA. adj. nied. 

DISTRAEIR. a. irreg. como traer. Pangpaíhí. 
Libangin. II Ilivvás. || Ilayó sa mabait DIVERGENCIA, f. opt. Pagka- 
at mahiísay na pamumühay ang sí- khhiwaiay nang sínag, || met. Pag- 
nomanj sa pamagitan nang masasa- kakáibaiba nang akálS' 

28 



— 2l8 — 



DIV 

DIVERGENTE, adj. Slnag na 
náhihiwalay sa kasamahán.||niet. Iba; 
salungat. 

DIVERSIDAD, f. Pagkakáiba; 
di pagkakáparis. || Kasaganaán. 

DIVERSIÓN, f. Pagaaüw; pagli- 
Ubang. II Áliwan. 

DIVERSO, SA. adj. Ib^; di ka- 
mukhá.^í/^ los demás. Kakaibá sa 
ibá.s3c^;i carácter. Di nagkákamukhá 
nang ugáli. || pl. Marami; madlá; ba- 
gaybágay. 

DIVERTIDO, DA, p. p. nang 
divertir j y adj. Masayá; masiglá.jj Ma- 
pa gpat a wá. 

DIVERTIMIENTO, m. der. ng 
divertir. Pagkalibang; paglilibang. || 
Pagkalingat. 

DIVERTIR, a. irreg*. como sefi- 
tir. Libangín. || Ilayó; iÜhís* II med. 
Tawagin ó batakin sa ibang lugal 
ang manga humores nang katawán. 
II r. Malayo ang ísip s?a ta agang tu- 
ngo, ==^« pintar. Magaliw sa pagpi- 
pintá. II n Malibang; magaliw. ii Mag- 
áliwan. = r¿?/i un /3r;»/¿-¿?. Makipagli- 
bang sa ¡sang kaibigan. 

DIVIDIR, a. Hatíin; paghiwala- 
yín. II Bahaginin; ipamudmud ang 
anomán sa madlá. || met. Paglayuin 
ang manga kalooban, na pasu- 
kan nang ipagkákaalit. || aiit. Mág- 
partir. =íí?« muchos. Hatíin sa ma- 
rami. = eütre viuchos. Bahagining 
¡áyaw sa madlá.=/>^r mitad. Biya- 
k{n.=:^ii partes. Pagpangkatpankatín. 
II r. Humiwalay sa samaban ó pa- 
kíkilagüyo.jj Maghiwáhiwalay. || Mag- 
káhiwalay. 

DIVIESO, m. Pigsá ó bükol. 
DIVINIDAD, f. Pagkádios. ii 
Kadiosan, 



DOB 

DIVINO, NA. adj. Ang náuukól 
sa Dios. II met. Lubhang magaling; 
labis nang buti. 

DIVISA, f. for. Ang pagaáring 
minana sa ama nang báwa't isa. || 
Sagisag; ó tanda sa pananamit, 6 sa 
aÜnmáng lugal na litaw, at nang má« 
kilala ang pagkamahal na tawo, gra- 
do, etc. 

DIVORCIO, m. Paghihiwalay ng 
magasawa. II met. Paghihiwalay nang 
mangk b^g y ^^^ dáling nagkáka- 

DIVULGAR, a. líathála; ipahá- 
yag sa madlá; ilatlat. ¡| a. Máhayag; 
málathalá. 

DOBLADILLO, LLA. adj. dira, 
nang doblado. Balísaksakan.||m. Lüpl 
sa gílid nang damit. || Sinúlid.na rna- 
tíbay na gámit sa paggawá nang me- 
dias. 

DOBLADURA, f. Lupi; bálí. 

DOBLAR, a. Dagdagán ang ano- 
mang bágay, na pagibayuhin ang 
dami. II Tiklupín; ilupí; baluktutln.jt 
met. Supilin ang sínoman, na ¡bu- 
yong magísip ó gumawá nang iba 
sa unang inakálá.=íf palos. Salan* 
tai'n 5a páló.=^i^ un golpe. Balut 
tutín sa ¡sang hampas. II n. Duniu- 
blás; ótumugtog ang kampáná nnnj 
tugtug patay. || Lumikó ng daán. ||r. 
met. Pahinühod; pumáyag. 

DOBLE, adj. Ang may ibayonj 
laman ó bigat, kaysa pinagpápari 
san. II Sa kayo at iba pá ay: mak 
pal 6 may katawán. \\ Balísaksakan 
ó malakí ang pangangatawán. || Da 
lawáng susón; Ó dublé. || met. Sukab 
mapagpailaiim. || Magdaráyá. =^^ /< 
medida. Dalawá nang tákal ó siíkal 

DOBLEGAR, a. Hutukinj supi 



— ¿Ij 



DOC 

lin. If r. Mahütok. || Masiípil; su« 
niükd. 

DOBLEZ, m. Lupi; bálí. || Pag- 
kakásuson. || met rn. y f. Pagdaráyá. 

DOCE, adj. num. card. Labingda- 
lawá. II num. ord, Ikalabingdalawá. 

DÓCIL, adj. Masünuiin. || Malu- 
mánay. II Madaling turúan.= al man- 
dato. Masiínurin sa iniuutos.=¿/(? con- 
dición. Malumánay; ó malambot ang 
}\%W\.^=-par a aprender. Madaling mag- 
áral; madaling turiían. 

DOCILIDAD, f. der. nang dócil. 
||Kalambután nang ugálí. || Katalasan 
ng ulo at kadaliang mátuto nang ano- 
mán. 

DOCTO, TA. adj. Manínong; pa- 
haní; bihasa; mataIino.=^/í teología. 
Matalino sa teolohía. 

DOCTOR, RA. ni. y f. Ang nag. 
tuturó nang anomang ciencia ó arte. 
li Ang tumangap nang gradong doc- 
tor sa isang universidad^ gradong lá- 
long mataás sa lahat nang mákukuha 
sa isang /acuitad. Sa sínomang ;;íá- 
díco ay kaugaliang doctor ang tá- 
wag walá mang gradong ganobn.=^« 
medicina. Doctor sa pangagamot. 

DOCTORA, f. Ang asawa nang 
médiko. || fam. Babáying nagpápan- 
gap bihasa. 

DOCTORAL, adj. der. n^ing doc- 
tor. Ang náuukol sa pagkadoktor. 
II m. Piaza nang doctoral sa ma- 
nga canónigo. 

DOCTRINA, f. Áral. ii Karunu- 
ngan ó ciencia. || Ang kasaysayan ng 
áral kristiano, na ipinangángaral sa 
bayan nang manga pári. 

DOCUMENTO, m. Áral na ma- 
galing na ibiníbigay sa kápowá, íálo 
ang náuukol sa paghihiwalay sa ka* 



DOL 



niyá sa masamá. () Kasulatan; katí- 

bayan. 

,4 pOGAL. m. Lübid na may silo, 

na itinátalí sa liig nang kabayo at 

ginkgamit din namang pangbítay. 

DOGO. m. Asong pangase; ó 
panghuli nang háyop. 

DOLENCIA, f. Sakit; damdam. 

DOLER, n. irreg. Sumakit. || Mag- 
damdam nang sakit. || Mahabag; ma- 
áwá. II Magdamdam sa kalooban; ó 
magsentimiento. || r, Magsisi. || Dam* 
damín nang loob ang di pagkága* 
wá nang ninánasá. || Mahabag; ma« 
áwL=:(con un amigo) de ios traba* 
JOS de otro. Makipagdamdam (na ka- 
sama nang isang kaibigan) sa ma- 
ngc\ kahirapan nang ihá.=¿i? los pe- 
cados. Magsisi nang manga kasala- 
nan. 

DOLIENTE, p. a, nang doler. 
adj. Ang nasásaktan. || f, Ang lugal 
na sumásakít. II m. y f. May sakit. 

DOLO. m. Dáyá. 

DOLOR, m. Sakit; kirot; antak. 
II loet. Dalamháti; hapis. || Pagsísisi. 

DOLOROSO, SA, adj. der. nang 
dolor. Kasakitsákit; kahabaghabag.y 
Nakisásakit; ó nakapagbibigay sákit. 

DOMAR, a. Paamiíin; mansohín. 
II met. Supilin. || Turtían nang pa- 
kikipagkápowá tawo ang isang ta» 
gabundok. || Umámd. 

DOMESTICIDAD. f. Kaamuan 
nang loob. 

DOMESTICO, CA. adj. Ang ta- 
lagang sa báhay; ó náuukol sá bá- 
hay. II Háyop, na sa bahay ináalagaan. 
II Alílang sa báhay nagsísilbi. (i¡- 
nágamit namang parang sustantivo 
dito sa huling kahulugán. 

DOMESTIQÜEZ. f. Kaamuan 



DOM 

nang háyop, rnaging natural kung 
turó man. 

DOMICILIO, m. Lugal, ó báhay 
na táhanan.ll Ang pananahán sa isang* 
lugal. 

DOMINANTE, p. a. nang domi^ 
nar. adj. Nanglálakilaki na íbig ma- 
kapang*yar¡. 

DOMlN/vR, Mamahálang parang 

panginoón; makasiípil; manglakilaki. 

II n. Mangibá; mamukod sa taás ang 

aiinmang bundok, báhay, etc. || r. 

Magpígil; supilin ang sarili. 

DOMINGO, m. Lingo. || Ingo. 

DOMINIO, m. Kapangyarihan 



man. — por donde* 
DOQUIERA, 
f. der. 



22o — 

DOR 

— mod. adv. Saán| 
Kayá; d&hü dito. 

DOQUIER Ó 
adv. 1. Saán man. 

DORMILÓN, NA, m. y 
nang dormir. Matutulugín. . 

DORMIR, n. y r. irrcg. gcr. dur- 
miendo: pres. ind. dtiermoy duermes^ 
duer?ne, duermen: perf. él díimiiOy ellos 
durmieron: imperat. duerme tu, duer- 
ma él, durmamos nosotros, duerman 
ellos: subj. pres. ducrmij duermas, 
duerma^ durmamos, durmáis, duer^ 
7nan: imperf. durmiera, dormiría, y 
durmiese, etc.: fut, durmiere, res, re, 



nang báwa*t isa, na gumámit at mag. etc.: gcr. durmiendo. Matíilog; humim- 



pasiyá sa bágay na sariling ári. || Pag- 
pupiínó sa kápowá. [| Nasásakupang 
bayan ó manga lúpá nang isang hárí 
6 república. KaraniwaHg plural na 
gamitin sa kahulugang itó. 

DON. m. Álay; kaloob; ó regalo, 
Biyáyá. II Gawi ó habilidad sa pag- 
gawá nang anomán. 

DONAIRE, m. Kainámang ma- 
ngüsap. II Kagandahan nang panga- 
ngatawán; karikitan. 

DONANTE, p. a. nang donar. 
Ang nagkákaloob. 

DONAR- a. Magkaloob sa iba 
nang anomán. 

DONATARIO, m. der. nang do- 
nar. Ang pinagkákalooban nang pag- 
aári. II adj. Náuukol sa do7taciht. 

DONCELLA, f. Babaying hindi 
pa nakákikilalang lalaki. n Ang ali- 
lang babaying kalapit na lágí nang 
kaniyang panginoón, at nanánahí ó 
nagbuburdá, sumüsuklay sa kaniy*^, 
etc. 

DONDE, adv. 1. ^T^Tin.— donde no. 



lay. II a. Magpatülog, para nang: d% 
á la criada que duerma al niño, sa» 
bihin mo sa alilang babayi 7ia patu- 
LUGíN ang bá¿á,\\ met. Pabayaán.= 
á pierna suelta 6 tendida. Matiilog 
nang palagay, at walang anomang ?\^^ 
;i\í\.z=zcon el ni/lo. Matiilog na kasi- 
ping nang bkt&=en paz. Matülog 
na mabuti; matiilog nang mahimbing. 
11 n. y r. met. Tumahímik; humim- 
pil ang jdáting walang tahán nang 
galaw. ||^Mákatulog.=^ la serena, fr, 
Matiilog sa hamog. 

DORMITAR, n. Máagavv tulog. 

DORMITORIO. m.TuIugang si- 
lid. 

DORSO, m. Kabalikán; likod. 

DOS. adj. num. card. Dalawá. || 
Kung kasama nang ibang sustantivo 
ang kahuluga'y ikalazvá, \i;\Ya nangíí 
DOS de! vies, ikalawá 7iang buan. ||s. 
m. Ang dos. — dos á dos. mod. adv. 
Dalawa*t dalawá; 6 daládalawa. Ka* 
ránívvang sabihin sa dalawang magka- 
sama na lában sa dalawá namán, ma- 



mod. adv, Kung hindl— donde quiera, ging sa laró man, ó babag ó anomán. 



DOS 

— de dos en dos. mcd. adv. Dalá- 
dalawa. Sinásabi sa lákad ó hilerang 
daládalawa, 

DOSCIENTOS, TAS. adj. num. 
card. pl. Dalawang daán, 

DOSEL, m. Baldokín. 

DOSIS, f. Dam¡ nang garaot na 
¡níinom nang may sakit sa towing 
íinom. II Dami 6 tumpok nang ano- 
mán. 

DOTE. m. y f. Bigaykaya; pa- 
sunod na dala nang babayi, na ipi- 
nápanhik sa lalaki sa pagaasavva nilá. 



— 221 — 

DOL 

DULCE, adj. Matamís.|¡met, Ma- 
sarap; malinamnam, || Ang metal na 
madaling gsíWín.=al gus/o. Masarap; 
6 niataniís sa lasap. ==para oír. Ma- 
sarap dingín. =í/¿?, en el trato. Mahá- 
say makipagíisap; ó matamís ang 
MQfiM.^de almíbar . Ang kínusilbá; <$ 
¡nilütd sa 2iXTí\h2\.^ de platillo. Alin- 
mang matamís na tinuyd at kinura- 
pítes. 

DULZOR, m. der. nang dulce. 
Katamisán, ó tamís. 
DULZURA. . der. nang dulzor. 



II Hiyás; kagálingan. || pl. Manga b¡- Katamisán. || met. Kasarapán. (|*Ka- 
yáyang kaloob nang Dios sa isa, para husayan nang ugáli. 



nang talino nang ísip, etc. 

DRIZA, f. naiít. Banting, 6 lú- 
bid na pangtaás ó pangbabá nang 

i&yag. .. 

^ DUBITACIÓN, f. Pagaalangán. 

DÚCTIL, adj. Makiínat na ma- 
lambot, para nang lástiko, 

DUDA. t. Pagaalangán, ó duda. 
' II Pangambá. 

DUDAR, n. Magalangán; mag- 
urongsulong ang loob. {| a. Angangín; 
huag pan¡walaán.=^^ alguna cosa. 
Magalangán sa anoraang bágay; anga- 
ngín ang anomán.==¿^// salir. Mag- 
alangán sa pagalís.=^^/A'¿? el sí y el 
no. Magalangán kung dápat turna-- 
ngo ó tumangí. 

DUELA, f. Báwa't ¡sang piraso 
nang tabla nang bariles. 

DUEÑO, ÑA. m. y f. Ang may 
ári; panginoón. 



DUODÉCIMO, MA. adj. num. 
ord. IkalabingdataWá. 

DUOMESINO, NA. adj. Ang 
may dalawang buán; ó náuukol sa 
dalawang buán. 

DUPLICAR, a. Dalawahín.||Pag. 
ibayuhin ang dami. || Salitíng maká- 
lawa ang anomán. 

DURACIÓN, f, der. nang durar. 
Láon; pananatili; pagtatagal. 

DURADERO, RA. adj, Matagal; 
(5 magtátagal. 

DUREZA, f. Katigasán. 

DURO, RA. adj. Matigás. || Ba- 
lakiot. II Matigás rnagsabi ó magutos; 
mabagsik; mabangís. |j Matigás ang 
ulo. II Lubhang marámot. || Bastos, II 
Mapurol ang \x\o,^de corazón. Vbí^ 
tigás na pusó. = í/^ cascos, Lubhang 
mapnrol ang ulo; ó malíwag umin- 
tindí. 



— 2aí — 



E! 



EBANISTA, ni. der. nang ébano. 
Ang nagtátrabaho nang ébano at 
ib& pang káhoy na mabalagá. 

EBRIEDAD, f. der. nang ebrio. 
Kalanguhán. 

EBRIO, BRIA. adj. Langó; la- 
sing. 

EBRIOSO, SA, adj. der. nang 
ebrio. Mapaglangó, ó malalángohin. 

EBÚRNEO, NEA. adj. Ang s¡- 
nángkapán nang gáring, para nang 
estatua ebúrnea, estdtuang gáring. || 
Páranp: gáring. 

ECLESIASTÉS. m. Isa sa ma- 
ng& libro sagrado na sülat ni Sa- 
lomón. 

ECLESIÁSTICO, CA. adj. Ang 
náuukol sa iglesia. Il m. Tárí. 

ECLIPSE, m. astr. Láhó, ó pag- 
kátagó sa ating mata nang liwá- 
nag nang alinmáng astro, dáhil sa 
nakakákanlong na ihÁ.^ztotaL Pag- 
kukulimlim na lubós nang isang as- 
Iro. = parcial. Pagkukulimlim nang 
isang pangkat na alinmán nang isang 
Xístro. 



ECO. m, Alingciwngaw; alituat; 
uliyao; tír.gig.^ 

economía, f. Pagliiipid. || Ma. 
ayos na pamamaháiá nang anománt 
II 'Kasalatán. apolítica. Karunüngang 
nagsásaysay nang kayamanan nang 
isang nación, at nang manga dahi* 
lán ó paraán nang kaniyang pag-t 
sülong 6 paghupá. 

ECONÓMICO, CA. adj. der ng 
economía. Matipid; maayos; mabú- 
ting mamanihálá na walang ináak* 
saya. || Náuukol sa economía. 

ECONOMIZAR, der. nang econo^ 
?nía. Tipirín. || Magtipon, 

ECHAüERO. ra. Tulugán; páhi- 
ngahan, 

ECHAR, a. Itapon; iwaksí. || Ita* 
boy; paalisín. || Ibunsod. !l Isáboy. || 
Ayon sa sustantivo na kalákip ay ga- 
yón din namán ang kahulugang ti- 
nátaglay niyá, para nang magusbong, 
MAGBULAKLAK, ctc, ang mañgá hala* 
man, echar retoños, jlcvlxví /lores, etc. 
las plantas, ¡| Kumáin, ó uminom ng 
anomán. || Gámit namang parang re 



~ 223 - 

EDA EDI 

ciprocoj at sinásabing echarse un mabuting halimbáwá sa iba. |I r. M&- 
trago de agiiUy uminom nang isang la- tajó; mábangon ang isang báhay, etcJJ 
gok na íúbtg, \\ Maglaga'y; magkabit: Másunod 6 niágaya sa gawáng ma* 
para nang echar ^ la puerta u?t ce ^ galíng na nákita sa ¡bá. 
rrojo, LAGYÁN ó KAmTÁ^ ang pintó EDIFICATIVO, VA. adj. Ga- 
nang zsang kandado. || Susían; sadhán: wáng nakahíhila sa iba sa mabuti. 
V. gr. ECHARVa llave, susían, 6 sadhán. EDIFICIO, m. Báhay; palasio, 
II lowi sa anomán ang isang bágay: 
V. gr. ECHARLO á juega, lowi ó arí- 
ING laró\ ECHARLO á bue?ta parte, ma- 
galiñgín 6 aríing magaling, \\ Mama 
hagi; mamudmod, at sinásabi; echar 
cartas, mamahagi nang .bar aha, etc. 
z=zen, por tierra. Ibalabag; ilagpak 
sa Iupá. = ú^^ casa. Paalisín sa báhay; 
ipagtaboy.=¿/^ ver. Halalaín; máha- 
\titL^=::á buena parte, Magal¡ng{n.=wa- 
nó á una cosa. Tulungang yaríin ang 
isang bágay.=¿/<? una cosa. Gamitin 
ang isang kasankapan ó bágay na 
anonaán. = la 7nano á alguna cosa. 
Tangnán. — Echarla de guapo^ de va- 
liente. Magtapangtapangan; magma - 
yabang. || r. Tumimbuang; umiínat; 
magpakahigáhigá.|| Dumalühong; su- 
mugbá. =á los pies. Manikluhod sa 
harap nang isa; magdapá sa harap ng 
¡sá.=:^, en por tierra. Manikluhod; 
magpakabábá.=/¿?r los suelos. Mag- 
pakabábá; magpakaabá; magpakahá- 
mak. — Adormir. Matiílog; magpabayá. 

EDAD. f. Taong dala nang isa 
mulá nang ipahganak: edad. 

EDECÁN, m. mil. Ofisial na may 
tungkol na maghatid at magpahá* 
yag nang manga kautusán nang ge- 
neral. 

EDICTO, m. Kautusán; utos, ó 
dekretong hayag sa madlá nang isang 
principe ó magistrado. 

EDIFICAR, a. Magbangon nang 



etc¿ 

EDUCAR, a. Aralan. || Turüan; 
palakhín.==5f^ sus hijos) en el temor 
de Dios. Palakhín (ang kaniyang ma- 
nga anak) sa tkkot sa Dios. || r, Mag- 
áral. 

EDUCIR, a. irreg. como c^ducir. 
Kunin, ó hangúin ang isang bágay 
sa iba. 

EFECTUAR, a. Ipatiíloy na ga- 
wín ang anomán; totohanin. || r. M&-» 
tuloy. 

EFKMÉRIDES. f. pl. Librong 
kinÍLsusulatan ng nangyáyari sa araw- 
áraw. ' ^ 

EFERVESCENCIA, f. Pagsilak- 
bong malabis nang dugo 6 ng ano- 
mán. II met. Kabalisanhán; álab at 
pagiínit nang kalooban. 

EFICACIA, f. der. nang ejícaz. 
Bisa; lakás; kapangyarihang guma* 
wá. 

EFICAZ, adj. Mabísa; malakks; 
masidhí. 

EFIGIE, f. Larawan. Lalong ka- 
raniwang itáwag sa larawan ni Je- 
sukristo at nang mahal na Virgen. 
EFUNDIR, a. Ibuhos; ibubd. 
EFUSIÓN, f. der. nang efundir. 
Pagkábuhos; pagkábubó nang ano- 
niang lusaw na bágay. Lalong ka- 
raniwang sabihin sa dugo. || Pagsa- 



saya. 
ÉGIDA. 



báhay, etc, Ij met. Magpasunod nang ngan; tangulan. 



f. met, Kalásag; sálilo- 



224 



EGO 

egoísta, m. Ang walangf k¡- 
níkilala at walang nálalaman kundi 
ang gawang kagálingang sarili. 

EGREGIO, GIA. adj. Marilag; 
marangal. 

EJE. ni. Eje ó pahálang, na ang 
mangh dulo ay násusuot sa gitná 
nang ikinákabit sa kaniyá, at siyá 
ang ¡nünugan, para nang kinásusu- 
utan al ¡níinugan nang isang rueda 
6 pagulong, 

EJECUTAR, a. Gawín. || Bitayin 
ang may sala. II for. Embargohín ang 
ári nang may lítang, at nang ma- 
kabáyad. 

EJECUTIVO, VA. adj, Bigláan; 
di naipaghíhintay; ó di naitátayong. 
EJEMPLAR, adj. der. nang ejem- 
plo. Nakapagbíbigay nang mabuting 
halinibáwá.|| Huwaran sa paguugáli.|| 
Tularán; parisán. || Salin. || Parusa na 
dápat pagkunan nang pagkadalá ó 
pagiíngat, nang hindi paniarisan ang 
niasamang gawá. 

EJEMPLO, m. Haümbávvá; pa- 
sunod. II Gawaíig dápat talaran. 

EJERCER, a. Gumawá; tumupad; 
ó tumangan nn ng i^ang katiingkulan. 
z=z( su autoridad) en, sobre el reo. Ga- 
wín; tuparin (ang kaniyang kapangya- 
ríhan) sa may sala. 

EJERCITAR, a. Sanayin. II Pa- 
pagaraün nang anomán; suwayín.= 
(á uno) en la paciencia. Sanayin (ang \\ ÍCapalalüan. jj. Kadakiláan. 



ELA 

hindí tinátamnan; at hindi tinátra* 
baho, at karaniwang" giikan at pá- 
hanginan lámang nang ani. 
El. art. m. Ang. 
ÉL, ELLA. ELLO. pron. pers, 
Siyá. 

ELACIÓN, f. Kapalalüan; kalak- 
hang loob. || Katáasan nang ísip; ka- 
m&halan; kadakiláan, etc. 

ELECCIÓN, f. der. nang elegir. 
Paghahalal; pagpíli. 

ELECTO, p. p. iireg. nang^/^^/>. 
m. y f. Ang nahahaíal, ó nápapala- 
gay sa katungkulang anomán. 

ELECTOR, m. Ang nagháhalal. 
II Báwa't isa sa manga príncipe sa 
Alemania, na naghhhalal nang Em- 
perador. 

ELEGANTE, adj. Marikit; buti^ 
hin; makinis, || Mainam ínagsalitá ó 
manamit. 

ELEGIR, a. irreg. como pedir^ 
Ihalal. II Ipalagay. || Pumílí. || r. Má- 
halal; mápalagay. 

ELEMENTAL- adj. der. nang 
elemenio. met, Káunaunahan; pamu- 
lá; pinakaugat. 

ELEMENTO, m. pl. Ang ma- 
nga pinakaugat, at miilang pinag- 
bübuhatan nang* karunungan. 

ELEVACIÓN, f. der. nang//^- 
var. Pagtataás, || Taás; táyog. || met. 
Pagkátaas sa alinmang katungkulan. 



sa pagpaparaya o pagpapasien- 
t. Magsánay. —á, en correr. Mag- 



isá) 

sia. 

sánay sa, o nang pagtakbó.=é';/ obras 

de caridad. Magsánay naiig pagkaka- 

áwanggawá. 

EJERCITO, m. Hukbó; H Piilu- 
tong. 

EJIDO, m. Lüpang comu?tal na 



ELEVADO, DA. p. p. nang ele- 
var, y adj. met. Mataás; dakílá, 

ELEVAR, a. Itaás, II met. Ilagay 
ang isa sa lugal na' marangal at ma- 
taás na katungkulan; \h\xnyi.=-( los 
ojos) al cielo. Itaás (ang manga mata) 
sa lángit.í=^/¿^ la tierra, Itaás; ó ¡angat 
sa lüpd. ¿=fíí tmo) sobre las 7iuhh 



— 225 — 

ELO EMB 

Ilagay (ang is^) sa alapaap; pakapu- sikí sa, nang damit.=?^;/ la respuesta* 

rihin. II r, met. Mawalán nang díwá; Malitó; 6 masikí nang pagsagot, 
tumígil ang manga sangkap nang ká- EMBARAZO, m. Abala. ||Kabun- 

luluwa, dáhil sa pagbubulaybiílay tísán. || Kaumirán, 
nang anomán. || Pasukan nang ka- EMBARAZOSO, SA. adj\ der. 

palalüan. || r, Mátaas; pailanglang.= nang embarazo, NakaáabalaJ nakasí 



al, hasta el cielo, Pailanglang sa, han« 
gang \iv\g\\..z=zpor los aires, Pailang- 
lang sa inipapawid* 

ELOCUENCIA, f. Ang kabiha 
sanhán at kaayahang mangiísap na 
nakaháhaÜna at nakalálanriuyot nangf 
loob sa dumídingig. 

ELOCUENTE, adj. Ang bihasa 
at kayaáyang mangiísap, na nakaáan- 
yaya nang loob. 

ELOGIAR, a. Purihin. ii r. Pu- 
rihin ang sarile. 

ELOGIO, m. Pagpuri sa kabuti- 
han at karapatán nang kápuwá. 

EMANACIÓN. fT der. nang m^- 
fiar, Pagsingaw. || Pangagáling. || Si- 
ngaw nang anomán. 

EMANAR, n. Manggfáling; mag- 
buhat ang anomán sa ib^. 

EMBADURNAR, a. Kulapulan 
-de lodo, Kulapulan nang piítik. (| 
r. Mapunó nang dumí; mákulapu- 
lan. 

EMBALAJE, m. Pagbabálot; pag- 
babastá nang kalákal. || Bálot; ó balat 
na kinásisidlan nang kalákal. || Ha- 
laga nang- pagbálot ó sisidlán. 

KMBALAR. a. comer. Balutin; ó 
ikahon ang^ kalákal. I¡ r. Mabálot; má- 
kaliop. . 

EMBARAZADA, adj. y s. f. Bun- 
\is,=zde seis meses. Buntís nang ílnim 
na buán, 

EMBARAZAR, a. Umahala; su- 
mikí.||Bunt¡sín. || r. Maabala; masikí; 
inaluatán. || IsUXiio^^con la ropa. Ma- 



sikí 

EMBARBECER, n. irreg. como 
agradecer. Tubiían nang balbás; mag- 
kibriilias 

EMBARCACIÓN, f. der. nang 
e?nbarcar, Sasakyán.'¡|Paglulan ó pag« 
sakay sa daong. || Ang panahong ipi- 
nagliíluat sa paglalayag, bühat sa 
isang lugal hangang sa iba. 

EMBARCADERO, m, der. nang 
embarcar, Lugal na dóongan. 

EMBARCAR, a. Huían; isakay. 
II met. Ipások ang isa sa isang ofi- 
ciña ó hánapbuhay. || r. Lumulan; su- 
makay. il Pumások na sumama sa 
isang oficina ó hánapbuhay. = de pa- 
sajero. Súmakay na pasahero.=^;!í 7ín 
vapor, Lumulan sa isang bífpor.^ 
para España^ Lumulang patungo sa 
España. ^ 

EMBARCO, m. Paglululan; pag- 
sakay sa daong. 

EMBARGAR, a. Embargohín; ili- 
tin. II SansalMn; abalahin. || Maimbar- 
gó. II r. met. Matilihán; mawalán ng 
díwá. 

EMBARNIZADOR. m. Mangba- 
barnís. 

EMBARNIZAR, a. Barnisán. 

EMBARQUE, m. Pagsakay sa 
daong. 

EMBARRAR, a. Kapulan nang 
piítik. II Putikan, ó punín nang pu- 
lik. II met. Guluhín ang anomán. |¡ 
r. Mábalahó; m&soot sa isang gu- 
sot. 

29 



— 226 — 



EMB 

EMBARRILAR, a. Isilid sa ba- 
riles. 

EMBASTECER, n. irreg. como 
agradecer. Turnaba; pálí^ki ang ka- 
tawi^n, II r. Maging bastos. 

EMBATE, m. Hampas, b sjm- 
pok na malakás nang alón. || Pagda- 
líihong, ó pagliísob na bigla; pagf- 
hnndulong. || m. pl. Manga kasalí- 
waáng pálad; manga kapáilang sa 
i¡ i nang bühay, 

EMBAUCAR, a. Dayáin; upatán; 
lamuyutin. || r. Mádayá. 

EMBAULAR, a. Isilid sa baúl. 
II met. y fam. Kumáin nang lubhang 
marami. 

EMBEBECER, a. irreg. como 
agradecer. Libangín. || Tulalain; ha- 
ngalín. || r. Malanga; mápalulálá.==m 
mirar. Malibang sa pagmamasid. 

EMBELECO, m. Dáyá; kasinu- 
ngalingang nakaáanyaya nang loob. 

EMBELESAR, a. Papagtakhín; 

pamaangín. || r. Matigilan; magtaká. 

II Malugod.=r^;/ ;/;/ mno, Malugod. 

sa ¡sang bátá.=^;/ oír. Maligaya ng 

pagdingig 

EMBELESO, m. der. nang m- 
helesar. Pagkámaang; pagtatakh. II Bá- 
gay na nakapagtátaka. 

EMBELLECER, a. irreg como 
agradecer. Painamin; pagandahín. !| 
r. Dumikit; orumandá, 

EMBERMEJECER, a. irreg. co- 
mo agradecer. Papulahín. || met. Hi- 
yaín, || r. Mamulá. || met. Mahiyá. 

EMBESTIDA, f. der. nang m- 
hestir. Paghandulong; paglaban. 

EMBESTIDURA. f. ^ Paghandu- 
long. 

EMBESTIR, a. irreg. como pe- 
dir. Handulungín; labanan; bangaín. 



EMB 

II Daluhungin. || Sabatín ang kápo- 
wá na hingán nang limos, ó uta* 
ngan sa oras ó lugal na di karam* 
patán. =íY?;/» contra el lehn, Lumabjn 
sa león; matóbangá sa león. 

EMBETUNAR, a. Kapulan ng 
beiiín. 

EMBLANDECER, a. irreg. como 
agradecer. Palambutín. II n. Lumani- 
bot. II r. met. Mahabag. 

EMBLANQUECER, a. como 
agradecer. Paputiín; ó papamutiín. || 
r. Mamuli. 

EMBOBAR, a. Patangahín; imang- 
há; litohín. || r. Mátanga; m&maang, 
=:co?iy de^ en algo. Mátanga sa ano- 
man. 

EMBOBECER, a. irreg. como 
agradecer. Hangalín; tulalain. || r, Ma- 
ging tigil; maging tangk. 

EMBOLSAR, a. Ipamulsá. || r, 
Magpamulsá nang anomán. 

EMBOLSO, m. Pagisilid sa bul 
sá. 

EMBORNALES, m. pk naiít. Pa- 
buluang; ó butas na pálabasan nang 
tubig. 

EMBORRACHAR, a. Langohín; 
balasingín; tubahin.||r. Maglangó; ma 
langó. =:fí>//, de aguar die7ite. Malango 
nang, sa aguardiente. 

EMBOSCAR, a. mil. labang ang 
isnng puliitong na tawio, dátapua't na- 
kakanlong. || r. Magsuot sa kadiü- 
mán nang gúbat.=6'« el monte. Mag- 
suot sa gübat. 

EMBOSQUECER, n. irreg. como 
agradecer. Manggübat. || r. Magsuot 
sa giíbat; manganlong sa giíbut. 

embotar! a. Salsalín ang ta- 
lim nang armas. íl Isilid sa bote ang 
anomán. Kaiígaliang sa tabako sa-* 






EMB 

bihin. II r. fam. Magbota; ó magsuot 
nang botas. || Mapudpod. 

EMBOTELLAR, a. Isilid sa bo- 
tella ang ano man. 

EMBOZAR, a, Takbán nang kapa 
o balábal ang mukhá, na ang ¡1¡- 
tavv láinang ay mata. || Busalán ang 
kabayo ,ó aso. || met. Ikanlong; pag- 
takbán riang salitá ó kilos ang ano- 



nián at nang huag níakuró. || r. Mag- 
bálot; ó magbalábal, na takpán pali 
m\xkhÁ.=co/i. en d capote. M.igbá- 
lot nang kapote, na takpán sampong 
mukhá. 

EMBRAVECER, a, irreg. como 
agradecer. Pabangisín. || Pagalitin. | 
n. mét. Mabühay; manaiívvá; lumagó 
ang kamáhalan. || r. Bumangís. || Ma- 
gálit.||SumasaI: kung sa hangin at 
¡bá pang elemento. 

EMBREAR, a. Kapulan nang sá- 
hing. 

EMBRIAGAR, a, Langohín.|| r. 
Malango. || met. Mawalang díwá.== 
con^ de vino. Malango sa álak. 

EMBRIAGUEZ, f. Kalanguhán. 
¡I met. Pagkasíni nang ulo. 

EMBRIDAR, a. Lagyán nañg 
rienda ang kabayo; 6 ang alinmang 
hc\yop na panghila. 

EMBROLLAR, a. Guluhín. || r. 
Maguió. 

EMBROLLO, m. Pagkaguló; ka- 
guluhán, íi Sitsit; hatid dumápit. 

EMBROLLÓN, NA. m. y f. Ma- 
pángalo. 

EMBRUTECER, a. y r. irreg. 
como agradecer. Maging párang há- 
yop, na pumurol ang ísip, sumamá 
ang ugáli, maging bastos ang ma- 
nga kilos, malimutan ang nálalamang 
kjiugaliang mahiísay, etc. 



— 227 — 

EME 

EMBUDO, m. Balísunsong. 11 Em- 
budo. 11 met. Líhó;tarampás; enredos. 

EMBUSTE, m, Kasinungalingan. 
II pl. Kasankapang maliliit, at-muntí 
ang halaga, na karaniwang gámit ng 
babayi. 

embustería, f. der. nang m- 
baste: fam. Kasinungalingan; dáyá. 

embustero, RA. m, y f. Si- 
nung&ling; bulaán, 

EMBUTIR, a. Siksikan; saksakán. 
II Ipaloob; ilápat níji isipit ang ano- 
man sa iba, na paiang boó.sat^i^ aU 
godbn, Siksikan nang bülak.=f^««¿z 
cosa) efi otra. Ilápat na ipaloob (ang 
isang bágay) sa iba. || r. fam. Mag- 
pakasandat. || Sumaksak; o sumíngit 
sa pagitan nang anomán. 

EMÉTICO, CA. adj. Pangpasuka 
(gamot). Kaügallaug sustantivo mas*» 
culino kung gamitin. 

EMETIZAR. a. der. nang emético. 
Haliían nang emético ang anomang 
bagay. jj Painomhl nang emético. 

EMIGRAR, a. Umalís sa kani- 
yang bayan, at sa iba tumahán. 

EMINENCIA, f. Taás; ó kata- 
asan nang lúpá. || met. Taás nang 
ísip; karángalan. || Táwag na ibiní- 
bigay sa manga cardenal nang santa 
Iglesia romana, at sa gran maestre 
nang religid?t ni San Juan. 

EMINENTE, adj. Mataás; mata- 
yog. II met. Dakílá. 

EMITIR, a. Ikálat ang manga /^i- 
peí de banco. \\Sdih'úi\n'y ó ipaháyag . 
ang saríling pasiyá. 

EMOLUMENTO, m. Pakinábang; 
ó báyad na tinátangap sa anomang 
katungkulan, bukod sa sueldo. Ka- 
raniwang plural kung gamitin. 

EMPACHO, m, Hiyá, || Kasikián; 



•228 — 



EMP 

pagkaumid.=í5 empacho de csíófnago. 
Ahilo; ó di pagkatiíuaw sa síkmu- 



EMP 



rá nang kináin. 



EMPALAGAR, a, Makasií) á; ma- 

kasunok. II meí. Makapágod; maka- 

yamot. || r. Masiíyá; masunok, maya- 

niot.=¿'^ todo. Masiíyá; mayamot sa 

^balang na. 

EMPALAGO, m. Suya; siinok. || 
met. Tamlay; siiklam. 

EMPALAGOSO, SA. adj, Naka- 
süsuyá; nakasiísunok. || Tawong na- 
kamiírauhi ang ugálí. 

EMPALAR, a. Tuhugin; duriíin 
sa isang tuhugan, na para nang gi- 
nágawá sa líütsunin. 

EMPAÑAR, a. Lanipinán: 6 ba- 
lutin sa lampín ang sangol. || met. 
Dumhán ang sariling puri, ó ang 
sa iba. II r. Lumábó; kumulimlim. I| 
Masiráan nang puri. 

EMPAPAR, a. Tigmakín; pigtaín. 
^de agua. Tigmakín nang liíbig.= 
(la sopa) en el caldo. Pigtain (ang 
sopas sa sabaw. || Matigmak; mapig- 
tá; tumiim. II Maempatsá ó ahituhin. 
z=z(la lluvia) en la tierra. Tumiim 
(ang ulán) sa lupa. 

EMPAPELAR, a. Balutin nang 
papel. II Diktán ó balutan nang pa- 
pel ang- isang silid, baúl, etc. || met. 
Pormahán nang káusa. 

EMPAQUE, m. Pagbabálot; pag- 
babastá. || fam, Ang anyo nang isa, 
na ayon dito ay nagkákagusto tayo 
ó nay&yamot sa unang pagkákita. 

•EMPAREDAR, a. Kulungií^ ang 
sínoman sa isang lugal na nabábakod 
nang pader. 

EMPAREJAR, a. Ipantay. H Pan- 
taíñ; palasin.JIPagagapayin.zrzí-í^/í otro. 
lagápay sa iba. || n. Umabot na má- 



pantay ang sínoman sa náuuna sa 
kaniyá. || Magkáisa; magkáparis ang 
dalawang bágay. 

EMPATAR, a. Pagpantaín ang 
dami nang voto. II r. Magkáisa ang 
dami nang manga voto. 

EMPATE, m. Pagkaki^patas nang 
voto. 

EMPEDERNIDO, DA. p. p. nang 
empedernir at empedernirse, Tumigás 
na parang bato; mawalán nang pang- 
damdam. 

EMPEDERNIR, n. def. na gi- 
nágamit lámang sa manga sumüsu- 
nod na tiempo at persona: p. p. em 
pedernido: pres. ind. empedernimos; 
empedirnís: imperf. empedernía; em* 
pedernias; etc.: perf, empederní, em- 
pederniste; empcdirnih; empedernimos; 
empedernisteis; empedirnieron: fut. em- 
pederniré; empedernirás; etc.: impe- 
ra t. empederníos vosotros: imperf. em- 
pedirnieray empederniría; . empedirnie- 
se, etc.: fut. empedirniere; empedirnie- 
res; etc. .Patigasing parang bato. II r. 
Tumigás; manigás na parang bato. 
II r. met. Tumigás; ó magpakátigas 
tigas ang kalooban. 

EMPEDRADO, p. p. nang em- 
pedrar. y m. Látag na bato, na ta- 
lagang inihánay na mahúsay sa di- 
nádaanan. || Paglalátag nang bato, 

EMPEDRAR, a. irreg. como acer- 
lar. Lntagan ang liípá nang lapat- 
lápat na hato. || Punín nang lísod at 
sarisáring bágay na síikal ang isang 
lugal. ~¿:í>;í, de adoquines. Latagan ng 
adoqtiin. \\ r. Maging bato; ó batohín 
ang daán. 

EMPEINE, m. Pukló. H Pusón. 

II ^i\ñ\,=del pié, Bubong nang paá. 

Ang táwag nang manga anato^mc^ 



EMP 



ay TARSO, 

EMPEINOSO, SA. adj. der. ng 
empeine, Biinihin. 

EMPELLAR, a. 'lliíak; ó ipag- 
tiílakan. || r. Magtiilakáii. 

EMPELLÓN, m. Tiílak. 

EMPEÑAR, a. Isanlá. || P¡litin.|| 
Mageaipcño; ó papamagitan sa ká- 
powá. II Tumayo; mangákd. ^(uno sti 
palabra) co?t otro, Itango (nang isa 
ang kaniyang pangungusap) sa iba. 
II r. Magkaütang. || Magpuinilit. j! Ma- 
magitan; mak¡iísap.=í-¿?// el juez. Ma- 
kiiísap sa hukom.=/6?A' el reo, Ipa- 
magitan ang may sala,=^// U7ia cosa, 
Pagpilitan ang anonián.=^/¿ rnil du- 
ros. Magkaütang; ó másanlá nang 
isang libong pisos. 

EMPEORAR, a. Pasamaing lálo. 
11 n. y r. Súmamá; ó bumigat ang 
damdam. 

EMPEQUEÑECER, a. ¡rreg. co- 
mo agradecer, Paliilín. || r. Lumiit. 

EMPEZAR, a. iireg. como acer- 
tar. Magpasimunó. jj Mulán; ó pa- 
muián: v. gr. múmulan búkas nang 
viánaftahí ang báró^ la costurera em- 
pezara mañana la camisa y etc. Ngii- 
ni't ACTIVO man itó, ay nagíging neu- 
tro ó impersonal kapag ang siimusu- 
nod sa kaniyá ay pieposisión á na may 
kasamang verbo neutro 6 impersonal: 
V. gr. EMPIEZA A llorar; umíiyak 
na^ya Empieza k llover ^ umüulan 
«a, etc.||n. Magmulá: para nang, nag- 
mÜmulA 7ia ang inisa^ ya empieza 
la w/><2.1|Magpamalang mangyari ang 
talagang kangnay nang ipinaiintin- 
ding sinásabi, v. gr. nagmümuxá fia si 
F,^ya empieza F\, (nagmiímulá na ba- 
gang magsalilá, magulolulolan, etc.); 
NAGMÚMULÁ na ang manga kampdná^ 



— 229 — 

EMP 

ya empiezan las campanas (nagmií- 
mulá na bagá nang [^agtugtog ó nang 
pagtulig sa átin;) nagmumulA na ang 
manga nsd, ya empiezan los ve?tadGS ' 
(nagmiímulá nabagang nínial ó nang 
paggálá sa paghímap nang pagkáin. 
= ¿:í brotar, Gumilí; ó magpamu- 
lang gumiti =.co?i, por tal pregunta. 
Muían nang, sa gayong tanong.= 
por lo di/icií. Mulán sa mahirap.= 
en poco. Muían sa kakaunti. || r. Mag- 
pamulá. 

EMPLASTECER, a. irreg. como 
agradecer, pint. Pantayin nang pasta 
ang bakóbakó nang tabla ó kayo, 
at nang mápintahang mabuti. 

EMPLEADO, m. May empleo; ó 
may katungkulan. 

EMPLEO, m. Katungkulan. ||Há^ 
napbuhay. II Paguiíkol. 

EMPLUMECER, n. irreg. como 
agradecer. Magkapakpak ó magka- 
balahibo; ó mulang tubuan nang pak- 
pak ó balahibo ang ibón. 

EMPOBRECER, a. irreg. pres. 
ind. empobrezco: imperat. empobrezca 
él; empobrezcamos nosotros; empobrez* 
ca^ ellos: subj. pres. empobrezca; em-^ 
pobrezcas; etc. Dukhaín; papamulu- 



Maduk. 



ureg- 



bihin ang kápowá. || n. y r 
há; maghírap. 

EMPODRECER, n. y 
como agradecer. Mabulok. 

empoltronecerse:, r. irreg. 
como agradecer, Magtamad; maging 
anyáyá, etc. 

EMPOLLAR, a. Mag-pasísiw; hu* 
malitnhim; lumím.im. || r. Maging sí- 
siw ang itlog. 

EMPONZOÑAR, a. Kamand^- 
gán. II met. Siráin; sayangin ang ano- 
man. || r 



Mákamandagan. 



— 230 



EMP t 

EMPORCAR, a. irreg. como acor-- 
dar. Dumhán; salaulaín ang anotnhn, 
II met. Sayángin. ü r. Marumhán» 

EMPRENDER, a. Mulán; ó pa- 
mulán. Karaniwang sinásabi sa bá- 
gay na mahírap ga\vín.=(^/g^/^;/a obra) 
por sí solo, Parnulán (ang anomang 
gawá) sa ganang sari ¡i. 

EMPRESTAR, a. Magpahiram; 
magpatítang. || Tumiílong. 

^EMPRESTlTO. m. Pagpapaií- 
tang;^ pagpapahiram. || Ang hiniram, 
ó ipinahiram. || Útang. 

EMPUJAR, a. Itülak; ísúlong. || 
met. lalís ang sínoman sa empleo ó 
lugal na kinálalagyan.=^^/¿^(^¿^//^. Itú- 
lak sa á^in.-^hasla derribarse, Itü- 
lak hangang sa mabual.=>^¿f¿:/a la 
calle. Itülak sa dákong daán.==:ír¿7;i- 
ira la pared, Itülak na pabalabag 
sa pader. || r. Magtulakán. 

EMPUJE, m. Pagtutülak; pag- 
aalís. II SíkiK 

EMPUÑADURA, f. der. nang 
empuñar. Pagkimkim;: ó pagháwak 
nang sandata. || Puluhan; tatangnán. 
11 met. Ang pasimulá naug alinmang 
discurso ó salilá. 

EMPUÑAR, a. Havvakan; tang- 
nán; kimkimín ang espada, bastón, 
etc. sa puluhan. 

EMULACIÓN, f. der. nang emú 
lar. Panaghding banal; ó hílig nang 
ating loob sa pagkáibig pumaiis at 
lumálo ra iba. Karaniwang sa ma- 
büting kahulugán gc\mit. 

EMULO, m. Kataló; kalaban; 
kaagaw. Karaniwang gamitin itó ng 
manga poeta sa mabuti.=:í/^/ minis- 
tro, Kalaban; ó kaagaw nang minis- 
ito.zzzen poesía. Kapangagaw sa pag- 
tulir 



ENA 

EN. prep. Sa; nang; doón. || Ka- 
pag isinama na iniuna sa nombre 
ay nagsásaysay nang lugal, panahón 
ó paraán nang pangyayari nang ma- 
nga sinásaysay nang veibo. v. gr. 
Juau eslil EN Manila, si Juan ay 
nároon sa Maynilá (lugal); esto suce- 
dió EN pascua, iio'y nangyari nang 
paskó (panahón); le dijo en brotfia^ si- 
fiabi sa kaniyd nang pabiró (paraán). 

ENAJENAR, a. Ilípat sa iba ang 
pagaárí.||met Ululín; siráín ang loob. 
II r. Mawaláng díli; mápalulalá; ma- 
sírá ang ulo. 

EN ALTEC ECR. a. irreg. como 
agradecer. Purihin. || Idangal. íl Ilagay 
sa mataás na kalágayan. || Madang.il; 
mata as. 

ENAMORADO, DA. p. p. nang 
enamorar, y adj. Naníninta. 

ENAMOR/iMIENTO. m. Pañi- 
nintá; pagliligaw. 

ENAMORAR, a. Makahalina ng 
loob. II Ligawan; sititahín. || r. Mábu- 
hos ang loob sa.kápowá; sumintá.]| 
Magsintahan.=^¿? alguno, Malugod; 
mábuhos ang loob sa isa. 

ENANO, m. y f. Enano, jj adj. 
met. Pandak; mabábá sa kaugaiiáng 
taás nang kápowá niyá. 

ENARDECER, a. irreg. como 
agradecer. Paginitin; pagalabin. || Pa- 
pagningasin. jj r. Magálab; sumiglá. 

ENASTAR, a. Itagdán, ó tag- 
danán; polohanan. 

ENCABELLECERSE, r. irreg. 
como agradecer. Magkabuhok; tu 
büan nang buhok. 

ENCADENAR, a. Itanikalá; ta- 
nikalaán. || met. Ikatnig; ikawíng; 
idugtong. II met. Siipilin ang kápo- 
wá ua huag makagawá nang sari 



ENC 

Vitii kaloóban. II r. Mátanikala; má- 
kawing. 

ENCAJAR, a. Ipaloob nang lá^ 
pat ang isang bág-ay sa ¡bá; ¡agpang-. 
II Isuksok. II met. fam. Magsalita ó 
guaiavvá nang labás sa panahon, ó 
di akma sa pinagiisapan. || r. Sumuot 
sa isang l'ugal na masikip: na para 
nang guang nang ¡sang pader, 6 sa 
kasinsinán nang tawo sa isang pista, 
etc. II Makáisíp. == d-A/ la reunión. Su- 
moot na paloob sa ¡sang pagkakati 
pon. 

ENCALVECER, n. ¡rr.-g. como 
agradecer. Mapánot, 6 niakalbó. || 
a. Panutín; kalbuhín. 

ENCALLAR, m. Mábara ang sa- 
sakyán. || met. Mápasok nang walang 
málay sa isang bágay na hindí na- 
lalamang labasán. jl a. Ibará.=(7rtJ7/a. 
ve) en la arena. Ibará (ang daong) sa 
buhangin. 

ENCALLECER, n. irreg. como 
agradecer: Maglipak, || a. Papaglipa- 
kín. 

ENCAMINAR, a. Ituró nang 
daán; ipatnügot. || r. Tumumpá; pa- 
tungo; ilagay ang boong pagpupu- 
niílit na ikaáabot nang hináhangad. 
=i ial parte. Patango sa gnyong lu- 
ga •• 

ENCAMPANADO, DA. adj. Hií- 
gis kampáná. 

ENCANDECER, a. irreg. como 
agradecer. Papagbagahin hangang sa 
mamutí sa pagbabaga. || r. Magbaga. 

ENCANDILAR, a. Makasilaw.H 
met. Masíra ang loob; masílaw sa 
masid 6 sa paJsong matowid. || fam. 
Isiílong ang baga; padagabdabín ang 
apoy. II r. Mamulá ang mata ó ang 
mukhi sa pagkáinom na. malabis ng 



231 — 

ENC 

• álak, ó magdamdam sa loob nang 
anománg kahalayan. jj Masílaw. 

ENCANECER, a. irreg. como 
agradecer. Paputiín ang buhok. || met. 
Patandaín; pagmukhaing matandá. If 
poet. Pamutiín. v. gr. pinapamütí 
na7ig alikabok ang buhok niyuí^ el polvo 
le ENCANECIÓ el pelo. ^x. Tumandá. 
^en los trabajos. Ubanin; tumandá 
sa pagtatrabaho ó sa hirap, 

ENCAÑAR, a. Padaloyin; ó pa^ 
daanin ang tiíbig sa alulod. || Mag- 
alulod. II Ülakín ang sutlá ó siniílid 
sa bansí, at nang máisilid sa sikuán. 

ENCARCELACIÓN, f. der. ng 
eftcarcelar. Pagbibilango; pagpiit. 

ENCARCELAR, a. IbilangÓ; pü- 
tin. 

ENCARECER, a. irreg. como 
agradecer. MaHalán; taasán ang ha- 
lagt^. II met. Pakapurihin ang ¡sang 
bágay. || r. Mámahal, ó mátaas ang 
halaga. 

ENCARGADO, DA. p. p. nang 
encargar y m. y f . Ang kátiwalá, ó 
pinagkákatiwalaan. 

ENCARGAR, a. Ipagbilin. || Iha- 
bilin.ll Ipagkátiwa^á. II r. Magbahálá; 
tangapin nang isa ang pagbahálá ng 
paggawá nang anomán. || Umupo, 6 
máupó sa isang katungkulan.==rfl? f//í 
negocio. Mamábala ng isang negosio. 

ENCARGO, m. Bilin; ó pagbibi- 
lin. 

ENCARNADO, DA. adj. Pu!&; 
mapulá. II m. Ang külay buhay na 
laman, na ipinípintá sa íarawan. 

ENCARNECER, n. irreg. oomo 
agradecer. Turnaba; magkalamán; lu- 
makí ang pangangatawán, 

ENCARRUJARSE, r. Mangi- 
lin; mangulot. 



ENC 

a, cir. 



— 232 



Maguli ng 



ENCASAR. 

butdng lumisiá. 

ENCASCABELADO, DA adj. 
Puno nang baimbí ó cascaheL 

ENCASQUETAR, a. Isuol na 
¡pakálapatlápat ang sombaülo ó 
gorra sa ulo. || met. Papaaiwaláin ang 
isa sa anomang hindí dáting pina- 
níniwalaan; ó di nákiki'álang- maga- 
ling. I! r. Manaiiling magpakaligás sá 
anomang náisipan. 

ENCENAGARSE, r. Mábalaho.|| 
met. Pálubalob sa masaniang pita ng 
katawán. = e?i vicios. Pálubalub sa 
bisio. 

ENCENDER, a. irrcg. como as^ 
cender. Paningasin. || Sindihán; suso- 
han. II met. Papagningasin; papagala- 
bin. V. g»-, papagniñ(;asin ang dugo, 
ENCENDER la sangre. || Labolín; ó pa- 
pagbagahÍL=f, en la luinhre- Isindi; 
6 sunugin sa bagfn, || r. Magínit; ma- 
raulá; magálab. || Magálit = e7t ira, 
Magálab s^a gi\\\.^=ieo7itra su a?nigo, 
Mágálit sa, la!)an sa kaniyanp: kai- 
¡bigan. 

ENCENTAR, a. irreg*. como acer- 
tar. V. DECENTAR. 

ENCERADO, p. p. nangf e7icerar. 
y m. Pinagkitán. || Písarang tabla na 
pinintahán nang itim, at sinüsulatan 
nangf; manga bátá sa eskuélahan. 

ENCERAR, a. Pagkitán; punín ó 
inansahán nangf pagkit. || r. Mapu- 
nó; mámansahan nang pagkit. 

ENCERRAR, a. irreg. como acer- 
tar. Kulungin; itágó; susían. || met. 
Ipaloob. II Magkaroón nang laman ó 
tinágó; para nang ang kahong iyán ay 

MAY TINÁGONG O MAY LAMANG mahaha- 

lagang libro, ese cajón encierra pre- 
ciosos //¿r¿?í.||Kubkubín; bakurin; ku- 



ENC 

lungín. (I r. Magkulong. || r. met. Lu- 
migpit; lumayó sa mundo. 11 Máku- 
long-. ^ 

ENCJA. f. anat. Gilíigid, 

ENCICLOPEDIA, f. Boong ka- 
pisanan nang lahat nang" karunungan. 

ENCIERRO, m. Pagkukulong.|| 

Pagkáligpit. II Kúlungan.||Bílahguan.g 

masikip, tagó at nálalayó sa cárcel. 

11 Ang pagpapások sa toro, sa ta- 

lagan kiílungan. 

ENCIMA, adv. 1. Sa ibábaw. || 
Sa itaás; ó hüló; v. gr. Fabio sentb 
stis realos encima de Li^rida, iiinayd 
ni Fabio a7íg ka?iiyá7ig real sa húló 
ó SA itaás 7ia7ig Laida. || adv. m. 
Pátong: V. gi . dio cuatro pesos, y otros 
dos encima; 7iagbigay 7tang ápat 7ta 
piso, at dala^vá pa^ig pisong pátong. 

ENCINTA, adj. Buntís. Sa tawo 
lamang" gámit. 

RNCISO. m. Liípang" pinangíngi- 
nainan nang tupang bágong panga- 
nak. 

ENCLAUSTRADO, DA. adj. . 
N^kukulong, ó nasásadhan sa claus- 
tro, co7ive7ito ó 77io7iasterio. 

ENCLAVAR, a. Ipákó; itulos; 
itírik. II met. Tuhugin; sibatín nang 
lampasan. 

ENCLAVIJAR, a. Pakdan at ng 
huag magkáhiwaiay, dátapuat pákong 
káh#y, 6 patpat ang ilagay.' || Lag- 
y^n nang klabihas ang isang instru- 
mentó. 

ENCLOCAR, n. y r. irreg. como 
acordar y 

ENCLOQUECER, n. irreg. como 
agradecer. Hümalimhim. 

ENCOBIJAR, a. Takbán. 

ESCOGER, a. Papangundutin;pa' 
pangurungih. || Pakuyump¡sín,||Kib¡- 



I ENC 
Itín. II met. Takutin. j| r. Mangürong'; 
mangundpt. || Matákot; madungó.,|| 
Mamítig, ^de hombros. Kibitía ang 
balíkat, sa pagfpapahalatá nang ka- 
[ayawán. 

r ENCOGIDO, DA. p.p. nang ^;í- 
coger ^i encogerá, y adj. Dungó; ta- 
Hot, II Kuyumpís. 

ENCOGIMIENTO, m. Panga- 
ingurong; pangangandot. lí met. Kan- 
miran; kadunguán, 

ENCOLADURA. V Ang pagká- 
kola; pagdidikft nang kola nang ano 
¿án. II Lugal na idinikit nang koía. 

ENCOLAR, a. Idikit nang kola. 

ENCOLERIZAR, a. Pagalitin; 
mágpagáUt. II r. Magálit. 

ENCOMENDAR, a. irreg. como 
acertar. Ipagbilin; ¡tagobilin. || Ipag- 
kátiwalá. || Bigyán nang encomienda; b 
iv^iwg encomendado r ang isá,||n. Mag- 
kamit ó magkaroon n^ing encomien- 
da. \\M.^g[}2ik,\xm\x%iL=i(lacasa) á tm 
criado, Ipagkátivvalá (ang báhay) sa 
isang alílá. II r. Sumakamay nang iba, 
na umasa sa kaniyang tülong at pag- 
aampón.=ii Dios. Tumáwag sa Dios; 
paiiílong o umasa sa túlong nang 
Dios. z:;=zen manos de (7/r¿?. Sumaka- 
m¡iy nang ¡bá, na umasa sa tiüong 
ni)á. 

ENCOMIENDA. I Bilin. |1 Ka- 
máhalang may sueldong karampatan 
(árenla, na ibiníbigay sa ibang ma» 
ngv caballero ti ang órdenes mil i lar es. 

II Ang kurus na nakatahí sa ibábaw 
ViTing capa ó damit nang manga ra- 
ballero n^ng ordenes militares, \\ Am- 
pón; alaga. II pl. Pakuiuustá. 

ENCOMIO, m. Pagpuring taós 
sa loob. 
ENCOMPADRAR, n. íkm. Ma- 



233 — 

ENC 

kikumpare; makipagkaibigan . 

ENCONAR, a. Papamagaín; pa- 
pagnaknakín. II Pagalitin. II r. Mamagá; 
magnaknak ang sügat. II met. Magá- 
lit; mapoot. 

ÍENCONO. m. Gálit; pagtatanim 
sa loob. 

ENCONTRAR, a. irreg. como 
acordar. Pakipagkitáan. ir Salubungin. 
[[Másalubong; másapong; mfctagpuan, 
II Mápansin; mámasdan. v. gr. ako^ 
NAKÁPAPANsiN nang marcxming malí sa 
súlat mo^ yo encuentro muchos de- 
fectos en tu cartay etc. || Ipalagay; arí- 
ing... V. gv. lyán oy ipinalálagay 
KONG ¿7 iNTÁARÍ KONG masamSt^ iso lo 
ENCUENTRO malQ."^ Pagalitin; 6 pag- 
kagalitín. =^con un obstáculo. Másapong 
sa isang kapinsalaán. || r. Magkábun- 
go; tnagkáumpog.ll Migkátagpo; mag- 
kita. U Magkáalit ang manga akálá. 
^con un amigo. Másapong sa isang 
kaibigan. || Dumoón sa: v. gr. Ang 
iyong anak ay dóroon kahapon sa 
kaniyang búkidy tu hijo se encontra- 
ba ayer en su sementera. 

ENCORAR, a. irreg. como aí-í?/'. 
dar. Balutin ó sapnán natig kátad. 
II Isiiid sa kitad. || Papagbalatín ang 
súgat. II n. Magbalat ang siígat. 

ENCONTRÓN, m. Salpok, bun- 
gó; umpog. 

ENCORDAR, a. irreg. zawxo acor- 
dar. Kiiérdasan, 6 kabitán nang kuer- 
das ang instrumento. || Bigkisán ó 
taliang mahigpit nang kuerdas; ba- 
libiran nang kuerdas. II r. Mabalibi- 
ran nang kuerdas ang anomán. 

ENCORECER, a. irreg. como 
agradecer. Papagbalatín; bahawin^pa- 
galingín ang sugat.||r. Magbalat; ma- 
báhaw ang siígat. 

30 



ENC 



234 



END 



ENCORNAR, a. irrcií. como acor- 
dar. Kalupkupán nang siíngay. || L-g- 
yán nang piiliíhang sungay. || Süwm- 
gfn. II r. Magsowagan. 

ENCORRALAR, a. Bakuran. || 
Kulungín sa kural. || r. Mások sa ku- 
ral; mápaloob doón. 

ENCORVAR, a. Tíaluktuiín; hii- 
bugin; huíukin. || r. BuinaUíktot; hu- 
mübog. 11 Yumukó. || met. Ayunan 6 
kilingan ang sínonian, maging wala 
man sa katowiran. 

ENCOVAR, a. irrcg. como acor- 
dar, Ipá.sok; ó isilicl sa ynngii) 6 sa 
ibang ganganitó. 1! niet. Iiágó, kulu- 
ngín. II r. Paloob; mngtágo sa yungib. 

ENCRASAR, a. Pa!apui¡n.!|i-. r.u- 
niápot. 

ENCRUCIJADA, f. Salapungan 
nanjr daán. 

ENCRUDECER, a. írreg. con^o 
agradecer. Patigasin; pakunatin; hila- 
wín, etc. H met. Tasaklapín; pap;ini- 
tin. II r. Mahilaw; tumigcás. li uitt. Ma- 
gálit; magtanim sa loob. 

ENCRUELECER, a. irreg. como 
agradecer. Pabangisín; pabagsikín sa 
sulsol. ¡I r, Buraangís, ó magbnngís; 
bumagsik. 

ENCUADERNACKJN. f. der. ng 
encuadernar. Pananahi at pagbabá 
lot nang libro, || Ang balat na pasla, 
pergamino, etc. nang isang libró. 

ENCUADERNAR, a. Tahiín nt 
balatán ang- libró, etc.=zf la ruüica, 
Balatán nang popel lámang. || rnet. 
Palakhín sa ásal párang. 

ENCUBERTAR, a^. irreg. como 
acertar, Balutin nang kayo ang ano 
mnn. L&'ong karaníwang sabihin sa 
kabayo, knpag bin^balot nang itim, 
tanda nang pagluluksa: nang una, ay 



binába^^l; nang kátad at pataüm sa 
digmíi. 

'ENCUI>RIR. a. Kanlungán; itc^g6; 
¡ungid; ikailfi. irSuniakiaw; sumákop. 
II PaL^takn/m. || r. l\Iaí;;{ akipan. 

luNCUKN'l RO. ni. Saípok; bun^ 
go; banga. || l\igk*ritagp'); pngkcMcita. 
II Pa gk \ k-x 1 ! i 1 ; ] ) a í.i;ka káh¡( lúa. 

líNrnJMRllADr;, DA. p.p. nang 
encumbrar y adj. Malaás; niau\yog. 
II met. D.akíl;i. 

ENCUMHRAR. a. ítaás; ilagay 
sa talnkiok. || mol. Pakai)urihin. ||,n. 
Manhik sa t ilnklok. || r. Mátaas. || 
Magha;n!)og; niagi)alaló. rManiukod; 
lamitaw nang higit sa il)á. -^í/, hasta 
el ciclo- Mítaas hangang lángit.==í¿?' 
hrc sus cofJihañn'os, Maniukod; üil- 
míkat nang higii; sa kaniyang ma- 
nga ka sania. 

ENCUNA Pv. a. Muyan ang san- 
gol. II n. Siiniakay sa duyan ang bátá 
sasa.ili niyn kan rnalakilakí na. 

ENCHANCLETAR, a. Sanklc: 
tasin; mausankictas. 

ENCHARCADA, f. Labak. 

EiNiCHARCARSE. r. Maging la- 
bak; ó mapuno nang tüi:)ig ang isang 
lugal. II Lum.inaw. || A[ábalahó.= í/^ 
Ofelia. Uni¡nr>ni nang niaraming tií- 
big.=¿';/ //;/ pauJano, Má!.)alalió sa 
isang kulimy. 

ENDEBJJÍ. adj. ALahína. || Mam- 
pok; 'apok. 

ENi;K(;i[A. f. poét. Awit na ma- 
lunkoi, na lüa pananvbitan. 

ENDFÍNTAR. a. irri'^';, <:omo acer- 
tar. c?A-\). Ngi})inan ang (laIaWc\ng 
k^.ho; al salva |)a:dipatin ang ngipin. 

JÍNDríNDCClíK. n. ina/g. como 
a':^ral'''er, Tuniían nang ngipin. 
^ ENDEREZAR, a. ruvvirín. \\ Ita-' 



— 23S ~ 
ENE ENF 

yd: kung ulo ang binásahi. !i met. Pa- pahíná nang katawán, II met, Pahi- 

náin an^ lakis nang isang argumento 



luahaláang niagaling; husayin. || n. 
Patungo sa isang lugal. || i\ Tumu- 
wid. II Alagtapiinán nang sabi. — -Me- 
terse á enderezar licerlos, Míikitulamí- 
taia sa bagay na di dai>at pakialamun. 

EN DEUDARSli.^ r. Magkaütang; 
uiábaon sa lítang. 

ENDULZAR/a. Tamisán; ó lag- 
yan nang" maíainío. || lujt. CiAánan; pa- 
sarapín ang anoiDang g"a\vá. || r. Ta- 
luainís. II uicl.Guuiaáii ang cinoinang' 
Jiírap, etc. 

ENDURECER, a. irreg. como 
a^radeeer, Paligasín. jj met. Palaka- 
sín ang* katawan at nang may ipag- 
Ligal sa pag ga\v¿i. |i mci. 
ang* plisó.. II r. Tumigás ang 
II I'jüuiangís; blunag^lk. | 
gálit, tic-^al Ir ahajo. 'LuUiakSs ang 
katawán sa paggaw¿t.::i:=^7;//, efp^ por ti 
ejereieio, Tuuiigás; ó luniakás sa pag- 
sasánay. 

ENEMIGO, ni. Kaáway; kalaban. 

ENEMISTAD., f. Pagkakáalit; 
pagtatánirnan. 

ENEMISTAR, a. Pa^awayin; ihid 
\v¿i;' papagkagalilín. =^^<:? u?io con sii 
amigo, Ihidwá ang isa sa kaniyang 
katoto. II r. Magkagalit; niagtániman. 

ENERGÍA, f.. Bisa; lakás; ó bag- 



Patigasni 
kaf.awán. 



sik nang anonuín. || Tápain 



akáy 



nang looi). 

ENÉRGICO, CA. adj, Maybag- 
sik; bisa, ó iakás, r:ia makagawá agad 
nang anonuín. 

ENERGÚMENO, NA. ni. y f. 
Ang tawong sa paniniwálá nang :na- 
dlá ay ináa.ihan n.uig cKanoiiio. 

ENERO, m. Ang unang buan 
nang taon, 

ENERVAR, a, Pahinain; 6 mag-- 



ó pagmarnatuwid. jj r. Manghíná; ku- 
nmpas ang lakás, || met Pumurol; 
manghíná ang manga sankap nang 
kUulnwa ó katawán. 

ENFADADIZO, ZA. adj. Maga- 
galitín; mayámutin. 

ENFADAR, a. Yumamot; buma- 
goi; magpagálit. ¡j r. Mayamot; maba- 
got; niamuhi. = (r^/í, contra algunoM.2L- 
gálit sa, Jaban sa kangínoman.=í/^ /d: 
réplica, Mapoot sa ^^go\,.:=:zpor poco, 
Ikamuhi; ikagálit ang muíiting bágay. 

ENFADO, m. Yamot; gálit; mtihí. 
IJInip. 

ENFADOSO, SA. adj. Nakayá- 
yauiol; nakagágalit. 

ENFERMAR, n. Magkasakit. (| a, 
Mcikapagkasakít; ó papagkasaktín. || 
met. Pahinain. =r/(í?/ pecho. Sumakit 
ang dibdib; dibdibin. 

ENFERMEDAD, f. Sakit; dam- 
dam. II met. AUnmang láging hílig ó 
bisio nang isa, 

ENFERMERO, RA. der. nang 
enfermo m.. y f. Tagapagalágá nang 
may sakit. 

ENFERMIZO, ZA. der. nang 
e?ifernio. adj Masasaktín. || Nakapag- 
kákasakit. 

ENP^ERMO, MA. adj. May sa- 
kit; may damdam. || Mahíná.=¿"e?/í ca- 
le?iiura, May sakit na lagnat.=¿/^/ 
hígado: May sakit sa atay. 

ENFIERECERSE, r. irreg. como 
ai^radecer. Bumangís; magbangís 
^ ENFLAQUECER, a. irreg. como 
agradecer. Payayatin; pahinain. || met. 
Magpahíná nang katawán. || n. yr. 
Mangayáyat.|lmct. Mawalán ng loob; 
madcsmayá. 



ENF 

ENFRANQUECER, a. ¡rreg. co- 
mo agradecer. Palayáin. 

ENFRENAR, a, Suotán nang fre- 
no ang kabayo, II mct. Supiün. 

ENFRENTE, adv. I. Sa tapat; 
sa harap. 



236 



ENG 

ENGOLFAR, n. Mápalaot, ó.má. 
laot ang isang sasakyán. Gámit nanián 
sa recíproco.\\r. met. Pásuot; ó másuot 
na lubhá sa anomán.||Pahila; padalá 
sa anoniang pagiísip ó hilig ng piívó. 
\==>en cosas graves. Másuot sa mabibi- 



ENFRIADERA, f. Pálamigan ng gat na bágay.||a. Iláot; ó ipások sa 



túbig. 

ENFRIADERO, m. Lugal na pk- 
lamigan. 

ENFRIAR, a. Palamigín. iLmet. 
Tinplahín; ó paiamiglamigín ang la* 
kás at silakbó nang híÜg nang ating 
kalooban. || r. Lumam¡g.|| Tumamlay. 

ENFURECER, a. ¡rreg. como 
agradecer. Pagalitin; püutín. || r. Ma- 
gálit nang labis. II Sumasal ang ha- 
ngin ó úgy^i.'^^zcon^ contra alguno, ¡Ma- 
gálit sa, laban sa MLzzzpor iodo. 
Ikagálit ang bálang na.=^(f ver in- 
justicia. Mapoot na makákita nang 
manga di katowiran. 

ENGALANAR, a, Suotán; pa- 
mutihan; damtán nang marikit. || r. 
Maghiyás; magsuot nang maínam 



golfo ang sasakyán. 

ENGORAR, a. irreg. como acor- 
dar. Bugukín nang manok ó nang 
ibón ang ¡tlog. 

ENGORDADOR, RA. m. y f. 
der. nang engordar. Ang nagpápg. 
taba; ó mapagpatabá. || adj. Pangpa- 
taba. 

ENGrORDAR. a. Patabain. || n. y 
r. Tumabá. || met. Yumaman. 

ENGRANDAR, a. Lakhán; dag. 
dagán. 

ENGRANDECER, a. ¡rrcg. co 
mo agradecer. Lakhán; dagdagán.|¡ 
met. Padakiláin; parangalín. || Palak- 
hín sa balíia.||r. Lumakj. || mct. Má- 
dangal. 

ENGRASAR, a. Langisán; ó lag- 
=.con, de flores. Maghiylís; ó mag- yán nang taba ang anomán. || Pahi- ; 
pamuti nang bulaklak. ran; ó mansahán nang taba. Giná-I 

ENGAÑADOR, RA. m. y f. gamit namán sa recíproco. * 
Magdaráya. ENGREIMIENTO, m. Kapala- 

ENGAÑAR, a. Dumáyá; buma- lúan. || Paghahambog, 
Imo; tumalimuang. 11 Papaniwaláin sa ENGREÍR, a. irreg. ^ como m>. 
di totoo. ||r. Maniwálá sa hindi to- Pagpalaluín; pasukan nang kabain- 



toó; aríing totoo sa loob ang hindi. 
11 Magkámalí; malímang. =¿•¿7^/, por 
las apariencias, Mámali nang pañi 
wá'á; mámali sa masid.=(f;i U cuenta. 
Malíman^ sa bílang ó pagkuenta. 

ENGAÑO, m. Dáyá; límang. || 
Pagdáyá. 

ENGASTAR, a. Magkalupkop; 
magengaste.=:íí?« perlas. Engástehan 
d£ perlas.=^// oro. lengaste sa ginto. 



bugán. II r. Magpalaló; maghambog. 

ENGROSAR, a. irreg. como acor 
dar, Kapalán; dagdagán ang kapal 
II met. Dagdagán; damihan. || n. y r. 
Kumapal; durnami. 

ENGRUMECER. a. irreg. cerno 
agradecer. Papagbutilbutilín; pagbi- 
lutbilutín, ang isang bágay na lu-; 
saw, II r. Magkábutilbutil; magkábí^ 
lotbilot. 



— 237 — 
GNH 

ENGULLIR, a. irreg, como óru- 
mr. Lunluning dalid¿lí na huag ng 
nguyaín. llmet. Agad maniwálá sa 
anomang kabulaánang balita. 

ENHAMBRECER. n. irreg. co- 
mo agradecer. Madayukdok, ^ 

ENHAMBRENTAR. a. irreg. 
como acertar, fam. Makagütom. 

ENHEBRAR, a. Suután nang 
siíiiílid ang karáyom; hiblahán. || mel. 
y fam. Magkatnigkatnig; magkawit- 
káwit nang manga halimbáwá, re- 
frán, etc. 

ENHEST/vR. a. irreg. como acer 



ENJ 

sang damit, || Pahirin ang liíhá, pawis, 
^\.c.=^/as lágrimas al amigo. Aliwíiv 
ang k^ihig2(n.=( ropa) á la lumbre. 
Patiiyuíng idaráng (ang damit) sa 
baga. II r. Mangayáyat. || Magpáhid 
nang toalla at nang matuyó ang pag- 
kabasá. II Matuyó. 

ENJUNDIA, f. Linuap, ó taba 
sa loob nang tián nang háyop, 1á\q 
na ang sa ibón, 

-ENJUTO, TA. p. p, irreg. nang 
enjugar, y adj. Tuyo. || met. Payat; 
patpatin, ó tuyo ^ang katawán. |! m, 
pl. Manga linghás na pangparikit ng 



tar. Ituwid ang tayó; tayugan. || r. Tu- apoy. || Mugmog nang tinápay.— tífe 

muwid; niaging tikasán ang tayó. carnes. Payat; walang laman. 

ENHITAR. a. Tuhugin nang si- ENLACE, m. Paglalákip; pagpi- 

nü'id anganomán. || met. Magsabí ng pisan. || Pagkakákawít; pagkakksíló.|| 

walang tuto at dugtongdugtong na met. Pagkaknmagának. || Pagkákasal^ 

bágay, para nang magdugtongdug-. 6 pagaasawa. 

tong nang se?i¿e?icia, refrán, etc. || ENLAZAR, a. Talían; siluin ang 

Ihelera.||met Hnsay¡n.||r. Pumatungo; anomán, || Lagyáia nang síIÓ. II Pag-* 

tunmmpá sa anomáij. dugUingín; pagkawitinj pagsilúin.=a 

ENJAMBRE, m. tCawan nang (una cosa) á, con otra. Ikawing (ang 



pukyutan. || met. Karamihan; kaka- 
paián nang tawo ó nang anomán. 
ENJAULAR, a. Kulungín sa hau- 
la. II met. Ipások ang isíi sa hilan- 
guan. II r. Mákulon.G; sa hauia- 



isang bágay) sa iba. 

ENLENZAR. a. irreg. como acer^ 

tar. Balutan; ó diktán nang kayo 

ang tabla, sa Ijigal na may panga-- 

nib na lumáhang at sa manga sug- 

ENJOYAR, a. Hiyasán; pamuti- pong. || r. Mabálot nang kayo ang 



han nang hiyás. jj Sa manga platero 
ay magengaste nang mahalagang ba- 
ló sa isana alabas. 



sugpong nang tablá't ang lugal na 
may pnngánib na lumáhaijg. 

ENLODAR, a. Putikan, ó dum- 
ENJUAGADIENTES, m. fam. han nang púiik. || met. Dungisan; sa- 

minümumog yangin; siráin ang dikit at halaga, [( 
Magpunó; o rnapunó nang pütik. 



Ang tübig 6 licor na 

at nang malinis ang ngipin. 

ENJUAGAR, a. Banlawán. jj a. 
Hugasan ang bibig. jj r. Magmiímog. 

ENJUAGATORIO, m. y 

ENJUAGUE, m. Pungmiímog; 
pagniiumiímog. 

ENJU íaR. a. Patuyuín ang ba- 



r. 

ENLOQUECER, a. irreg- como 
agradecer. Siiáin ang ísip; || Ululín 
ang kiípowá. Ijn. y r. Maulol; ó ma- 
sha ang ulo; mabali\v.= ¿/^ amor^ 
Maulol sa pagíbig. 

ENLUCIR, a, irreg, cerno lucirt 



ENL 



238 — 



ENM 



Pintaháti nang yeso ó ápof^^ auLj pa- 
der, at nan^ puiiuiii. ||, í jni.dii; pa- 
kintabín; hulihin aij?.;- kas.;ii-ki[j.:ing' 
metal. 

ENLUTAR, a. Luk;aan, o ba- 
lutan nang luk.^a. |¡ lui.t. PaiiLviiliin^ 
limín. II LipLisía íkiiil:; )iíra[), (Jalaui- 
hálí, ttc. 

ENLLENT[<:Cb:R. a. inv-. como 
agradecer, Pal.iuihiilín. I! r. Luruain- 
bot. 

ENMAGRIÍCíCR. a. irr.g, como 
agiadecer. Payayaliii. ¡| n. y r, Ma- 
ngayáyat. 

ENMALECKR. a. ur-.-v;. como 
agradecer. Pasainaín; ^'iiáin. !| r. Sii- 
mamá; masírá. 

ENMARAÑAR, a. Gusuíín; píig-- 
suuLSUUlín an:; simili-.i, hiiívjk, tlc.|| 
met, Palabúin; ini iihín an;'' isamr 
bagay, na ang inagliiiluiSMy ay mag- 
hírap, kayaí sínasai^inL; aug ¿sang 
úsap ay naolílo 6 cirMAüo, ^/ue un 
//^//í? SE riA KNM.\R\.vAi)0. GrM]iÍL din 
sa recíproco, 

ENMARILLIÍCKR. a; irr.a^ co- 
mo agradecer, Paiii awíii. || r. Alani- 
lavv. 

,ENi\/[ASCARAR. a. Suotári nang 
máskara; kal)if.áí) n./ní^' uvibkara ang 
mukha. || r, Ma.^ína.kaia. 

ENMKLAR, a. in\'g. como acer- 
tar. Kuiapiilan \vm<g^ pulot. jj m-t. 
Tamisán; sara:)iii. ü n. Magj-.ulot ang 
pukyulaiK l| Tii.,íya;,)ís; Mnmarar). 

ENMENDAR, a. inv-: \:omo 
acertar, íliiiayin; pawíin ang kisi- 
raáii nang ano.náu, 6 aiig makipá 
pangit sa isáng !;.i:>;ay. || lii])n[).k; tu- 
wlrín ang kamáiian. ¡i Sanias; lám- 
taman; l)ayaran .-.ng mang i kasiraán. 
(I Baguhia. 11 r. M igpakaluí.ay; iñag- 



bago nanq" ugáiiiig masamá.m con^ 
[)or los />¡ír;¡()s co/rsejos. Mi)g[)akahü- 
say ó hiimúsay sa, ó dáhil sa'ma- 
biií)iiL¡ng \\\ii()\.~-^de rdcntir, Magbál- 
\va nang p. ¡g^sifamiaiing^. 

l':N.\[[íCNDA, f. 'Pagoago, 6 pag- 
Ixihago nang aiiománg kuiiálian. Ii 
Gantí, b l)cíyaci. || loi. Kabayarán sa 
mai)g;í nágawaiig kasi:aan. 

ENiMOI.IJíCb:R. a. ineg. como 
agradecer. r\iníii uang ámag.||r. Anía 
gilí, í) maglc .cVíri;,g. " 

KNMÜ1JJ^CÍí:R. a. irrcg. corno 
agradecer. lAiiambutín. || r. I^uinam- 
but. 

ENMüDiCCER. a irrcg. como 
agradecer, Pii)ilii;i, i|,rn/i. ■Sabatín at 
nang biiag iJi/.gp lUiloy magsalilá. || 
n. Mapipi; hiíag rnakapangú:>ap. || 
niL-t. Mii:ig umimik, kung k.iilá'n dá- 
pat mangiisap. 

ENNEGRIu;J^R. a. irreg. como 
agradecer. Pai'iniín; tii^áin nang iúm 
ang íinr)in,ín, ü r, LJiiitim; mangilím. 

ENNOIJI.KCER. a. irreg. como 
agradecer. Pii..)[)Lnih nang kamáhalan, 
¡1 Itanyag; ibunyí. II met. Pamutihan; 
pngyam min ang anoínang ciudad 6 
teinploy etc. || met. Bigyang dangal 
at kamihalan. || r. Mapuspbs nang 
kamahaian. 

ENNUDECER, n. irreg. como' 
agradecer. AL igkaluihul. || Maburil 
ang k'ihoy. ^ ' 

ENOJADIZO, ZA. adj, der. ng 
enojado. M.te;ag ililín; bugnot. 

ENOJAR, a. Pigaliiin; 6 magpa- 
gdiu II 1. ,\[agálil. II a. Diimalisa; bu 
miaigiilo. II r. m,/i. Sumasal.; lumakás 
an^jf Ivaiigm ;¡t al<)n, i:.U:.-~^cony con- 
tra el ,j¿alo, iVíagUit sa masamang 
tawo. 



incí;. co- 



ENO 

ENOJO, m; (^álií; poot. || 1 ampo; 

miibi. 

ENORGULf.ívMíR. a ' 
mo agradecer, P;igp.il,;lo.in. || r. 
palalo, ma^kr.'ooii iki:u;" kdpalaloMn. 

ENRALliCIiR. a. irr-g. como 
agradecer, ai^r. I)aiani;-a»i ang" ha la- 
man, at nang liiíingó. || r. Diimálang 
ang pananim (S k;ik iho)'a)i. 

ENRAMADA, f. Bálng; dainara, 
ó pamiiting manga sangá iiang ki- 

m.mgá pista, 
káhoy na bu* 



— 239- 

ENR 

ENROBUSTl- CIÍR. a. irreg. co- 
mo ai^radecer.Y. RO.liUSTEcfeR. 



hoy na ginágfamit sa 

II Manga saíigá n.mg 

hay. 

ENRANCIARSR. 

ENRARECER, í 



agradecer, líuha 



r. U manta, 
irrcg. como 
ji:\V;ínc II r. Mamo- 
haghag. 

ENREDADOR, RA. p,i, y f- Ma- 
pangg"uló. II Mapai:^'liali']ílumá[)it. || 
Maibigín sa sitsit. 

ENREDAR, a. Siluin. ||GnIuhín; 
pagkawilin. || Likulin. || Mándala; ma- 
mantí. || Maghatid nnnji' ijiagkákaalit, 
II mct. isuot ang isa sa isang'kahi- 
hiyán. II r. Maguió; magkaguló; mug- 
kásuotsuot. II Mang;\!unyÍ7; pakalunyá. 
II Maki|X(gtalo, ^~ (una cosa.) á, ce)7i, en 
otra, Má^oot (ang isang hágay) sa iba, 
na magul(5; magkásiiot.suot.=^/¿;/róz- 
bras, Mngtalo; n^ingtákapan. 

ENREDO, m. (iuló; pagkakásuot- 
suol nangf anomáü., para nang sinii- 
lid at iba pa. || Likot; kalikuíán. || 
met. Sitsit; kasinungalingan; enredos. 
ENRIQUECER, a. 'irrcg. como 
agradecer. Payamanin. || Pagyamanin. 
II Padilagín. || n. y r. Yurnaman. || 
'■Dumilag.=//6' eicjiria. . Y!irj^,aman sa 
dúnong. II a. mrL i\írnuliiian; liiya- 
sán.^^\ -■-'/, de galas. Pagyamanin nang, 
sa hiyás. 



ENRODx^R. a, irrcg. como acor^ 
dar, Parusabang ika'nit sa^ gulong. 
Ang parusang ilo'y nang panahón ng 
inqnisición, at sarirairiiig pa::aán ang 
pagirawa. 

EISIROJECÍÍR: a. irrcg. como 
í7^^rr7^/6r6r/Pag!)aga!)in. || Tináin; pin- 
taban nang pulang matingkad. Ik n, 
y r. Magbaga. || Alamulá; punuilá. 

ENRONQUICCRR. a. irreg. como 
'agradecer, Pa.pamau.^in, || n y r. Ma- 
maos; mamalaí:. 

ENROMÍ^X'ER. a. irrcg. como 
agradecer. 'Iliawa o iipushi nang ga- 
lis na linátawag nang kastíiang rofía. 
ENROSCAR, a. Kidkirín; üka- 
win. II Ikidkid; ikid. || r. Kumilíkid;' 
luminkís: i)umuliípot. 

ENRUINECER, n. y w Ma- 
ging hámak; magkaroón nang ugá- 
iing b.árnak. 

ENSAEZAR. a. ítaás; ibunyí; pu- 
rihin. II r. M itaas sa kamáhalan, || 
Mábunyí.||M;-gbLÍnyían/|| Purihin ang 
saviü. 

ENSAMBLAR, a. Pagkatnigín; 
paglapatin; pagkamba'iing mahiísay 
ang manga |)iraso nang káhoy. 

ENSANCHAR, a. Laparan; hi- 
wangán, || Rik'ann. || Bisakiatín. II r. 
mct. Magyabang; magpalaló: magma- 
laás. II Lumow.nig; mabikiad. 

ENSANDí'lCER. ¡]. y r, como 
agradecer, Masíra ang ísip; maging 
maang o tuiaki./ , 

ENSANÍi RENTAR, a. irreg. co- 
mo acertar, J^^ungísan; ligmakín ng 
dugo- 11 met. Maglágak sa historia 
nang kai^.nmbalh im.bal na alaala. || 
r, iviapoot; magaiit nang labis síi 



— 24o — 
ENS 

Isang pakikipagtalo- I| Malígo; maba- 
lot nang dugo. || met, Magpátuluán 
nang dugo ang nagkákagalit.=¿:<9//, 
contra alguno. Mapoot nang malabis 
sa isa. 

ENSARTAR, a. Magtiíhog nang 
biitiK |[ met. Magsalitá nang samot- 
sámot at walang kahinusayan, || r. 
Magkulong sa isang lugal na ma- 
kí[5ot; magfpatong-pátong- doon, 

ENSAYAR, a. Subukin; likmán. 

II Sanayin, j] Siyasatiri; uríin; tingnán 

ang kalidad nang* gintó, pílak, etc. 

II x\ Magsánay,=a cantar. Magsánay 

umáw¡t.=^;í el cacito. Magsánay sa 

pagáwit. 

ENSEBAR, a. Pahiran nang se- 
bo. 11 r. Mapuno nang" sebo. 

ENSENADA, f. Look nang dá- 
gat; ó likong malakí bago umabot 
nang pasigan; lungos, 

ENSEÑANZA, f. Áral; pagtu- 
turo; o turo. 

ENSENAR, a. Aralan; turüan.[| 
Ipakita, ó itüió.=i leer. Turúang 
bumasa. II r. Mahirate; mágawi.=i 
buenos ejemplares. Mágawi sa mabu- 
tin halimbáwá. 

ENSERES, ra. pl. Manga kasan- 
kapan; manga bagaybágay. 

ENSILLAR, a. Lagyán nang siyá 
ang kabayo, ó ang alinmang háyop. 

ENSOBERBECER, a. irreg. co- 
mo agradecer. Hilahin sa kapalalúan; 
udyukán nang kapalalúan. || r. Mag- 
palalo. II met. Sumigwá ang dágat; 
ó lumakí at sumasal ang alón sa 
dágat. 

ENSOGAR, a. Sugahan; ó isuga. 
II Balibiran nang suga. || r. met. Mag- 
bigtí. 

ENSOÑAR, a. aut. V. SQÑAR^ 



ENT 

ENSORDECER, á. irreg. como 
agradecer. Bingihín; patningihin.il n. 
y r. Mabingí. || met. Magbingibingi- 
han. 

ENSORTIJAR, a. Balisusuíh; ku- 
lutín ang buhok, sinúlid, etc. || r. Ma- 
kulot; ó mangulot. 

ENSUCIAR, a. Dumhán; ó man- 
sahán. || met. Dungisan angkáluluwa, 
puii, kamáhalan nang gawang hindí 
dápat. I) r. Mátae; ó máihí sa da- 
mit na suot, sa hihigan, etc, || Pa- 
lamiíyot; padalá sa sühol 6 regalong 
iniáalay sa kaniyá. |j Marumihán. 

ENTALEGAR, a. Isilid sa sií- 
pot; ó italega. 

ENTALLECER, n. y r. irreg. co. 

mo agradecer. Lumakí; magsiílol ang 

manga halaman ó káhoy; magsupÜng. 

I) fiji^m. Magkaróon nang mabutí ó 

pángit na tikas. 

ENTARIMAR, a. Tarimahan; ó 
lagyán nang tarima, ¡(r, Paloob, ó 
magsuot sa manga tarima. 

ENTARQUINAR, a. Lagyán ang 
Iiípá nang patabang pusálí ó laboab, 
11 Dumhán ang anomán nang pu- 
sáli ó laboab. n r. Mapünó; ó ma- 
dumhán nang laboab. 

ENTECO, CA. adj. May sakit; 
payat; mahiná. 

ENTENADO, Da: m. y f. Pa- 
mankin sa pakinábang. 

ENTENDER, a. irreg. como as^ 
cender, Matantó; mabatid; máinlin» 
dihan||Mátutuhan; mákilala; mataíok, 
II Umintindí; mamábala; gumawá; 
humátol. V. gr. Ang hukom na umí- 
iNTiNDi ó HUMÁHATOL sa úsap na 
ttóy el juez que entü?ide de esta causa ^ 
etc. 11 Umakálá; maghinágap: halim* 
báwá,^(? ENTIENDO quc €slo €S mejor 



ENT 

que aquello^ inaacalá 1<o ó hinÍhi- 
NAGAP ko na Hoy lalong viahuti sa 
robn.^de alguna cosa, Mamahalá; 
umintindí nang anomang bágay.= ^ 
en sus negocios, Mamahálá nang ka- 
niyang manga hánapbuhay. || r. Mag- 
kákilala; magkáintindihan. || Máki- 
lala; matarok ang sar¡li.|| Magsasama 
na magkásangayon sa paggawá ó pag- 
1 ikad nang anomán, na usa ang nía- 
ging tungo at hangad.=í"¿?;/ alguien. 
Makipagintindihan sa \^L'=^por se^ 
ñas. Magkáintindihan ó míiinlindi- 
han sa mustia. 

ENTENDIDO, DA. p. p. nang 
entender y adj. Marúnong; bihasa; 
matalino. 

ENTENDIMIENTO, m. Bait; 
ísip. II Talas nang ísip ó nang ulo- 

ENTENEBRECER, a. irreg. co- 



241 



ENT 

tar. Ibaón; ilibing. || Sumama ó ma* 
kipaghatid sa Iibing.||Mátirang mabií- 
hay. V. gr. Itbng hátá at malakás kay 
sa aiin ang mAtitirang mabtíbuhay 
ó S1YANG MAGLÍLIBING sa ating laJiatj 
estCy que jis el mas Jbven y robusto 

HADE ENTERRARNOS á todoS.\^X. Tu- 

malíkod sa mundo na mások sa isang 
convento ó lumayo sa katipunan nang 
k^powá. Karaníwang lálong sabihihg 
sepultarse en vida. 

ENTIBIAR, a. Pagmalakukuhín; 
ó pagmalahiningahín ang tiíbig ó ano- 
mán. II met. Bawahan ang ínit ó pu- 
sok nang kalooban sa paggawá ng 
anomán. Gámit namang paiang recU 
proco sa lahat nang kahulugang íto. 

ENTIERRO, m. Libíng; ó pag- 
lilibing. II Báunan; líbingan. 

ENTIGRECERSE, irreg. como 



mo agradecer, PadiÜmín; palungku- agradecer. Magálit; magngálit na pa- 



tín. II r. Dumilim; lumungkot. 

ENTERNECER, a, ¡freg. como 
empobrecer. Vd\^mh\x>\vi. II r. Lumam- 
bol; ó manglambot. || a. met. Papang- 
lumuhín; hikayating mahabag. || r. 
Manglumó; mahabag. 

ENTERNECER, a. irreg. como 
agradecer. Palambutín; pasariwáin. || 
met. Panglumuhín. || r. Lumambot; 
rnanarívvá. || met. Manglumó; maha- 
br . 

r rRRNECIMIENTO. m. Pang- 
¡ti: !Li X : anr^lalambot; habag. 

K V kO RA. adj. Bud; lubós. 

í Háyuí v¿. ^:^:; (V^gín; 6 hindí ka- 

,/on. II me^ \.::\h\'.' ^•■^*^lakás ang ka- 

^'' ^ !l Banal. ;^ •;;:; "t matíbay 



rang tigre. 

ENTONCES, adv. 
noón; nang panahong 
pafeíkakáiaong yaón. jj 

ENTONTECER, a. 



t. Niyón; a 
yaónj ó nang 
Kun gayón, 
irreg. como 



.(( KatrtwaLj. 

* tí dmuít), 
,..:.RRA.R. a/írr^. 



^ihírang 
:nsin 



agradecer. Hangalin.||Baliwin.||n. Ma- 
hangal; mabaliw. 

ENTORTAR, a. irreg. como t^r^^r- 
dar. Pilipitin; ikíling. || Pisakin ang 
mata. II fam. Busugín; buyáín nang 
torta. II Ipaloob sa torta. |j r. Mapilí- 
pit. II Mapísak. |j Magpisakán. || Mag- 
pakabüyá; magpakasandat nang torta. 

ENTRADA, f. Pasukán. jj Pag- 
pAsok. II niet. Kapangyaiíhang maka- 
gawá nang anomán. || Pamulá nang 
anománg kasulátan, libró, etc. | Pa- 
kikipagíbigan ó ainistad. || Báwa't isa 
nang manga íilam, na kasunod na 
idinüdulot sa sopas, ngiíni't hindí to- 
:^ong malalakí na gaya nang /w- 

3* 



ENT 

CJiero at asado. 

ENTRANTE, p. a. nc-ng enirar^ 
s, y adj. Ang pum^sok ó pápasok. 

ENTRAÑA. í. Lamaíig loob ng 
katawán, para nang baga, píiso, etr. 
Plural na lalong karaniwang gaini- 
tin. II p!. mot. IJbod; gitna: v. gr. || 
jÚBOD ftang lüpAy entrañas de la 
¿ierra, etc.\\ Kalooban; loob. |) met. 
Kaugalián o paguugáli nang isang 
tavvo, at sinásabi: íatvong mabulmg 
KALOOBAN Ó KAUGALIÁN, hombre de 
buenas entrañas. 

ENTRAÑABLE, adj. Taós; 6 
taimtim sa loob. 

ENTRAÑAR, a. Patausín sa loob. 

II n. Manaós; ó pagtausán anp: piisó. 

II r. Makísama;^ makipagíbigan nang 

boong plisó. II Umíbig nang taimtim 

sa loob. 

ENTRAR, a. Ipások; ipaloob.|| 
Isubó, tu ilápat ahg isang bágay sa 
iba. II Pamulán: v. gr. pamulán ang 
librh, entrar el libro, etc, || n, Lllí^:u- 
bin. II n. Pumások sa isang katipu- 
naii, para nang entrar en la clase 
de caballeros^ pumások sa klase 7ia?ig 
?nañgáka allero, etczzizá saco, Looban; 
salakayin, ^¿'(p//, á uno. Makipagiísap 
nang anomán sa isa. ó makipagtrató 
nang anomán. ==^/í la iglesia, W:k^<:y\i 
sa simbáhan,=¿/^ rondón. Mások sa 
isang lugal nang walang babalá, na 
parang dating kapalágayang nang loob 
ang dáratnan doon.=a/ edad, Tu- 
mandá. jj r. Paloob; mások. y r. Ma- 
kisMamuhá. 

ENTREACTO, m. Ang pagitan 
nang dalawang acto nang isang ko- 
media. 



— 242 — 

ENT 

anomán 6 ang sínoman.||IpagkánuIo. 
■=L(la caria) á oíro, Ibigay (ang su- 
lat) sa iba. || r. Sumakamay nang iba, 
na sumuuod sa gustó ó panihüá niyá. 
II Pábigay; pálulong sa anomán. || 
Padalá; pahila. || Mamah:i!a.|| Umasa. 
=¿2/ estudio. Pákilong sa pagaáral. 
— de un establecimiento. Mamábala ng 
isang e<tablecimiento.=:ze?i brazos de la 
suerte, Umasa sa kapalaran. 

ENTREJERIR. a. irreg. como 
huir. Ipíisok ó ipaloob su iba* 

ENTRIíLUCIR, a. irreg. como 
lucir. Sumíkat nang makulimlim. || 
Magliwánag nang malamlam. II n. y 
r. Mamanaag ó mábanaagan nang 
bahagyá. 

ENTREMEDIAS, adv. t. y I. 
Sa pagitan, (6 nang dalawang lu- 
ga! 6 panahón). 

ENTREMORIR, n. irreg. como 
dormir. Maubos 6 mamatay nang un- 
tíunti, gaya nang isang ílavv kung 
kinükulang nang langís. 

ENTREOÍR, a. irreg. como oir, 
Máulinigan. || r. Makáulinig. 

ENTREPARECERSE.^ r. irreg. 
como agradecer. Manganínag. || Má- 
hawig; mMcahawig. 

ENTREPERNAR, a. irreg. como 
acertar, Isípit ang paá sa dalawang 
híiá nang iba || r. Magkáí>ipit ó mag- 
kásoot ang manga hita. 

ENTREPONER. a. irreg. como 
poner, V. INTERPONER. 

ENTRESACA, f. Pagpíü; pag- 
hügot; II Pagpüiol nang káhoy sa btvrk*- 
dok. 

ENTRESACAR, a. E'min; hala- 
wín; hirangin. II PumütQ'^l nang káhoy 



ENTREGAR, a. Ibigay; ientrega ,sa \ywv\(\oyi,—( todo Ir^ bueno) de un 
sa kamay„ ó sa poder nang iba ang libro. Halawín (arig lahat nang pí- 



— 243 



ENT 

nakamabuti) sa isang* libro. 

ENTRETEJER, a. Ibalákí; ó isa- 
lit sa paghabi. II Ikamá ang* isang- 
b^gay sa iba. || met. Ih&Ió; isalit. 

ENTRETENER, a, irreg. cop.io 
tener. Libangín; aliwín. || r. Magaliw; 
niaglibang.=í'r>>;/ ver la tropa. Mag- 
aliw nang panonood sa tropa. =(í?// 
leer. Magiibang sa pagbasa, 

ENTRETENIDO, DA. p. p. ng 
entreteficr, y odj. Masiítihin; masayá 
ang ugáü. II Meritorio na walang suel- 
do Sel isang oficina. \\ Libang; 6 na- 
líübang. 

ENTREVER, a. y r. irreg. como 
ver. Mábanaagan. 

ENTREVERADO, DA. adj Sa- 
litsalit, 

ENTREVISTA, f. Pagkikita at 
paguiísap nang dalawá 6 madlá sa 
isang luga!, il Típanan. 

ENTRISTECER, a. irreg. como 
agradecer. Lungkutín ó bigyang lung- 
kot;Iumbayín.||Palungkuíín. || r. Ma-. 
lungkot; mal.umbay = ¿'¿?//, de la Jtotí'- 
cia. Malangkot sa balílá.=/<?r mala 
suerte, Malumbay dáhil sa masamang 
kapalaran. 

ENTULLECER, n. y r. irreg. 
como agradecer. MaUímpó. || met. 
Mátayong; máhintó ang anonirin. II 
a. met. Itayong; ihintó ó pahin- 
tuín, 

ENTUMECER, a. irreg. como 
agradecer. Pangimayin ang alin- 
mang lugal nang katawán (j r. Ma- 
ngímay . 

ENTUMIRSE, r. Mamanhid. || 
MaTi^ú^oí^S ^'"^g laman. 

EISÍTURBIAR. a. Labúin; ó la- 
biían (I m^^' Guluhín; padiiimín. || r. 
Lumáíbó. II Maguió ang anomang na- 



ang 



ENV 

katalatag na mahiísay. 

ENVAINAR, a. Isálong 
sandata sa kaluban. 

ENVANECER, a. irreg. como 
agradecer. V. ENSOBERBECER. 

ENVEJECER, a. irreg.^ como 
agradecer. Lumáin; patandaín, para 
nang: a?tg manga kahirapan ai ang 
pa?taho7t ay nagpápatandá sa tawOj 
los trabajos y los años envejecen 
á los hombres; ai ang malabis napag 
gámit ay siyang lumúlumá sa ??iañgá 
1zasa7tgkapany y el mucho uso enve- 
jece á las cosas.z=ze?i los negocios. 
Tumandá sa paghahánapbuhay. = 
con, por los disgustos, Tumandá sa, 
dáhil sa manga siíkal nang loob. jj 
n. y r. Tumandá; malümá.'|| Mag- 
luat; tumagal ang anomán. 

ENVENENAMIENTO, m. Pag- 
Inson. 

ENVENENAR, a. Lasunin || r. 
Málason. 

ENVERDECER. t\. y x. irreg. 
como agradecer. Manaríwá ang pá- 
rang. 

ENVÉS, m. Kabalikán. Ilfam. 
Likod; líkuran, 

ENVESTIR, a. irreg. como pedir. 
V. INVESTIR, verbong lalong 
kagamitá» at maífiam dingín. 

ENVIAR, a. Utusan; ó papa- 
ruiiín sa isang lugal. II Ipadalá; ipa- 
hatid==:(^á alguno) á la botica Papa- 
ronín (ang isa) sa hetica.z^: d pa- 
sear. Ipagtaboy nang masakiap na 
sabi; ipagtábuyan.=¿:í?/í un presente. 
Papagdalhín nang isang álay ó re- 
galo ^por z//>í(?.=Utusang kumuha 
nang álak. 

ENVIDIA, f. Pangimbulo; kapa- 
nagbilían. 



ENV 

ENVIDIABLE, adj. Nakapangf. 
ngimbulo. 

ENVILECER, a. irreg, como 
agradecer. Alisan nang kamáhalan; 
gawing busabos at hámak |j r. Ma- 
ging hámak. 

ENVITE, m. Pustá. || Pagaáiay 
nang anomán. 

ENVIUDAR, n. y r. Mabao. 

ENVOLTORIO, m. Balutan;b¡g. 
kís nang damit, ó nang anomán. || 
Kapintasan ó siiá nang depanyo, 
dáhíl sa pagkáhaló nang ibang bágay 
na lana, na hindi ukol sa habing yaón. 

ENVOLVER, a. irreg. como ab 
solver ^^2i\\Jí\xx\) tungkusín; balibiran. 
II Ilahok; ipakisama. || Gusutín; pag- 
\\úó\\úoin=zcon papeles. Balutin nang 
^sc^pti^^enyenire lienzo. Tungkusín; ó 
balutin sa linso. || r. Magbálot; j| mag- 
balábal. || r. met. Makiháló: ma- 
kilahok na pagitná sa karamihan. 
II met. Mangbabaye; mangálunyá. || 
raet. Málahoksa gitná nang madlá 
^=¿con manta. Magbálot, 6 magba- 
labal nang kúmot na üiakapal=:(?;í 
sábana. Magbálot sa kümot na 
manipís. 

ENVUELTO, TA. p. p. ¡rreg. 
nang envolver. Nabábalot; nálalahok, 
ctc 

ENZURDECER, n. irreg. como 
agradecer. Maging kaliwcte. 

EPIDEMIA, f, Sálot; ó pagka- 
kimatay; sakit na manakánakang 
dumádapó sa bayan at ipinagkXka- 
niatay nang marami: may epide-- 
mia nang buliítong, kung sakáli't 
ang sakit na itó ang ipinagkítka- 
matay nang madlá sa isang luga!; 
may epidemia ng cólera, lagnat, etc, 

EPIDERMIS, f.anat. Ang bálok, 



— 244 — 

EPI 

na nasa káibabawan ng ating balat. 

EPIFANÍA, f. Pagsipot. || Ang 
pagsambá nang tatlpng haring 7)iago 
kay Jesiís. 

EPIGLOTIS. f. anat. Tiláo, 6 
kampaniliá nang lalamunan. 

EPISTOLAR, adj. Náuukol sa 
súlat. 

EPITAFIO, m. Siílat; ó kaiátula 
sa ibábaw nang libing. 

EQUIDAD, f. Katapatán. || Pag- 
kakáisa. || Kabanayaran; ó kabíiitan 
sa paglalápat, 6 pagtupad ng manga 
kautusán, na ang lálong ináatindi 
ang akilá nang naglagdá at hindi 
ang letra niyá. || Matuwíd na pagha- 
hala^á nang ipinagbíbili. 

EQUIDISTANTE, adj. p. a. ng 
equidistar. Magkasingláyo; ó mag- 
kaisá nang layo. 

EQUIDISTAR, n. geom. Mag- 
káisa ang pagkakálayó. 

EQUILIBRAR, a. Timbangín; b 
pagtimbangín ang bigat. n r. Magká- 
timbang; malimbang, || r. met. Pagpa- 
rehonin, 

EQUILIBRIO, m. Pagkakátim- 
bang; tatag. 

EQUINOCCIO, m. astron. Pana- 
hong magkasingluatang gabí at áraw, 
at ang áraw na sumísikat ay nasa sa 
signo nang Aries at Libra. 

EQUIPAGE. m. Kapisanar ^; n í 
lahat nang báon at manga o^ 'ai 1; 
han sa paglalakbay bi? ^ 

EQUITATIVO V \ .Hí Ná^ 
aayon sa matowir- ;: i at aVcí- 

bait sa pagtir^:ul ;^.ü'h: Uíioma^vg ntos'- 
II Katan^v:. ■,•..:. ■•-''^?>¿U)rí^a halaga. 

P^ '''■'- -ikáisa at ii:5^k.^'-íü'-b- 



— í?4S — 
EQU ERR 

dalawá ó madlang bágay. II Pagkaká- panindigín ang buhok. |j Punin nang 



wanf^ki. 

EQUIVALENTE, p.a. nang equi- 
valer, s. y adj. Kasinghalagá; katim- 

bang. 
EQUIVALER, a. irreg. como 

valer. Mákahalaga; mákaisa nang 

halaga. 
EQUIVOCACIÓN, f. dcr. nang 

equivocar. Malí; pagkakámali* 

EQUIVOCAR, a. Imali; litohín. 
II r- Mámali; ó magkámali; malitó. 

zffLen algo. Mámali sa anomán. 
ERA. f. Panahon; luat nang isang 

panahóng alinmán. || Gíikan; ó pinag- 
gígiikan. II Kama nang liípá na pinag 
látamnam nang giílay sa isang hála- 
manan. 

ERGUIR, a. def. sapagkaU ang 
I. a persona nang presente de indi- 
cativo ay hindi gináganiit: ger. ir- 
guiendo: p. p. erguido: pres. ind. 
tií irgues 6 yergues; él irgue óyer- 
gue, nosotros erguimos; vosotros er- 
guís; ellos irguen ó yerguen: pref. 
él irgtiio; ellos irguierojv. imperat. 
irgue ó yergue tu; irga ó yerga él; 
irgamos nosotros; erguid vosotros; 
irgan óyergati ellos: subj. pres. irga 
ó yerga; irgas ó yergas; etc: ímperf. 
irguiera, trgiúrh y irgtaese; etc:'fut. 
irguiere, etc. Itayo; ó ituwid. || Itaás 
ang ulo; i awid; papanigasín ang liig 



/'•CAR. . 



hambog; magpalaíó. || 
M;T¡ol ang katowiran ng 
/i huag mangiló ka- 

li Li ;^;:í.ng di pa biná- 

r kailán man. 

lantivo mas- 



^ap 



^^ui; pa- 



tinik. II r. Mangalísag; manindig ang 
^pangá buhok. II Mangalikag. 

ERRANTE, p. a. nang errar, y 
adj. Gala; palakadlakad sa ibatibang 
lugal. ' 

ERRAR, a. irreg. ger. errando: p. 
p. errado: pres. ind. yo yerro; X\\ ye- 
rras; él yerra; erramos; erráis; ellos 
yerran, imperat. yerra \.{\\ yerre él; 
erremos nosotros; errad vosotros; 
yerren ellos: subj. ^xt^. yerre; yerres; 
yerre; erremos; erréis; yerren; etc, 
Imali. II Iligaw. j| Huag tamáan. {| n. 
Máligavv; lumakadlákad na wálang 
tiniítungo. II Másinsay; málihis: má- 
mali. II Maghampaslüpá; sumampiad- 
sampiad. 

ERRATA, f. Malí sa pagsiílat; ó 
paglilimbag. ^ 

ERRÓNEO, EA, adj. Malí; 11- 
gaw, 

ERROR, m. Karaálian. || Kasi- 

raán. 

ERUCTAR, a. Dumilhay; ó du- 
mighal 

ERUCTO, m. Dilhay; ó dighaK 

ERUDITO, TA. adj. Marúnong; 
\A\i\'^?i.^e7t matemática. Bihasa; ó pa- 
ham sa mateviática.— Erudito á la 
violeta. Ang mapagdunongdunongan, 
bago'y kákaunti ang nálalaman. 

ERUPCIÓN, f. Pagsingaw; <í si- 
ngáw na anomán sa balat. || Pagpu- 
tok nang volcán) 6 pagbubugá nang 
apoy nang volcán. 

ESCABROSO, SA. adj. Hindí 
pátag; banginbangín. || met. Matigás; 
ó masamang ugáli. || Mahirap. 

ESCABULLIRSE, r. irreg. como 
bruñir. Humagpós sa kamay. II met. 
Makapulangós; makatakas;. makasa- 



— 246 
ESC 

lingit na makatanan. =^;//r<?, de en- 
íre, por entre la 7nultitud, Makahag- 
pós na makatanan sa gitná nang aia- 
rami. 

ESCALA, f. Hagdang" biihatín. 
Mayrocng káhoy nitó, Iiíbid, etc.|| 
met. Ang lugal ó puertong karani- 
wang dinádaanan nang manga sa- 
sakyán, na biníbilhan nang kaüa- 
ngan sa paglalayag. 

ESCALAR, a. Suaialákay na má- 
sok sa alinmang higal, na rnagdaang 
maghagdán. || Biunutas nang iáang" 
pader, bubong, etc. at doon niag- 
daang maghagdán. II r. Sumalákay. 

ESCALDADO, DA. p. p, nang 
escaldar y adj. Dala. 

ESCALDAR, a. Banlián. || met. 
Dalián. || r. Madalá. 

ESCALERA, f. Hagdán; hagda^ 
nan. 

ESCAMA, f. Kaliskís. II Gawing 
tabas kaliskís, 6 parang kaliskís: || 
met. Dalaín ang kápowá. |1 r. Ma- 
dalá. II Magdamdam at malayo ang 
loob. 

ESCAMPAR, n. Tumílá ang ulán. 
fl met. Tigilan ang paggawá nang 
anomán. II a. Linisin ang isang lu- 
gal. II' r. Mahawan. || Lumínaw, 

ESCANDECER, a. irreg. como 
agradecer. Pagalitin; poolín. || r. Ma- 
.poot nang malabis. 

ESCAÑO, m. Bankong may san- 
dalan, na maíiupan nang marami. 

ESCAPAR n, y r. Tiunanan; nía- 
kawaiá; makaligtás.|| Makapulás; ma- 
mahulagpÓs.=¿ la calle. Tumanan na 
sa daán paroón.=¿-í?« vida. Makata- 
nang buhay. 

ESCARBADIENTES, m. Pang- 
biningct. 



m. 



Pang, 



irrog, como 



ESC 

ESCARBAOREJAS 

hinuli. 

ESCARBAR, a. Katkatín^kul^ 
kulín.J r. Magálisan nang baía~k| 
bak; ó maghíngutuhan. 1 

ESCARMENTAR, a. irreg. como' 
acertar^ Dalain; ó bigyang kadálaan, 
II n. Manghinuha; ó muhang kada» 
lan sa nákicang anomán at nítda» 
nasan sa sari i ó sa iba, n^rng na^ 
ilagan sa hih^.rapin ang mahdlog 
sa pangánib. Kung sa iba nangyari 
ang anomán ay sinásabing escarmen 
TAMOS en cabeza agena; nguni'l kuag 
sa sariling katawán 
ang mang.í kasaliwaang pálad, af 
sinásabing escarmentamos en cakzñ 
propia.. 

ESCARNPXER. a. 
agradecer. Libakín; uyamín. II r. Ma- 
uyam. || r. Maglíbakan. || Mahiyá. 

ESCARNIO, m. Paglibak; pag. 
uyam. 

ESCASEAR, a. Pagdamutár..|| 
Magbigay nang kákaunii, at masama 
sa loob angfpagbibigay. || T¡pirín.|| 
n. y r. Magsalat. 

ESCASEZ, f. Kasalatán.||Tiíriial 

ESCASO, SA. adj. Külang; da- 
mot; salat. || Marámot; malabis nang 
tipid.=r/¿^ difiero. Salat sa panana- 
lapi z=ien pagar, Marámot; makdiiat 
magbáyad.=/<:ír¿2 lo mas preciso. Da- 
mot para sa lalong kai!angaa.=* 
bienes de fortuna. Hirap ang biíhay. 
z=:de luces, Mangmang. 

ESCATIMAR, a. Bawasan; m 
tián; tipirín; liilán hangang ,r>?iíungyí 
yari ang anomán. ||Kupitan..H r. Mag- 
kupitán, ó magtípiran.. 

ESCLARECER, á, irreg. come 
agradecer. Linawa»;:i. || met. Liwana 



ESC ESC 

|aíi. II mct. Padilagín; gawing mahal les, Magtágd si gitná nang kakb* 
la tawo ang sínonian, || n. Magbu- huyan 



ng liwayway. II r. Lumínaw; lumi- 
tónag. II Maging mahal. 
I ESCLARECIDO, DA. p. p. ng 
itclarecer.y adj. Marilag; mahal ha 
(awo; bunyi. || Maliwánag; mah'naw, 

ESCLAVITUD, f. dcr. nang .'^- 
(¡lavo. Pagkaalipin. 

ESCLAVO, VA. m. y f. /\lipin. 

ESCOBA, f. W^aiís; palís. 

ESCOCER, n. irreg. como cocer. 
Huinapdi; kumirot; gumisá ang ba- 
lat. II met. Masukalan nang loob. 11 
f. Magdamdam. || Mahapdián. 



ESCONDRIJO, m. Lugal na 
tago, at bágay na kanlungan at 
taguán nang anomán. 

ESCOPLO, ni. Pait. 

ESCORIA, f. Taeng bákal; dumí 
nang alinmang mi^tal na nákukuha 
sa pagluKító, H met. Bágay na hámak 
at pata pon. 

ESCOZOR, m. Hapdi; kírot; gisá 
nans; balat. 

ESCRIBIR, a. Sumúlat.=¿/^,^ so^ 
bre historia. Sumiílat nang" ükol 
sa historia. = ^// español. Sumiílat 



ESCOCIMIENTO, m. Pangha- nang wikang Vi^sú\k.=^por el correo. 

íiapdí; kirot. jj met. Sükal nang loob, Sumiílat na ipadalá sa correo; 6 su- 

ESCODA. f. Piko na panglabrá miílat sa correo, || r. Másulat. jj Pasú- 

nang bato. lat; pasilid sa padrón nang isang 

ESCOGER, a, Pumílí; humalaw; bayan. II Palista; ó puraások sa alin- 

humírang.==6V/ el, del vioiitbn. Hu- mang katipunan, para nang sa pag- 

nialáw sa buntón.=í?///;r varias có^ susundaló, ó sa isang congregacihu 

ms. Mamíli sa maraming bh.gay. = ==á la ma?io. Isíilat ang idinídikta 

para, por inu^er. Hiráni>iag maging nang iba. 
asawa. ^ ESCRITURA, f. Siílal; tít¡k.|| 

ESCOLLO, m. Batong malalakí Pagsülat. || Kasulatan ó docime7ito\ 

sa ilá im nang tübig, na nakahibog Ang Biblia, 6 Sagrada Escritura, 
at hindí nátatanaw^ na mabuti. ii ESCROTO, m. anat. Ang balat 

Tuüd na bato. || met. Pangánib. || ó súpot nang dalawang itlog nang 

Kapinsalaán. tawo. 

ESCOMBRAR, a. Alisan nang ESCUADRA, f. Eskuala. || Ba- 

kaskaho; 6 linisan nang anomang hagi nang isang boong armada 7ta- 

nalcasiísukal a,pg isang lugal. val nang hárí, na may kasamang 

ESCOMBRO, m. Manga ápog ilang sasakyáng maliit na kailangan. 

at kaskaho na gáling sa gibang || Isang kabilangan nang sundalo na 

báhay na bato. magkakasama at na sa ilálim nang 

ESCONDER, a. It^gó; ikait; pamamahálá nang isang cabo. 
ikanlong, ilíhim ii r. Magtágd; raag- ESCUADRÓN, m. mil. Pulu- 

kinlong; lumigp¡t=íz/ /«í^Z/ij-rí?, Mag- tong, ó bahagi nang isang regi* 

tágo sa ' \:j\\i^\\gxx\ihdL\\=:de algimo. miento nang caballería. Tinátaswag 

Magt'gó; p'ib'^it sa kápuwa.=¿^//¿*<2j^. din namang escuadrón ang isang 

Magtágd sa bahay— ^;///'^ los árbo^ bahagi nang hukbó na may infarta, 

\ 



— ?48 



ESC 

i^rla at cahaUcría. 

ESCUCHAR, a. Pakingán; ma- 
kimatyag; manainga, ==<?;/ silencio' 
Manaínga nang walang imik. 

ESCUDILLA, f. Mangkok; su- 
Haw. 

ESCUDO, m. Kalásag. || met. 
Kanlungan; kublihan sa anomang" 
pangánib. 

ESCUDRIÑAR, a. Siyasátir.g ma- 
íngat ang anonián. 

ESCULPIRe a. Idíikit ó lilukan. 

II Dumükit; 6 liimabrá nang káhoy . 

6 bato, na gáwing larawan ó hgyán 

nang labor. =^« mármoL Idükit sa 

mármol. =4 cinceL Ilílok nang cinceh 

ESCUPIDURA. f. Lurá. !i Pag- 
lurá» 

ESCUPIR, a. Lurán. || Lumurá. || 
MagUíraan.=:¿?/, e?t el rostro* Lurán 
sa mukhá. 

ESCUPITINA, f. fam. Lurá. || 
met. Pagluliíraan. 

ESCURRIR, a. Patitíin. || n. Tu- 
mítí.Jj r. Dumulás, umusós. |j Hu- 
magpós. II MiikaLánan.=í2/ suelo. Du- 
mulás; mádulas sa sahig.=^;//n% de 
entre las mafias, Hii magpós sa karnay. 

ESCUSA f. Dahilán. 

ESE, ESA, ESO. pvo. y adj. dem. 
lyán. - eso ??iis?no; eso es; eso, eso. mod. 
adv, Gáyon ngá; iyán nga; tiínay ngá; 
síyá ngá. 

ESFERA, f. geom. Bílog na pa- 
rang bola. || poét. Ang lángit. || met. 
Ang kalágayan ó kaüdad nang isang 
tawo, at sinásabi: si fulano ay ta- 
WONG GiNOÓ, 6 MABÁBÁ, fulano es 
hombre de alta esfera ó baja es- 
fera. 

ESFÉRICO, CA, adj. der. nang 
esfera. Ang náuukol sa esfera; ó ma- 



ESF 

bíloíí ña para niyá. 

ESFORZADO. DA. p. p. nang 
esforzar y adj. Matápang; bayani. 

ESFORZAR, a. ineg. como acor-^ 
dar, Palakasín. || Patapangin; papang- 
hinapangin,||r. Manghinápang.l|Mag- 
pumílil; magsumíkap; magsumák¡t.= 
á, en, por trabajar. IMagsumákit ng 
pagtatrabaho; ó magsumákit nang pag. 
hahánapbuhay. 

ESFUERZO, m. Pagsusumákit, 
IITápang; liksí. || Tülong; abuloy. 

ESLABÓN, m. Pamingki; bina- 
Ion. II Báka! na tágisan nang kara- 
pit nang magkakarne. j| Báwa^t isa 
nang tagikaw, nang tanikalá. na nag- 
kákakawit. 

ESLABONAR, a. Pagkawingka- 
wingín ang tagikaw na bákal, na 
gáwing kadena. || met. Pagugnain apg 
bahagi nang isang discurso ó nang 
anomán. Gámit din itong parang rt* 
cíproco. 

ESMERO, m. Malaking pagsu- 
sumákit na lumabás na mahiísay ang 
anomán. II Malaking kalinisan sa pa- 
ngangatawán, pananamit at pama- 
máhay. 

ESÓFAGO, m. Lalamunan. 

ESPABILADERAS, f. pl. Panu- 
tog nang pabilo. 

ESPACIO, m. Kalaparan;. tákal 
nang isang hipa ó lugal. |j Pagir-iA 
nang lugal ó panahón. | Luat: ??áf;:i 
11 Puang; pagitan. 

ESPACIOSO, SA. ?.■ .v.u- 

espacio, Malápad; v . \v. ^^„ hala- 
wak. (I Maaliwalí> ; AhJjága'; madá- 
lang. 

ESPAD " s..ada. || Ang a^ 

linis ln'hi.^".r-, ^Kih^ e?5oada. 
sabv ^ 



■■■-''■■ i> 



ESP 

fulano es 



nUKNA KS- 



NANG ESPADA, 
PADA. 

ESPALDA, f. anat. Likod. Ka- 
raniwang plural kun gamitin. || pl. 
Líkoran nang ^nonián.:=^(/e /nolínero. 
Ang malápad at matambok ang ma- 
nga paypay, at nialakás. 

ESPALDILLA, f. der. nang v.?^ 
palda. anat. Paypay nang likod. 

ESPANTADIZO, ZA. adj. iMa- 
gitlahin; magulatín. 

ESPANTAJO, m. Pamáoy; pana- 
kot; pamiígaw. 

ESPANTAR, a. Takutin; gitlahin; 
baklafeín. |j Bubuhín; bugawin. (| r. 
Magtaká; mangualas. () Mágulat.=:: 
a/, con el estruendo. Mágulat sa ka- 
gungkong.=:¿/f, />¿?;w//g"6>. Mágikla sa 
anomán. 

ESPANTO, m. Sindak; gíilat. 1| 
Pananákot; bálá. 

ESPAÑOL, LA. adj. Ang náuukol; 
ó nárarapat sa España, || Kastílá. {| 
Wíkang kastílá. — ala española, mod. 
ndv. Ugáling kastílá; 6 parang kas- 
líá, 

ESPARCIR, a. Isambiílat; ¡ká- 
lat; ¡budbod.jl met. Ipanabi sa madlá 
ang anomán. || r. Másambulat. || Má- 
kalat sa madlá. || Maglibang; niagaliw. 

ESPAVORIDO, DA. adj. Nata- 
takot; :,gulat. 

ESPECIA. í Alinmán sa manga 
sangkap na pangpasarap sa niliílutó, 
para nang oamintá, kanela, anís, etc. 

ESPECIAL, adj. Tangí; walang 
pángala wá; walang kapara; bukod.|| 
met. Masarap na lubhá. 

ESPECIFICAR, a. Saysa>¡ng¡sa 
¡sahín ang anomán. || Nuynuyín. 

ESPECTADOR, RA. m. y f. 



— 249 — 

ESP 

naghíhintay na nakamasid. 

ESPEJO, m. Salamín sa mukha, 
na ang likod ay mayroong páhid 
na azogue. 

ESPEQUE, m. Pangsua!; pangis- 
pike. 

ESPERA, f. Paghihintay.JITáning 
na panahón nang isang hukom sa 
paggawá nang anomítn, para bagá 
nang pagbabáyad; paghaharap nang 
doawienÉóy etc. || fam. Katüsán. 

ESPERANZA, f. Pagasa; pana- 
nálig. Ginágamit din sa plural. 

ESPERANZAR, a. Paasahin; b¡g- 
y&n nang pagasa. || r. Magkaroon ng 
pagasa. 

ESPERAR, a. Asaban; hintayín. 
=á que ve?iga. Hintayíhg parito,=;= 
de Dios, Asaban sa Dios (na sa ka- 
niyá bagá mangaling). = <f« Dios. 
Umasa ó manálig sa Dios. H r. Mag- 
hintay. }\ Esperarse. ¡Hintay; daban - 
darían! 

ESPEREZARSE, n. Magínat.'V. 
DESPEREZARSE. 

ESPEREZO, rn. ínat; ó pagiínat. 

ESPESAR, a. Palaputin. || Sin- 
sinán, || r. Lumápot. || Suminsín. 

ESPESO, SA. adj. Malápol; ma- 
límic. II met. Mariimí. 

ESPESURA, f. Kalaputan; kasin- 
sinán; kasukalan; kasiitc^n. |{ met. Ka- 
rumihán. 

ESPETAR, a. Duriíin; tuhugin; 
ó ilagay sa duriían ang karné, isdá, 
etc. 11 Ipakó; ibaon ang anomang bá- 
gay na malulis. || r. Magmagaliíig, 
na sampong liig at katáwan ay pa- 
ligv-isín. 

ESPETERA, f. Sabitán nang 
karné, isdá, etc.atnangr manga ka- 



Ang tumitingin. |1 Nanünuod, U Ang sangkapan sa kusina» Gayón din ang 

32 



ESP i ESP 

itinátawag sa lahal nang kasangka- lag. || Mapagbiyáyá; nialuag ang ka* 

niay. || poet. Maaluningning.fjSag^ná' 



y f. Tagfapaniíbok; 



pan sa kusír á 

ESPÍA, m 
tiktik. 

ESPIAR, a. Stibiikan; tiktikan; 
masdán. || náut. Magaspía ang sasak- 
yán at nang másuiong ó niátabi-H 
r. Magsiibukdn; magmásiraii. 

ESPIGA, f. Úhay. II Ang puno, ó 
puño nang" espada. ¡| Pákong bákal 
na walang ulo» 

ESPIGAR, a. Mamülot nang líhay, 
na, naiwan sa linang ó sa giikan; 
maghimálay. jj carp. Lagyán nang es- 
piga ang káhoy, na ¡sásabak ó ilá- 
lapat ang du!c sa kápowa káhoy 
na máy hutas. || n. Magíihay; suma- 
paw. II raet. Lumaking b¡gl&; ó pá- 
laas ang isa. 

' ESPINA, f. Tinik; íibó; subiang. 
11 Salubsob. ¡j met. Agam^gam nang 
loob; escrúpulo, 

ESPINAZO, m. anat. Gulugod. 

ESPINEL, m. Kitang na pangisda. 

ESPINILLA, f. anat. Lulod ng 
binli. 

ESPINOSO, SA. adj. Malinik. 
I! met. Mahírap. 

ESPIRAR, a. Huniingí. || Siimi- 
ngaw; umalingásaw ang bango ó báho 
nang anomán, || Palakasin ang loob; 
papanghinapangin. || n. Malagot ang 
hiningá; mamatay. || met. Matapos: 
V. gr, NATAPUS ang 6uan, espiró el 
mes* 

ESPÍRITU, m. Díwá; dili. || Ka- 
luluwa (ang lálong karaniwang ka- 
hulugán), II Tápang; tig;ís nang loob. 
11 Talino; talas nang í,¡p. 

ESPIRITUAL, adj. Ang náuukol 
sa káluluwa. 

ESPLÉNDIDO, DA. adj, Mari- 



ESPLENDOR, m. Luningning; 
dilag. II met. Kamáhalan. 

ESPOLAZO, m. Saksak nang ta- 
hid, ó nang espuela. 

ESPOLÓN, m. Tahid. Ilmet. y 
fam. Tíbak. 

ESPONJOSO, SA. adj. der. ng 
esponjáis Buhaghag. 

ESPONT.vNEO, NEA. adj. Kü- 
sá; bukal sa loob. 

ESPOSAS, f. pl. Pangaw na bá- 
kal, na ikincákabit sa manga maníká 
nang kamay. 

ESPUELA, f. Bákal na matulis, 
ó may tiniktinik, tófi ikinákabit sa 
sákong nang sapin, at panundol sa 
kabayo* II met. Baba^5, pangbuyó ng 
loob. 

ESPUERTA, f. Batulang; pung- 
ké; kurípot. || met. Bibig na nialuang. 

ESPULGAR, a. Manghinguto; 
manghiniksik. || met. Siyasatin; usi^ 
saing maigi hangang káliitliitan ng 
isang bágay. Gámit ñaman sa recV 
proco. 

ESPUMA, f. Subo; bula. 

ESPUMADERA, f. der nang 
espuma. Panágap nang bu^á. 

ESPUMAJPZAR. n. der nang 
espuma. Buonulá. 

ESPUMAJOSO, SA. adj. der. 
nang espuma, Mabulá. 

ESPUxMAR.a. Sagapan ng bulá.{| 



Bumuiá. 
ESPUMOSO, 
magíging bnlá. 
ESPUTO, m. 



SA. adj. Mabulá; 



Lurá; lávvay. 

ESQUELA, f. Siílat na ipinadáda 

lang karaniwan sa kaibigan, na ¡to^^l 

isang papel na nakalupí sa kahabaan. j 



— 25 

ESQ 

f ESQUERO. m. Pamigkís o sala- 

|kiíbang balat. 

7 ESQUINA, f. Gawing labás ng 

Ppánulukan. 

ESQUIVEZ, f. Paglayó; pangi- 
ngílag. II riap. 

ESTABILIDAD 
nanatili. 

ESTABLE, adj. 
matíbay. 
ESTABLECER 



I — 



EST 



f. Paglakí; pa- 
Lágí; matagal; 



a. iireg. como 
agradecer. Magtayó; magbuk^s nang 
isang tindahan, colegio, etc.|| r. Ma- 
niraháii; tumirá 
ESTABLO, m 



sa isang lugal 



ngán nang manga 



Hapmián; ó silu- 
hhyop, na ito'y 
may bubong, at doon sila nagpá- 
pahiní>a at kumákain. 

ESTACA, f. Tulos; ürang.||Bákod 
na manga sangá nang káhoy, na 
ilinutulos sa liípá. || Pakong bákal 
na may isang talampakan ang haba, 
na ginngamit sa pagpapákó nang 
malalakíng kasankapan nang báhay. 
ESTADO, p. p. nang estar,, m. 
Lagay; kalágayan. || Ang clase ó ka- 
lágayan nang báwa*t isa, na siyang 
dápat pagayosan nang kaniyang pa- 
Iniumiíhay, para nang estado de sol- 
itero, KALÁGAYAN Ha/ig bagongUiwo, 
j b v\GK\bagonglazüo. 
I ESTAFA, f. Panuniíba; pagkuha 
I nang salaping talagang hindi b^ba- 
yaran. 
ES'Ml^M ar'Manübá; manekas. 
ESTALLAR, n. Magputok; ma- 
biyak sa lakás nang anomán, na 
biglang pumutok nang matunog; 
Llumagdpak. || Kumugungkong. || met. 
rJMagputok sa gálit, kapalalóan, 6 iba 
^ayang damdam nang kalooban. 
r ESTALLIDO, m. Putok, ó tunog; 



tagiípak sa pagkabiyak. || Pagputok; 
pagtagupak. 

ESTAMPAR, a. Limbagín- ii met. 
Ilimbag; ikintal na ilarawan ang ano- 
mán, para nang letra, ;etc.=¿f mano. 
Limbagín nang kamay.=¿;i papel. 
Ilarawan sa papel, = ^¿?¿r^ tela. Ilara- 
wan sa \^^yo. = co?tira la pared. Ihatn- 
pás; ¿balabag sa \)^áQr.=^ Estampar 
un hofetó?i en el rostro. Bigwasán 
nang isang tampal na m^Iakás na 
mákintal ang karnay sa mukhá. || 
r. Málimbag; mákintal. 

ESTAMPERÍA, f. Tindahan ng 
manga estampa. || Pinaglílimbagan; 6 
ginágawan nang estampa. 

ESTANCAR, a. Binbingín; am- 
patín. II r. Mabingbing. 

ESTANDARTE, m. Batídílá. 

ESTANGURRIA. f. med. Bali- 
sawsaw. || Bansí na kaugaüang gámit 
sa pagíhí nang binábalisawsaw. 

ESTAÑO, m. Tingáputi. 

ESTAR, irreg. pres. ind. yo €stoy\ 
til estás; el está; estamos; estáis; 
están: perf. estuve; estuviste; estuvo; 
estuvimos; estuvisteis; estuvieron: ¡m* 
perat. está tu; esté él; estemos; estéis; 
t!sten: subj. esté; estés; este; etc.: 
iinpíiirf. de subj. estuviera, estaría, y 
estuviese) ^'íc,\ fut. estuviere, tic: v. 
aux. na kün kalákip nang ibáng 
Verbo, ang luuíiral na kahulugán ay 
ang sa kaniyang kasama, at giná- 
gawang pantulong lámang, típang 
makonhugar ang gerundio, para ng: 
^'star leyendo, hatñdísix; estar paseando, 
magpasial, etc. || n. Dumoón; na; sa. — 
d, bajo la orden de otro. Mápasa 
pamai^iahálá; ó málagay sa ilálim 
nang paniamahálá nang \hk.^=zhitn 
el vestido d uno. Mábagay ang damit 



— 252 — 

ÉST 

sa ¡sá.=r'/<? vuelta, Nagbc\balik,=:i¿? 
cuidado. Maliibhi; mabígnt ang sá- 
kit.=^t?;/ cuidado. Magíngat.=:í/^ luto, 
Magluksá; luksá.=67/ casa. Sumaba. 
hay; 6 dumoón sa báhay. =^// //V. 
Nakatindig. Magtagal; manatili ang* 
anomán.=^;//r^ enemigos, Magitná 
nang niungk kaáway; ni^gitná sa 
kaáway. =<?« los huesos, Manihang, 
na maging buto at balat. ^para sa^ 
lir. Paalís; ó áalis x\z.-z=zpor alguno. 
Máibigafj, 6 mápiling ayónan ang 
hi,=:por suceder. Bagong rtiangyari; ó 

1/ _ J * _ • • "füT 



EST 

banig; ó panahóng ang boong báhay 
ay nilálatagan nang banig dáhil sa 
lainig. II Sapa; batasan, ó alinmang 
ílog- n:i angf vvá\v,i ay na sa k.^- 
pow¿i rin ílog. Kung ílog, na ang 
wávvá ay nasa o i dágat, ang táwag 
ay rio, 

ESTIÉRCOL, ni, Tae nang alin- 
mang háyop. || Alinmang yagit 6 
káhoy na buíok na magágawang 
patabá. 

ESTILO, ni. Kaiígalián; gavví. 

— . — r- — ' — &-''t> "•— o^»-M -^ ESriMACIuN. f. der. nang í^'j- 

di pa nangyáyari.=j"/;2 sosiego, Wa- timar. Halaga. II Pagmauíahal. || Pag- 

lang katahimikan; walangkapáhinga- íbig. ' 

h^iXi.^sobre j;. Magpakaíngat; mag- ESTIMAR, a. Halogahkn. || Ma- 

mamasid na. mabuti. Manatiling halín. n Giliwin. 

boó ang loob; huag masíndak. II r. ESTIRAR, a. Batakih; bana- 

Tumígi^ magluat. tin; hilahin; h¡g-¡tín. || Papagluatín. |¡ 

ESTATUIR, a. irreg. como huir. x. Magínat; umínat. 

Ilátag; iutos;ipasiyá. II r. Mátatag. ESTOCADA, f. Saksak; tasak, 

ESTATURA, f. Taás nang isang ulos nang dulo nang sandata. || Sií- 



tawo búhat sa ulo hangang talam 
pakan. 

ESTE, TA, TO. pron. Yarí; ¡tó; 
¡rí. II s. m. Sílanganan. ii Hangin sa 
áraw. 

ESTERCOLAR, a. Patabaán ng 
dumí ang lupa. || n. Tumae ang 
háyop. 

ESTERCOLERO, m. der. nang 
estiércol. Ang tagapagwaiís at taga- 
hákot nang dumí. || Lugal na bun- 
tunan nang dumí. 

ESTÉRIL, adj. Di namumunga.|| 
Báog: para nang ¡üpang di tubiiang 
mabuti nang pananim; káhoy na di 
namúmunga; ó babaying di nag^ 
áanak. n met. Tagbaísí; panahong tií- 
yol,— de, en frutos, Salat nang, sa 
bunga. 

ESI ERO. iM. Ang paglalátag ng 



tJ o — 

gat na gawá nang saksak. 

ESTOLIDEZ, f. Lubós na <ka- 
mangmangáa. 

ESTÓLIDO, DA. adj. Lubhang 
mangmang. 

ESTOMACAL, adj. Ang mabu- 
ti, ó náuukol sa sikrnúrá. 

ESTÓMAGO, m. anat. Sikrnúrá. 

ESTOMATICÓN. m. farm. Tá- 
pal na pangpalakás nang sikrnúrá. 

ESTOPA, f. Yfinol. 

ESTORAQUE, ni. Kamangyán. 

ESTORBAR, a. Abalahin; gam- 
bfvláin; sikiín. || Sawataín. II r. Mag- 
káabalíhan. 

ESTORBO, ni. Abala; Iigál¡g;ka- 
sikián. 

ESTORNUDAR, n. Magbahín. 
ESTORNUDO, m. Bahín; pag- 
babahín. 



gal 



EST 

ESTRADO, m. Kamrukán; ó lu- 
na rnay pamuti at siyaiig taii- 
gapan nang dálaw, may alfombra, 
uiiatig sandalan, taburete, etc. I( pl. 
Sa manga tribunal ay ang luga! na 
pinagháhatulan. 

ESTRAGO, in. Kasiraá^g nía- 
\ki; pagkálugsó. 

ESTRATÁ íEMA. Lalang sa pa- 
kikidigmá. 11 rnet Lansí. 

ESTRAZA, f. Basaban; kapira- 
song damit na gulanit, magaspang 
at liímá II Papel na lubhang" bastos. 

ESTRi^XHAR. a. Kiputan; kili- 
ran. || met. Filitin; piitín. || Yakapin. 
II r. Mangundot; rnangürong. || Mag- 
liit nang- gastá.=í/¿' dm'mo, Mátákot; 
niaduag.=:6';/ los gas/os. Magtipid ng 
paggastá. 

ESTRECHEZ, f. Kokiputan; ka- 
sikipán. II Kakitiran. || Higpil; ikli ng 
panahon. |j met, Mahigpit na pagiíbi- 
gan. Jl Kasalatán; kagípitan. ^ 

ESTRECHO, CHA, adj. Makí- 
tid. II Masikip; mahigpit. [j fam. Sa- 
lat; kúiang.||Pagkakamagának na ma- 
lápit; pagiíbigang mahigpit. || m. Pa- 
ngánib; kasalatán. =^/¿? 7nedios, Salat 
sa lálong kailangan; kiílang nang 
pagkabuhay; mahírap. 

ESTRECHURA, f. der. nang 
eslrcchez, Kagípitan. || Kasikpán, || 
Kakitiran. 

ESTREGAR, a. irrcg. como accr- 
¿ar, Kuskusín; hilurin.||Ikuskós; iku- 
sot; pagkaskasín. 

ESTRELLA. í. a.ti. Bituín; tala 
at iba pang nagníningning sa bu- 
bong nang lárgit, liban sa áraw at 
buan. II Kapalaran.=r/¿' Ve?ius, Tang- 
law \\2íg^,z=z.7naiuíi?ia. Tala sa umaga. 

ESTREMECER, a. irrcg. como 



255 



nang 



gumawa 



ESTREÑIR. 



EST 

agradecer, Yanigín; payanigín, |¡ Gu* 
latin; papanginigín. || r. Kuminig. || 
Yumanig. 

ESTREMECIMIENTO, m, Pa- 
nginginig, 

ESTRENAR, a. Ipamago; mu- 
lang gamitin ang anomím, para ng 

ESTRENAR UU VCSlldo, AI ULANO ISUOT 

Ó GAMITIN ang isang damit, \\ r. Máu- 
nang anomán. 
a. iireg. qoivíO iefíiy. 
Paghirapin nang pananabí, || r. Huag 
mápanabi, ó tibhín. 

ESTRÉPITO, m. Kalabog; b ka- 
gLingkong na lubhang malakás, ó 
lubhang malahis nang lígong. 

ESTRIBAR, a. Itoón; ibátay; isí- 
kad. I! n, Sumálig; nianiín. || met. Ma* 
níbay; manáüg. 

ESTRIBOR, m. naiít. Tagilírang 
kanan nang sasakyan. 

ESTROPAJO, m. Pamunas. || 
met. Bágay na walang halaga ó labí; 
táwong hámak. 

ESTRUENDO, m. Úgongna ma- 
lakás, na umáalalad. || met. Kainga- 
yang malakí; dí pagkakámayaw. Ii, 
Handá, 6 gayak na lugbang maí- 
nam. 

ESTRUJAR, a. V\gm^,=á algíi-^ 
7i(K Pindutín ang isa nang malakás, 
II r. Mapigá. (| Mangundot; mangü- 
rong. 

ESTUCHE, m. Kaluban; suk- 
sukan nang manga kasankapang para 
ñang kutbilió, pangbordá, etc. 

ESTUDIANTE, p. a. nang es- 
iudiar y m. Ang nagáaral. II Ang 
manga tavvong ang talagang gawá ay 
magtiíio sa manga koniedia?ite nang 
kaníkanilang papel. 

ESTUDIANTIL, adj. der. nang 



EST 



~2S4 — 



eüudíanle. fam. Ang náuukol sa es- 
tudiante. 

ESTUDIAR, a, Magáral. Sa ma- 
ngk comediante^ ay basahin na ulit- 
ulitin ang papel, na náuukol sa ba- 
wa't isa at nang mátanda¿ín.=6'¿?;í 
los Jesuítas, Magáral sa manga Je- 
suíta. =¿7/ buen autor. Magáral sa ma- 
buting wxxX.ox.zzr.pará medico, Mag4ral 
nang pagmemédiko. = sin maestro. 
Magáral nang- walang niaestro.=£Í 
uno. Taruking kilalanin ang isa. |¡ r. 
Kilalanin ang sarili; niaí^kilalanan 
nang ugáli; magtí^rukan. 



EVA 

at hanga. II met. Lubhang matagal» 
na di nasísirá. 

ETIMOLOGÍA, f. Pamulá; ó ugat 
na pinagbúbuhatan nang n)ang& pa- 
ngungiísap. 

ETIOPE, adj. Taga Etiopia 6 
náuukol doón. 

EUNUCO, m. Lalaking kapón, 
na tagapagalágá sa manga babaying 
nakükulong sa serrallo. || Sa histo» 
riang wiatandá at nang oriente ay 
ang miniátrong katulongtiílong naing 
alinmang hárí, 

EUROPEO, EA. adj. der. nang 



ESTUDIO, m. Pagaáral. || Luga! Europa. Tagá Europa ó ang náuukul 



nang 



gramatical 



na pinagtuturuan 

Ang despacho nang abogado at nang 

sínomang mariínong. 

ES;rUDIOSO, sa. adj. dcr. ng 
estudio. Masipag magáral. 

ESTULTO, TA. adj. fam. Mang 
niang; hunghang. 

ESTUPEFACCIÓN, f. med. Pag^ 
kápatigil; pagkáhimlay na parang pa- 
tay. II met. fam. Pagtataká; ^¡lalás. 

ESTUPEFACTO, TA. adj. fam. 
Tígil; tulalá. || Kagüágilalas. 

ESTUPENDO, DA. adj. Kata- 
kataká, kamanghámanghá. 

ESTUPIDEZ, f. Lubhang kamang 
mangan; ó malabis na kapurülán ng 
isip. 

ESTÚPIDO, DA. adj, Lubhang 
mangmang; ó lubhang mapurol umin- 
tindí. 

ESTUPOR, m. met, Pagtataká; 
pangigilalás. 

ESTUPRAR, a. Pilitin; gahisín 
ang dalaga. 

ESTUPRO, m. Paggahís sa isang 
dalaga; 

ETERNO, NA. adj. Walang mulá 



doón. 

EVACUACIÓN, f. der. nang eva^ 
<:7¿¿?r. Pagaalís nang laman nang ano- 
man. II Pagaalís, ó pagalís nang ma- 
nga tropang Hánod sa isang lugaUJI 
med. Pagtae. 

EVACUAR, a. Alisan nang la- 
man. II Ajisín; ialis sa isang bayan, 
kiítá, etc. ang manga nároroong tropa 
iiang kaávvay. na nakasalákay. || Ta- 
pusin. II med. Habas; alisín ang ma» 
sasamang humores sa katawán. || 
Umalís; ó iwan ang isang lugaK= 
el vieiitre. fr. Turnáe.=//;í 7iegocio. 
Tapusin; ó iwan ang isang negocio. 

EVADIR, a. llagan ang anomang 
pangánib 6 kahirapan. || r, Umílag; 
lumayó sa anomang pangánib. 

EVAPORACIÓN, f. der. nang 
evaporar. Singaw nang tiíbig, na na- 
pailanglang dáhil sa ínit nang áraw 
ó apoy. 



m, Pangyayari. || Pag- 



EVENTO. 
kakátaon. 

EVIDENCIA, f. Katütohanan; 
maliwánag na pagkákilala sa ano- 
man. 



— 255 
EXA 

EVIDENTE, adj. Malínaw na 
malínavv; lubhang mal¡Wc\nag, na íino- 
pa*t hindi mangyáyaring pasukan ng 
pagaalangán. || Tdnay; totoó. 

EVITABLE, adj. dcr. nang evi- 
tar. Ang iiiaíilagan; 6 dápat ilagan. 

EVIT/vR. a. llagan; lihisán ang 
anomán; 6 pagingátang huag mang- 
yari ang anomán. j| Hadlangán ang 
anomang makasísijá. || Layuán ang 
anomang nr^akasásimá. 

EXACCIÓN, f. Paniningil nang 

buis, ó C07ll7'ÍbuCW7l, 

EXACTO, TA. adj. Upat. |1 Ga- 
nap; ll Tünay; totoo. || Maágap==^;/ el 



EXC 

min ó talagang masakit. II met. Mag- 
pagálit; magpasamá nang loob sa 
kápowá. II r. Masaktán.||Mapoot; ma- 
g^lit. 

EXCAVAR, a. Hukayin; kulku- 
tín. II agrie. Kutkiilín at alisín ang 
liípang nakatabon sa palígid nang 
halaman. 

EXCEDER; a. y i. Lumálo; lii- 
mamiíás. — Exceder (tina cosa) á otra» 
Humigit (ang isang bágay) sa isa. 
==ze7i 77tü pesos. Lumampás sa sang- 
übong piso. 

EXCELENCIA, f. Ang kadaki- 
láan at halaga nang anomán na iki- 



cu77iplÍ77iie7ito de su deber, Maágap sa nátatangí sa kápowá niyá. \\ Gálang 



pagliipad nang k:miyang katung- 
kiilan- 

P:XACT0R. m. Mániningil; ó ta^ 
f atangap nang buis. 

EXAGERACIÓN, f. der. nang 
exagerar. Pagpapalakí sa sabi nang 
anomán na ang munting bágay kun 
ibalítá ay malabis sa tiínay na nang 
yari. 

H:XAGERAR. a. Pakipuiihin; pa- 
lakhín sa sabi ang anomán. 

EXALTACIÓN, f. der. nang exal 
tar. Pagkábiinyi; pagkábanlog. ii Pag- 
kápanhik sa isang katnngknlang ma- 
laás. 

Examen, m. Pagsisiyílsat; pag' 
nusísá. 

EXAMINAR, a. Suütin. || Siya- 
satin.=rYíí u7io) de gra77iática. Suütin 
(ang isa) nang gra7?iática. 

EXÁNIME, adj. Hindí nakáma- 
tnalay tawo; parang patay. || met. Lub- 
hang mahíná at nakalagay na lámang; 
hinimatay; nawalang díwá, 

EXASPERAR. a.Saktán; pahap. 
diín ang isang lugal na maramda* 



na íbiníbigay sa isang ginob, ayon sa 
kaniyang karapatán ó katungkulan. 

EXCELENTE, adj. Ang nátata- 
ngí, ó namiímukod sa iba sa galing; 
lubhang magaling. 

EXCELSO, SA. adj. Lubhang ma* 
taás; dakílá. || me.. Kapurihang nag 
pápákilala nang tánging kagálingan 
nang isang tawo, ó nang anomán, 
na pinaglálakipan nang salitang itó. 
II m. Kun may kisamang articido 
EL sa unah&n, ang kahuhiga^y: Dios. 
'EXCEPTO, adv. m. Bukod; la- 
bás; tangí sa iba. || Tangí sa; bukod 
sa; pasubálí. 

EXCEPTUAR, a. Itángí; ibukod; 
ilabás ang sínomang tawo ó anomán 
sa kasarnahán nang ibc^, osa karani- 
vvang mangyari, etc. || Magpasubáli. 
z==.de ' la regla. liabas sa regla ó 
ka 1 a ka rán. 

EXCESIVO, VA. adj. der. nang 
exceso, Labis; lampas; lagpós. 

EXCESO, m. Kalabisan; kahig- 
tán. II Kamalian; kasalanang mabigat. 
II Kayamóan. 



EXC 

EXCITAR, a. Ilikayatin; puka- 
vvin. II Ibuyó. || r. Mahikáyat. || Má- 
buyo. =^ la virtud. Hikayatin sa ka- 
báitan. 

EXCLAMACIÓN, f. der. nang 
exclaynar, Pagkásigaw nang isang 
may dalamháli, ginágalak, ó nagá- 
galit 

EXCLAMAR, n. MApasigaW sa 
gálit, dalamháli, eic. 

EXCLUIR, a. irreg*. como huir. 

Habas; huag isama.=:(^í^ U7io) de aU 

guna parle ó cosa. Habas (ang isa) 

sa isang lugal 6 sa anomang bágay. 

II r. Málabas; huag niápakibilang. 

EXCLUSO, SA, p. p. irrcg. ng 
excluir. Lual; labás; hindí kabílang. 

EXCREMENTO, m. Tae. II Du- 
mí, maging sa bibig mangáling, tai* 
nga, ilong, ó sa anomang bágay 
na bulok. 

EXCUSA, f. Dahilán; 6 pagda- 
dahilán. 

EXECRAR, a. Sumpain; laitin; 
kasuklamán nang malakí. f| r. Masu- 
klani. II Maí^laitán. 

EXHAÜSIO, TA. adj. Simot, 
sag-ad. II Salat. 

EXHORTACIÓN, f. der. nang 
exhortar. Pagpapayo; pangangárai, |j 
Payo; áral. 

EXHORTAR, a. Payohan; pa- 
ngaralan. || Lanioyot¡n.=íi la perseve- 
rancia. Pagp?.yuhan sa paranalili sa 
magaljng. 

EXHUMACIÓN, f der. nang 
exhumar. Paghúkay nang bangkay; ó 
nang manga biitó niló. 

EXHUMAR, a. Humiíkay ng 
bankay; ó nang manga biUó nang 
isang patay. || Hangóin. 

EXIMIR, a. Iligtás ang isa ó 



256 — 



EXP 

liabas sa anomang kaUíngkuIan, etc. 
II r. Máligtas; matabas sa anomán. = 
de las contribuciofies. Habas; ó mala* 
bas sa manga contrilHicion, 

EXORJíITANTE. adj. Lubhang 
lagpós; nialabis. 

EXPEDIR, a. Despalsahín; ipa- 
dala; nicigpadalá. 

EXPEDITO, TA. adj. Malinis; 
walang súkal. \\ Tuloytuloy. 

EXPENSAS, f. pl. Gügol; gasta. 

EXPERIMENTAR, a, Tikmán; 
subukin; masdán. || r. Mátikman; xxá 
subok. 

EXPERTO, TA. adj. Bihasá; 
sanay. 

EXPIACIÓN, f. der. nang ex- 
piar. Pagbabáyad; 6 pagtubós nang 
saia; pagganap nang parusa, || Pag- 
tiliís nang hirap, dáhil sa nágawang 
kamalian. 

EXPIAR, a. Tiisín; ganapín ang 
parusa sa nágawang kamalian.=//« 
delito. Ganapín ríiang may sala ang 
manga parui^ang lagda nang manga 
tribunales. 

EXPLICACIÓN, f. der. nang 
explicar. Kasaysayan; pagsasaysay. 

EXPLICAR, a. ItíirÓ; saysayín; 
ipatalastás na maüwánag ang ano- 
mán. íi r. Magpáhayagan nang nasa 
loob. 

EXPLORAR. Nuyniiyín; siyasa- 
ting matamán ang anomang bágay. 
¡I Masdán; su bu kan. 

EXPLOSIÓN. í. fis. Pagputok 
na big^á nang anomán, na parang 
kulog katunog, dahilan sa lakás ng 
hingin 6 7urpor na nakiíkulong doon, 
at walang labasan. ii met. Pagkábu- 
lalas nang linitimpí sa kalooban. 

EXPONER, a. irreg. como poner^ 



SXP 



257- 



Ihayag; ipalanaw sa mndl¿i. ¡| Saysa- 
ying paliwanagan. || Ii;ái:gat. || r. Pu • 
máni^^at. 

EXPOSICIÓN, f dcr. nang cxpo^ 
?icr. Pagsasalaysay. || Kasaysayang tu- 
nay nang anomang bágay na mahí- 
rap kuriún. II Lngal na íiayag na pi- 
nagtítipLinan nang* sarísaring bágay, 
na pinamuhiinanan nang pagal nang 
tavvo, lípang mapagkilala nang ma- 
dlá at mapasúlong ang pagbibilí. j¡ 
mct. Píingánib. 

EXPÓSITO, TA. adj. Sanggol 
na, tapón, 6 pülot. 

EXPRESAR, a, Saysaying nía- 
livvánag ang anomán. || r. Magpahá- 
yag; mngsahi. 

EXPRIMIR, a. Pumigá, ó p¡- 
gáin, 

EX PROFESO, SA. mod. adv. 
Sadyá; tinalagá; taingá. 

EXQUISITO, TA. adj. Lubhang 
rnaínam; ó lángi nang ínam, 

EXTATICOVCA. adj. Navváwa- 
iang díwá; sinambílat ong díwá. 

EXTENDER, a. irreg. cpmo ^^^ 
cender. Hab.ían; laparan. || Unatin; 
banaíin. || Ikadkad; iladlad; italátag; 
ilárag, II mct, Itátag; isidat ang es- 
crüura, etc. íl Ikalát; i[)aalam sa ma- 
rami. ¡| Lakihán ang g.^mit o sakop 
na lií|)a. || mel. Ikaiat ang r.noniang 
oficio y kaugalián, etc. na hindí da- 
ling ga\ví.;|r. Lumátag; humaba; kii- 
máíat. II Umahot hangang sa. ..=<'?, 
hasta 7?iil pesos. Umabot sa, han- 
gang sa har.glihong pi.^o. 

EXTENUACIÓN, i; dcr. nang 
cxtmuar, Pani>hihíná; pangan^nyáyat. 
EXTENUADO, DA/ p. V- nang 
exhmiiar, Mahíná; yavat. 

EXTENUAR, a/ Pangayayalin; 



EXT 



panghínáin. || r. Manghí/iá; magkayá" 
yat. 

EXTENUATIVO, VA. adj. der. 
nang exlc?mar. Nogpápayayat: nag- 
papa bina. 

EXTERIOR, adj. Na s.^ lo^Ifna 
sa labás nang isang bágay. || m. Ányó; 
küos nang sínomán. 

EXTERMINAR, a. Lipulin. || 
met. Lalasín. (| r. Malípo!. 

EXTERMINIO, m. Pagkalipol. 
II Pagpapaalís. 

EXTERNO, NA. adj. Bágay na 
ginágawá; ó námamasdan sa labás. 
II Labás nnng anomán. 

EXTINGUIR, a. Payapain ang 
lagablab 6 ñingas. (| Lipulin; pawíin. 
Sin^sabi nan án sa manga karam- 
daman nai^g áting loob, para nang; 

PAYAPAIN, ALISÍN, 6 LIPULIN a7tg Via- 

liga pagiatánÍ7nan, extinguir los 
odios, Ginágamit namang parang re^ 
áproco. 

EXTIRPAK, a. Bunuíing sapol 
sampong ugat,||met. Lipulin; pawiing 
lubós na walang ¡tira. 

EXTRx\ER. a. irreg, como traer, 
Kugutin; o kuning ilabás. 
, EXTRAMUROS, mod. adv. La- 
bás nang küiá nang isang criidad. 

EXTRANGERO. m. Taqá ibanf^ 
kahafiíín || RO, KA. adj. Tiíbó; 6 
gáling sa ibang liíi á, . 

EXTRAÑO, ÑA. adj. Ibang tawo. 
II Tübó;^ ó biíhat sa ibang liípá. || 
Hindi kaofisio. || Kaibá; tangí; bu- 
kod sa iba. 

EXTRAOREINARIO, RÍA. adj. 
Ar.g nálalabas sa kaugalián; di ka- 
raniwan. \\ Lubhang aialakí. || Lub- 
hang litaw, etc. 11 m, Ang correo7ig 
bJgjang pinalálakad dáhil sa isang 

33 



- 258 - 

EXT EXU 

k:.iláng:ing mádalián. || Angf úlam. EXTREMIDAD, f. Dulo; wakás. 

na idináragdag sa tahigang pogUáing || Dungot: |1 pl. Ang ulo, paá, ka- 

kaiígalián. «nay «t buntot nang manga háyop,' 

EXTRAVAGANCIA, f. Panga- lálo na sa manga kinákain. Giná-^ 

ngaibíi; ó pagk&tangi sa iba sa ka- gamit din itó sa pagsasaysay nang 

ulu'án nang pagiísip al pnggawá. || paá at kamay nang tawo. 

Gawáng kakaibá. EXTREMO, MA. adj. Dulo; wa- 

EXTRAVAGANTE, adj. KaiLá; kás. || Malabis; malubhá || m. Ang 

di kaugalián; ó lubháng tángi sa iba púnó, ó dulo nang anomán. || Ká- 

sa kabastosán ó kaululán. duluhan. . 

EA'TRAVIAR. adj. Kaibá; di ka- EXTREÑIR. a. y n. irreg. como 

uealian, ó lubhang tángi sa iba sa /e/it'r. V., ESTREÑIR. 

kabastusán ó kaululán. EXTRÍNSECO, CA. adj. Labás; 

EXTRAVIAR, a. Iligaw; isinpay imbabaw. 

nang daán. II r. Májigavv; máwaglit. EXUBERANCIA, f. Kasaganá- 

II met. Mámali.== íí o/ra cueslibn. ang malabis. 

Máligaw; ó máowí sa ibang sálitaan. EXUBERANTE, adj. Malagpós 

z=.del camino. Másinsay nang daán. nang dami; lubhang sagáná. 



■ ¡»H » 1»^ I 



2S9 



•I\ 

¡Vi.. 



IF 



FABRIL, adj. Ang náuukol sa 
gavvá nang kamay. 

FABULOSO, SA. adj. Ang náu- 
líkol sa fábula, || Ang hindi totoó, 
y Katakataká; kamanghámanghá. 

FÁCIL, adj. Madali; malubay. || 
Madaling pahíbd; ó pahindhod sa 
masaniá. Kun madali sa magaUng 
ang láwag ay dbcil\ prudente, || Mai- 
rugín; malíbog (kun sa babayi).==á 
todos^ Malubay sa lahat.=¿-(?//, poVy 
para con sus inferiores. Maluag sa 
ó para sa kaniyang manga nasásakop 
ó nalálakhan.==i¿ entender. Madaling 
kuruin.= ^;í creer. Madaling mani 
wálá. 

FACILIDAD, f. der. nang/ík/7. 
Kalubayán; kadalián. || Kagasohán. 

FACILILLO, LLA. adj. dim. nang 
fácil. Madali. 

FACILITAR, a. Aisín ang naka- 
gágambalása anomán. || Hawanan. II 
Tulongan at nang niádali. 

FACINEROSO, SA. adj. Masa- 
máng tavvo; delingkenté; tulisán. 
Ginágamit namang parang sustantivo. 



FACSÍMIL, m. y. 

FACSÍMILE, m, Salin na kamuk- 
hangkamukhá nang firma ó sülat ng 
isang tawo. 

FACTIBLE, '^dj. Ang magágawá; 
ó sukat magawá. II Ang manyáyari; 
ó sükat manyari. 

F ACTO II. m. com. Ang tawong 
lagapamilí; lagapagbilí; at pinagbí* 
bilinan nar.g anomang kailangan ng 
isang mángangalakal. || Utusán;ó ká- 
tiwalá nang comisario de guerra ó ng 
asentista, na mamahagi nang pagkáin 
sa tropa. 

FACTURA, f. Papel na kiná- 
tataiaan nang mangJi kalákal na ipi- 
nadádala sa ibang lugal, sampó nang 
halagc\ nang báwa't isa at nagastá 
sa kanilá sa paglululan. 

F21CTURERO. m. der. nang>^- 
tura. comer. L^brong salinán nang 
manga factura. 

FACULTAD, f. Kapangyarihan; 
kabagsikang makagawá nang ano-* 
mfcn. li Ang ciencia ó arte, para nang 
facultad nang leyes, facultad nang 



26o 



FAC 



FAL 



pintura. ||„Sa manga universidad ay 
ang katipiuiaii natig manga docloy 
ó profesores nang aÜnrnang cicneias 
paia nang- facultad naní^ tcologui, 
ó incdiciua.i PahinUÍlot. || ]}\ Kiya- 
nianan; 6 ])agaáíi. 

FACUI/rAR. a, Bigyang kapang- 
yaiihan. || Pahintulutan; pagkaloo- 

VaCULTATIVO, va. adj. d-r. 
nang facultad, Arg náuukol sa isang 
facilitad, ¡I Ai'ig náuukol sa kapang- 
yarihan; ó kapahiiUuluíang- taglay 
nang isa, na makagawá nang ano- 
uián. II m. Ang viédico. 

FACUN4ÍIA. f. Kaayahan; kada- 
lian sa pagsasalitá. || 'J'alas nang ísip. 

FACUNDO, DA, adj. Maaya; 
maluag mangúsap, 

FACHA, f. fain. Tabas; pagmu- 
mukhá. 

FACHADA, f. der. nang facha, 
Miikhá; harapán naiig báhay, sim- 
bahan, etc. II met. y fam. Pagniii- 
mukhá; kias; at sinásai)i: fulano 
tiene gran fachada, si fulanoy ?}iav 
dakila?ig pagmumukmA (5 kias. || 
iiu:t. Portada nang manga libro. 

FAENA, f. Gawang malaki at 
mádaüan. || fam. Gawa. 

FAJA. {. Pamigkís. || mil. Insig- 
nia nang \^^¿7/67'^/ na ibmibigkis sa 
bayawang. || Ainmang giíhit sa pin- 
tó, para nang manga gühit 6 listong 
inilálagay í:a kísamcng may pinlá. 

FALACIA, f, Dáyá; kisiminga' 
lingan. 

FALAZ, adj. i\íagdará)a; sinu- 
ngáling. 

FALOA. f. pK Ahg :diti,.i.m:; da- 

mit nang bahayi na nagljiíliul sa ba- 

f yáwang hangung ibaba, p.ira nang 



saya, etc. || Palavvií. |I mel. Ibabá; ^ 
lugal na mabábá ím:uí; bundok. jj Si* 
napiipunan, al sinX^;abing; isa sina* 
i'UPi'XAN afr^ bata, tener en la falda i* 
el niño, üiig 

isALDEAR. n. Maglakad sa g ' 
lod nang bundok. 

FALDELLÍN, m. dim. nang/n/- 
da. Saya. 

FALDISTORIO. m. Uiipán ng 
Obispo, na walarjg sandalan at sa 
mang\\ ila!\g funciones fojitificales \i,^ 
mang gináuamit. 

FALDRIQUERA, f. Biilsá nang 
da mil. 

F'ALIBLE. adj. Ang may pagsala; 

ó mangvávaring m'ámaii. "' 

. FALSARIO, ría. adj dcr. nang 

falso. Máíiiamabo. || Ang sanay gu- 

mawá; ó magsabi nang kadayáan ó 

kisinungalingan. 

FAÍ.SEABLE. adj. dcr. nang/z/- 
sear, Madádaya; mapápalso. 

FALSEAR, a. Dayáin; palsohín 
ang anomín. || n. Humíná; dumiipok, 

FALSEDAD, f. der. nang /z/j¿?. 
Kadayaán; kasinoriga lingan. 

FALSIFICADOR, RA. m. y f. 
Mam a mal 5:^0. 

FALSILLA, f. Papel na mayroong 
gúhit na tinta, na inilálagay sa ilá- 
lim nang ibang [)a[)ol na malinis, at 
nang anganínag nang manga giíhit 
niyá ay maging regla sa pagsiílat. 

FALSO, SÁ. adj. Ilindi tiínay: 
kasinungalingan. I ¡Vlagdarayá; mapag- 
konowaií. || Salaping hind'i mabuti. 

FALTA, f. Kawahín; kakulangán. 
II K-i.a'an.m. || Sala, — Hacer falta. 
Alci-ing k tilaiígan. 

1<\\L PAR. n. Magkúlaiig; máwaiá. 
II Muiibos; malagpóis. (| Súmala; lu- 



~26l — 



FAL 

mihís. í! Maglagot. íi Mabiignós.=:i la 
pilabra. Magsinangaling; huag tupa- 
rin ang ipinangáko. :^de alguna parle. 



-Mawalá sa 



isang 



Iugal.=: en algo. 



Magkiílang sa anoman; magkásala. 

FALTO, TA. adj. Kiílang; salat. 
= /^ /lílcio. Kiílang nang bait. 

FÁÍ/rRKRO, RA. adj, Magna- 
nákaw nang h¿íyop. 

FALTRIQUERA, f. Bulsd nang 
damit; 'bulsiko. 

FALLAR, a. for. Hatulan; scn- 
ténsiahan. || n. Huag mangyari; sú- 
mala. 

FALLECER n. ¡ncg. como agrá 
deccr, Maaialay. || Maia[K)S. 
' FALLECLMIENTO. m. Ang pag- 
kamatay. Ij Kainátayan. 

FALLO, LLA. adj. Sa ¡lang laró 
nang baraha ay: kawilán ó krikula- 
ngán nang alinniar.g palo. Ginága- 
init na kasama nang ve^bo eslar, at 
sinásal)¡: Esrov .fallo d oros, ako'y 
VVALANG oros; O FALLO ukó sa oros. 
Ginág-amit namanjj;- parang sushmtivo 
mascicliHo, al si nasa bi: ¿engo fallo 
á espadas, ?nayroo?i ' a/coug pallo sa 
espada ¡| for. 'Lagdang hátol nang 
hukoni sa isang causa, 

FAMA. f. Kabantugán; kabun- 
yián; fama. 

FAMILIA, f. Kasangbahay na na- 
sásakupan nang isang panginoón, ó 
nang pinakapunó nang isang pama- 
máhay, para nang nanga ali a, anak, 
at iba pa. || Isang lípi,^ ó án:ik. 

FAMILIAR, adj. Ang náuuko! sa 
familia, (| Ang karaniwan at kauga- 
liang gawín nang isa, i| rn. Ang íá- 
ging kasaiaauiha nang isa at niay 
kapaiág.iyang loob sa kan.iyá. || Alin- 
man sa uiangi anak, alÜá, at iba 



FAM 

pang nasásakop nang ísaiag pangi- 
noón. 

FAMOSO, SA. adj. der. nang 
/ama, Bantog; bunyí. 

FÁMULO, m. Ang naninilbihan 
sa isang comunidad ó colegio. H'Alílá. 

FANFARRÓN,; NA. adj. fam. 
Mavábang; paláló. 

FANFARRONADA, f. Kayaba- 
ngan; kahanginan. 

FANFARRONEAR, n. Magpa- 
laló: nuaghambog; magsabi nang ka- 
hanginan. 

F'aNFARRONERÍA. f. Salita 
at kilos pa á!ó;. kayabangan. 

FANGAL, m. der. nang fango. 
Kaputikan; kal)urakan.¡| Kolonoy.. 

FANGO, m. Puiik; biírak. 

FANGOSO, SA. adj. der. nang 
fatigo. Mapúiik; mabúrak. (| Burak- 
burak. 

FANTASÍA, f, Kiníkitá; guni- 



FANTASMA, f Ang larawan 

nang anomang bágay, na nákikintal 
sa áting ísip ó alaala; kinikitá. || 
Ang tavvong palá'ó at mapaglakíla- 
kihan. |¡ Tigbálang,ó panákot na ipi- 
nanínindak sa manga mangmangv 

FANTASMÓN, NA. m. y f . aunK 
nang fantasma. Luohang hambog. 

FANTÁSTICO, CÁ. adj. der. 
Vi'iwvgfanlasía, Guniguní. II Flindi to- 
toó. II KanuwcUÍ. || mot. Paláló; ma- 
yábang. 

FARDAR, a. Damtán ang ká* 



powa; o higyan naní 



manga 



damit 



na kiilangan at nang magayos. 

FARDO, m. Bastang nialakí nang 
anumán. 

P^ARFIJLLAR. a. Sumalit¿i nang 
labhang madakís at patongpátong. |l, 



\ 



203 



PAR 

met. y fara. Gumawá nang padalos- 
dalos at walang* kahusayan. 

FARMACÉUTICO, CA. adj. ng 
/atinada, Ang nátutiingkol sa far- 
Macia, II m. Ang boticario. 

FARMACIA, f. Karuniíngang 
nagtüturó nang* pagkilala, paghakian- 
da at pagtitimplá nang gamot. !l Lu- 
g^al na pinaggágawan nang gamot. 

FARMACOPEA, f. Librong ki- 
násasaysayan nang manga karampá- 
tang gamot; paraán nang paghahandá 
at pagtitimplá neón. 

FARSANTE, TA. m, y f. Kome- 
diante. 

FAS, ó POR NEFAS (POR), 
mod. adv. Sa paáno mang paraán; 
magkáanohan man. 



adj. 



Hangal. 



FAT 

FATUIDAD, f. dcr. nang>/«^. 
Kahangalán; kahunghangán. || Kapa- 
laliían. 

FATUO, TU A. 
II Mapagtnayabang. 

FAUCES, f. pl. Lalamunan. 

FAUSTO, TA. adj. Kahalak- 
halak; maligaya. || m, Hahdá ó gayak 
na malakí. 

FAVOR, m. Pagaampón; biyáyá.|| 
Tiílong. II Dangal. 

FAVORECER, a. ¡rreg. como 
agradecer. Tulungan; amponín; abu- 
luyan; kupkupínc || r. Magtulungán, 
magkupkupan. = úf¿? alguna persona b 
cosa. Pakupkop; sumalílong. 

FAZ. f. Mukhá. II Karayagán. 

FJ4. f. Pananampalataya; pananá- 



FASTIDIAR. a. Makayamot; ma- „lig. || Pagpapatoto6;paniniwálá. j| Ka- 
kasíiyá; makasávvá. || r. Moyamot; su- totohanan; pagtatapat 



máwá; mamuhí = í/é' /¿^/-.jMagsáwá ó 
mamuhi sa pagbasa. 

FASTIDIO, m. Yamot. (j met. 
Siíyá; sunok. 

FASTIDIOSO, SA. adj dtr. ng 
fastidio. Nakayayamot; nakagágalit.ll 
met. Nakasüsuyá; nakasiísunok. 

FATAL, adj. Sálang pálad, }| Ma- 
sama; pangabas. 

FATALIDAD, f. der. x\v,ng fatal. 
Kasaliwaáng pálad. 
; FATIGA, f. Pagal; 6 págod na 
malabis; hápó. 

TATIGAR. a. Pumágod; ó maka- 
págod. II Pagaütin; muhiín. || í. Ma- 
págod; magpagal='/6' ajtdar. Mapa- 
god; ó mahapó nang [)agla!akad.=:r:í>// 
buscar, Mai^agal sa paghahanap. = 
por alguna cosa. Pagpagalán ang 
anomá^i. 

FATIGOSO, S A. adj. Pagal; pá- 
god. 11 Nakapápagod; mahírap. 



FEALDAD. ;. Kapangitan.|| met. 
Sama; hálay; lupit. || Kalupaán; ga- 
wang pángit at mahálay. 

FEBRERO, m. Ikalawang buan 
nang taón na may ¿8 ávaw, at kun 
bisiesto ang taón ay 29. 

FEBR í FUGO, GA. adj. med. Ang 
nakaáalis nang lagnat. Ginágamit 
namang sustantivo masculino. 

FECUNDACIÓN, f. der. nang 
fecundar. Pagpapalagó; pagpapabü- 

í^g^-" ■; " '■ 

FECUNDAR, a. Palagoín; papa- 
mungahin. II r. Mamunga.^ 

FECUNDIDAD. "f.%e^^^^^ 
fecundo. Kalagoán; pagkapalabungá; 
pagkapaláanakin. I) Katabaím nang 
lupa; na aiaskí ano ang iianim áy 
agad tumütubó, yuniáyabong at na- 
niiimugang madali. 

FECUNDIZAR, a. Palagoín; pa- 
tabaín; papamungahin. 



1 —263 - 

APO APO 

FECUNDO, DA. adj. Malagó; mulo sa sarili aug anomang bágaY 

mabunga. II Sagáná. II Matabáng lupa, na lunavv na hindí ginágatungan 

II Paláanakin.=6v/ recursos. Sagái á para nang tuba kung bagong umk- 

sa piñagáanhinanhin.=r/¿'/a/rz¿;'^^. Sa- asim, ctc 



gáná sa dílá; 6 saganang manalilá. 

FECHA, f. Bílang nang panahón; 
fecha. 

FECHAR, a. Lagyán nv^wg/echa 
ang alinmang^ sinülat; petsahan. 

FECHORÍA, f. Gawang niasamá 
6 pángit. 

FELICE, a. poét. Mapálad. 

FELICIDAD, f. Pálad ó kagin- 
hawahang tinátamasa nang isa. 

FELIGRÉS, SA. adj. Ang ta- 
wong nasásakop nang isang simba- 
han ó parroquia. 

FELIGRESÍA, f. Angboongsa- 
kop na manga tawo ó liípá nang 
isang simbahan. 

FELIZ, adj. Mapálad; maginliawa. 

FELONÍA, adj. Kaliluhan; kasii- 
kabán. 



FEROCIDAD, f. Bangís; 6 kaba- 
bangisán, 

FEROZ, adj. Aíabangís. 

FERRUGINOSO, SA. adj. Ang 
may hálong bMcal, ó kawanki nang 
bákal. 

FÉRTIL, adj. Sagáná sa pagbu- 
bunga. II Malagong lupa. = í/í^, en gra- 
710S. Sagáná nanej, sa biitil. 

FERTILIDAD, f. Kalaguán; ka- 
tabaán nang lupa. 

FERTILIZAR, a. Patabaín ang 
luna. II r. Turnaba; lumago. 

FERVIENTE, adj. met. p. a. ng 
fervi'r. ant, Maningas; ma&lab; ma- 
isa. 

FERVOR, m. Kainitan; ínit.||met. 
Kaningasan; kaalaban nang loob. 

FERVOROSO, SA. adj. dcr. ng 



FEMENIL, adj. Ang náuukol sa fervor. Maálab; mabísá, 
manga babayi; 6 bágay ria sarili nilá. FERRAR, a. irreg, como acer-^ 

FEMENINO, NA. adj. Ang sa- tar. Kalupkuphn nang patalim ó bá- 

rili nang manga babayi at talagang kal. 
ukoLsa kanilá. FESTEAR. a. y 

FEMENTIDO, DA. adj. Sinungá- FESTEJAR, a. Pistahín; alayan 

ling; taksil. || Masamá; marawal na ang kápowa. Lálong gámit sa ka- 

ugálí. \\\\\víg'^x\^ ^alaya7i d suyinn. 

FENECER, a. irreg*. como ^z^^ra- FESTÍN.' m. Piging, 
decer. Tapusin; hitasin. || n. Matapos; FESTIVIDAD, f. Kapistahan. II 

mamaíay; mautás. Katalinuhan; kanyahan ó kasáyahan 

FEO. EA. adj. Pángit. || Nakasu- sa pananalitu. 
suklam; mahalay; nakagágalit. v. gr. FESTIVO, VA. adj. der. nang 

Acción FEA, kilos ó gaiuang naka- fiesta, Mapagsisté; masayá. 

SIJSUKLAM, MAHÁLAY Ó NAKAGÁGALIT. FETICíDA. COm. Ó m. y f. Aug 

FERAZ, adj. iMuIagó; mataba; ma- tumünaw; ó pumatay sa bátáng ka- 
bunga; sagáná. buntisán sa tián nang imí. 

FÉRETRO. m.Kabaong;kalandá. FETICIDIO. m. Ang pagpatay ó 

FERMENTAR, n. Sumubó; ku- paglüs.iw nang sangol na nasa lian. 



264 — 



ARR 

FETIDEZ, f. Kahnhiíang maVibis. 

FÉTIDO, DA. aíij, Lubhang ina- 
báho. 

FETO. 111. An;^' sango! na kaburi- 
tisán i>fi; o na sa lian pa narv^^ 
iná. 

FIAMBRE, adj. Pagkáin na tala- 
gang pinalálaniig at nang hindí inaínil 
na kanin para nang jamón, chkahetse; 
paksiw, etc. Gániit na parang sus- 
tayitivo, 

FIAMURERA. f. BuslÓ, u kahong 
dadalhán nang manga pagkáing mala- 
laniig-. 

FIAR. a. Akoin; tindigán sa ü(ang 
ang iba. || Magpaankat. |) Ipagkátiwa- 
\k.^algo) áy de otro. Ipagkatiwalá 
(ang anomán) sa \\yk.-=zen sí. Umasa 
sa sariü. || n. y r. Umasa; manálig = 
dej dy en algujio. Manálig; magkáli- 
waiá sa isa. 

FICCIÓN, f. dcr. nang/;/|,^7'r. Pag- 
pak< nowari; balatkayó. || Salísaliiá; 
kasinongalingan, 

FICTÍCÍÓ, cía. aoj. Kunowa; 
hindi totoó. {) Kailul; kabiilaanan. 

FIDEDIGNO, NA. adj. Dápat 
panivva'á.n:!. 

FIDELIDAD. r.'Kalapatang luob; 
pagtatapat, 

FÍEBRlí. í". mcd. Lagnal. 

FlEív. adj. Tapar, at matíl)ay na 
loob. fj Mabíníp.g kíi-^tiano... |j Támá; 
hu3tí5:-'para nang isang rolos na ang 
lákad ay tapAit sa talagang oras na dá 
pat, ang táwag ay >'A || Sa manga 
timbángan ay ang ka^irasong bákal 
na patindig, na, n.akaianim sa kalagit- 
naan nitó.=¿?, ¿vv/, para eon s/íx anii- 
^?"^^¡'. Tápaí na loob sa kaniyang mgá 
kaibigan.-¿:;/ su cree?ieía. Matibay ^a 
kaniyang paniniwáld. 



ARR 



FIERA, f. Iláyop na mabangís, 
at hindi napaáamó, al mahílig su- 
müá nang kái)0\va. || uu t. Táwong 
wa'ang áwá, palaló at iubhang maga- • 
gaiitín. [| Gánid. 

FIEREZA. í. dcr. v.mg Jíera, Ka- 
tampalasanan at kabangisán. ¡| Sa há- 
yop ay kabangisán at kailapan. |¡ mtt. 
Kapangitang nakasíisuklam sa mata 
nang nagmámasid. II iMalabis na ka- 
palalíian. 

FIERO, RA. adj. Mabagsik; ma- 
bangís. II Pángit; matigc\s na pag- 
mumukha. [| Bagol. || aict. Katakot- 
lákot. 

FIERRO, m. Bákal. 

FIESTA, f, Tuwa, galak; pagsasa- 
yá; 6 paglilibang.|| Bíio; agIáhí.||Araw 
nang pista. || Kapislahan; 6 pagpi- 
pista. 

FIJAR, a. Ibaón; ipákó; itirik. || 
\\.ki?^g.-=^( el pañuelo) e?i la pared, ipá- 
kó (ang panyó) s^ \)0.áQW=:por las pa- 
redes, Ipákó sá manga padcr. || r. iMa« 
natili; lumágí sa isang luga'; doon tu- 
mirá.yMagpasiya sa sariü. =:¿?;^ im pue- 
blo. Tumirá sa isang bayan, na doón 
lumágí na. 

FILANTROPÍA, f. Pagíbig na 
malakí sa kápowa tawo. 

FILÁNTROPO, m. Angmay ma- 
laking ]:)agíbig; ó namiímukod sa pag- 
íbig sa ká\)o\Vii {í[\vo. ~ -£l d/7>moJilíh¿' 
tropo. Si Jcsidvristo. 

PILIAL. adj. Ang ráuukol sa 
anak. 

FILIPINO, NA. adj. der. nang 
Filipinas, Ang tawong tübó dito sa 
F¡;ipinas, ó Ijagay na náuukol dito. 

FILO. rn. Taüm. — dar 7171 filo^. 
niod. adv. Ih.^sá; patalimín. 

FILTRACIÓN, f. der. nnng //- 



FIN 



— 265 



FIS 



trar. Pagtalas nang anomang bágay 
na lusavv sa kinásisidlan. 

FILTRAR, a. S;i^1 n ang langís 
tíibi^, etc. II r. Tu malas. 

FILTRO, m. Salaán. || Crayiima. 

FIN. m. Katapiisán; wakás. || Tu- 
ngo; pákay; sadyá ó tiimp.^; ó da- 
hilang \ginág*awá nang anomin: v. 
gr. esfe es el fin porque ha hecho 
tal y iió ang da hilan kéya ginaiva 
ang gayón; ó ifó a?tg tungo ó tumpa, 
ele. 

FINADO, DA. m. y f. der. ng 
fin, Ang namatay. || met. Nasírá. 

FINAL, adj. ckr. nang jin. Pang- 
vvakás; pándalo. 11 iii. Katapusán; dulo. 

FINALIZAR, a. Uiasín; tapusin 
ang anoraang ginágawa. (| n. y r. Ma- 
ln|)os; mantas. 

FLMAR. n. Mamatay. 

FINGIDO, DA. p. p. nang///^ 

^ír y adj. Nagpápangap; mapíigpairn- 

I babaw; nagphpakonowari || Sukab. 

I FINGIR, a. Ipagbalbba:o.l|r. Mag- 

pangap; magbalóbaló. || Isaloob ang 

hindi nangyáyari. 

FINO, NA. adj. Dalísay; liibhang 
magaling. 1| met. Butihín; niagandá.|| 
Maírog. I, Mátalas; matalino ar.g ísip. 
II MagHÜng. 

FIRMAR, a. Pumirmá; ó piíma- 
YÁn.=zco7i sit noirjrre, Pirmahán ng 
kaniyangf pangaían.= /<' propia mano. 
Pirmahán nang sariling k'un:iy.=¿7/ 
blanco. I^uniir¡ná sa papel na walang" 
siílat na ^no\\vd\\,=ipor otro. Pmnirmá 



FIRMEZA, f. Katibayan; tatag; 
laman. 

FISCAL, adj. Ang náuukol sa ka- 
yamanan nang kaharián; ó nang mad- 
lang naniámayan. || m. Fiscal; ó mi- 
nistrong" nam^mahalá nang fisco. \\ 
met. Ang nagsísiyasat nang manga 
gawá nang iba. 

FISGA, f. Rulos; salapang. || Biró; 
oyam na ginágawa sa kápowá nang 
padisimulado. ^ 

FISONOMÍA, f. Ang pagmumuk- 
ha nang b^wa't isang tawo. 

FLACO, CA. adj. Payat; yayat, 

II mc't. Mahiná ang katawán. II met. 

Mahínang loob; madaling mábuyo. 

II m. Ang síiá; ó hílig na lálong 

gawí nang \^k.-=.de esthnago, Mahiná 

ang sikmürá. 

FLAGELACIÓN, f. Paghampás; 
ó paghahampás. 

FLAQUEAR. n. Mangayáyat; 
manghínl. || met. Málupaypay; mang- 
hiná ang loob.=^;z la fe prometida. 
Maííkúlang sa pangákóng pagtatapat. 

FLAQUEZA, f. der. nang flaco, 
Rapayaíán. || Kah¡náan,|jKarnpukán. 
.Sala, ó gawáng masaaiá, na naga- 
wa dáhil sa karupukán nang loob, 
lálü na ang ükol sa kalupaán. 

FLATO, m. Kábag; angkak. 

FLATOLENTO, TA. adj. der. ng 
fíalo. Nakakákabag; kinakabagan. 

FLFiCHA. f. Páná; palazo; tiínod. 
(I fort. Moog na dalavvá ang mukha 
at tngiliran. 

KJ.ECHAR. a. Mamáná; ó pu- 
máná. (| r. met, Umírog; mábihag ang 
l)iiS') sa pagíbig. 

FLECHAZO, m. aum. nang fie- 



sa luga! nang iba. 
FÍRME. adj. Matíb.iy; mntatnrr; 
magliíluat na panahón; |)irmé.=:^^/6^ 
hombros, Bálikatan; bálisaksakin ang 

pangangatawán.=67/ su palabra. Pir- cha. Pagpáná, || Bugbog; ó siígat na 
mé sa kaniyang pananaHta. gawá nang pana, 

34 



^ 266 



FLE 

FLEJE, m. Buklod nang túnel, 
maging kihoy ó bákal, báging ó la- 
pa t man. 

FLETAR, a. Upaban; ó pakia- 
wing buisan ang boong isang sasí.k- 
yán ó bahagi niyá. 

FLETE, m. Upa o báyad sa sa- 
sakyán nang* kalákal na ¡nilülulan; 
ó nang pagkápakiaw. 

FLEXIBLE, adj. Malambol; bá- 
luktutin. II met. Ugáli ó kaloobang 
sunodsünuran sa pasiyá nang ¡bá =» 
á la razbn. MadaUng umayon sa ma- 
tuid. 

FLOJEDAD, f. der. nang JJoJo. 
Kahináan; karupukán; ó dupok, || 
met. Katámaran; kaanyayáan. 

FLOJO, JA. adj. Malowag. fl Ma- 
híná. II met. Tamad; halaghng; paba- 
yá; makiípad. = <'/«? cabeza. Mahiná; 
rnapuiol ang ulo. =¿7/, para la fatiga. 
Walang tagál sa págod. 

FLOR. f. Bulaklak. || Atay nang 
liípá; ang lalong pinakanuihiísay nang 
anomán. || Ang ibábaw nang liípá, na 
nátatanaw nang mata. 

FLOREAR, a. der. nang flor. 
Bulaklakán; ó pamutihan nang bu- 
laklak. [I Magsalitá nang maínam na 
sabi sa manga babayi. 

í'LORECER. n. ¡rreg. como agrá 
decer y der. nang flor. Mamulaklak.|| 
met. Sumíkat sa diínong, yaman, pag- 
kabayani, etc. =€n sabidiitia, Suuií- 
kat sa dunong. 

FLOTAR, n. Lumútang. || a, Kus- 
kusín; kusutín. 

FLUIR, n. irreg. como htiir. Bu- 
mukal. 

FLUJO, m. Ang kilos, ó takbó ng 
mangi lusaw na bágay. 

FLUVIAL, adj. Ang náuukol sa 



FOG 



manga ílog. 

FOFO, FA. adj. Malau^ibot, bu 
haghag at marupok. 

FOGÓN, m. Dapog; kalán !| Ang 
bulas nang armas de fuego y na pinag- 
lálagyan nang sebeft, 

FOGOSIDAD, f. der. x\^r\^/ogoso. 
Kapusukán nang loob; bilis; sigla. 

FOGOSO, SA. adj. Pusok na 
loob; o lubhang buhay na loob. 

FOLLAR, a. irrég. como acordar. 
Hipan nang bulos ó fuelle. \\ Balutin, 
ó pamulihan nang manga dahong sa- 
ríwá nang kkhoy. 

FONDEADERO, m. Doongan; 
punduhan. 

FONDEAR, a. Arokín; sukatin 
ang lálim nang tübig. || Siyasalin ang 
manga sasakyán baká may dalang es- 
irabío. II Kunin sa ilálim nang tubig. 
II met. Pakasiyasatin; [)akulining¡n; 
tarukín ang isang bágay hangang 
sa mahúló ang kaniyang kubagayán 
ó pinagmulán. || n. náut. Pumundó; 
s u m a d s a d . = Fondear con la quilla. 
Ibaríi; hilahin sa dalatan, 

FONTANAL, adj. Ang náuukol 
sa bukal. || Lugal na maráming bukal 
nang tübig. jj m. Bakal nang tübig. 

FORAGIDO, DA. adj. Ang pusa- 
kal na tulisán, Gináijamit naifíang pa- 
ra ng sustantivo, 

FORÁNEO, NEA. adj. Tagá 
íbang lugal. 

FORASTERO, RA. adj. Tubo sa 
ibang bayan.||m. Ang tagá ibang 
boyan, ó nangíngibang bayan. 

FORCEJAR, m y 

FORCEJEAR, n. Magpumiüt. || 
met. Manglabán. 

FORMIDABLE, adj. Katakuiti- 
kut. 11 Ang lubhang nápakalaki; 6 



207 



FOR 

nápakadaküá. 

FORNICACIÓN, f. dtr. nang/;;'- 
nicar. Pagapid ó pakikiapid sa hindf 
asawa. 

FORNICAR, a. Makiapid; urna- 
pid. 

FORRAJE, m. Damong sarisári, 
na ipinakákain sa kabayo. || fam. Ka- 
snganáan at pagkakáhaió nang mara- 
ming bágay na mumunting halaga. 



FRA 

loob; ó madaling luábuyo sa anomang 
sala, láló na sa nálalaban sa kalinisan. 
II Madaling lumipas. 

FRAGILIDAD, f, dcr. nang/z-a- 
giL Karupukán. II Kadaliang mahíi ■ 
log sa gawang masamá. || Kamáüan: 
karaniwang sabihin sa náuukol sa 
kalupaán. 

FRAGMENTO, ni. Manga piíaso 
nang anomán, || met. Kapiraso; ó ba- 



FORRO, RRA. adj.Sapín; susbn háging nátira r.ang alinmang libró, 
nang dámit; aporo, ó súlat. 

FORTALECER, a. ¡rreg como FRAGOSO, SA. adj. Bakóbakó; 
agradecer. Tibayan. (| Palakasín.||met. masiíkal na kibhá at mahírap lakaran, 
Panghinapangin; palakasín ang loob. dahil sa kasukalan. II Suotsuot.||Lub- 
II r. Tumíbay. || r. Lumakás. || riimi^ li:\r.g maúgong; 6 makagunkong. 

FRAGUA, f. Pandayan; labulán. 
FRAGUAR, a. der. i\2ix\% fragua. 



pang. 

FORTALEZA, f. Tibay.|i Tápang. 
Lakás. 

FORTUITO, TA. adj Nagkátaon. 

FORTUNA, f. Kapalaran. || mct. 
Kayamanan. 

FORZAR, a. irreg. couio acordar. 
Pilitin; dahasín; pigipitin; etc. || r. 
Magpumílit; magsíkap. 
^ FORZOSO, SA. adj. Sápilitan. 

FORZUDO, DA. adj dcr. nang 
fuerza, Lubhang inalaká»; pingc^n, 

FRACASAR, a. Masiiá; magkd- 
lagotlagot; iwabásag ang anomán. ü 
Mápahamak; masáyang. 

FRACTURA, f. Bálí; básag; lá 
hang. ti cir. Pagkabálí; ó pagkadiírog 
nang butó 



Pumanday. || met. Umísip; umaká á. 
FRANCO, CA. adj. Mapagbiyá- 
yá; magandang loob. || Tálastasang 
wiagsalilá ||Walang inalílingid. II Ali- 
walas. II Salap¡ng/;7^;/¿•^J na halos ka- 
halaga nang átiug sikápat labindala» 
wá.= /, cofijpara, para\con sus amigos. 
Magandang loob sa kaniyang manga 
kaib¡g*an.=¿'^ decir, Tápatang raagsa- 
lita. 

FRATERNA, f. Báti. ó pangü^ap 
na masaklap. 

FRATERNAL, adj. Náuukol sa 
magkakapatid; saiiü, ó para nang 
[)auiíbigang magkakapatid. 

..^ FRATERNIDAD, f. Pagkakáisa, 

I^VaGÁNCIA. f. Kabanguhán. (| at pagkakasundó nang magkakapa- 
mct. Ang niabuting ngalan at pagká- lid; ó pagsasauiang para nangsamag- 
banlog nang kabáitan nang sinoman. kakapatid. 

II Kasalukuyang paííL^awá nang ano FRATERNIZAR, n. Magsasá- 

mangsala. ^^ margparang magkakapatid. 

FRA(;ANTE. adj. Mabangó. FRATERNO, NA. adj. Ang náu- 

FRÁGIL, adj. Marupok; babasa- ukol sa magkakapatid. 
gín. II met. Ang táwong marupok na FRATRICIDA, com. Ang nalay 



— 26S 
GRE 

sa kapalid. 'jiinágamit namang parang 
adjetiv). 

FRATRICIDIO, m. Pagpatay ng 
sínoman sa kaniyang saríling kpa- 
tid. 

FMAUDE. m. Dáyá. 
, FRAUDULENCIA, f. Dáya; ó 
kadayáan. 

FR.vUDULENTO, TA. adj, 
Migfdaráya. || May hálong kadayáan. 

FRECUENCIA, f. Kadálasan; lí- 
mit; dalas. 

FRECUENrAR. a. Uliting ma- 
dalas ang i^aiig gawá || Magrnadalás. 
II riict. Migpalagi sa isang b^hay, 

FRECUENrE.ádL Madaás. 

FREGAR, a. irreg. como acertar, 

Panasan. 1! Kuskusin nang* malakás. 

II Isisíii; hadhoiín; hugasan nang H- 

hiá ó tiíbig ang manga ping ín ó ibang 

kasangkapan. 

FREÍR, a. irreg. como reir. Lu- 

túin sa mantíká anganomán; ó piri- 

tuhin. II mdt. Pahirapaii; pasakitan. 

II Muhíiii. = ¿rí?;/, en aceite, Piriluhin 

nang, sa langís, 

FRENESÍ, f. Masasal na pagka- 
hibang dahil sa lagnat. || mct. Gavvang 
Lilol. 

FRENTE, f. Noó. II com. Ang 
ínukhánang báhay, simbahan, etc. ji 
Sa medalla ó kuaitá ay.ang kinálahm- 



yan nang larawan nang santo ó nang 
hári. 



FRI 

lagal. II met. Kapangáhasan; katam' 
palasanan. 

FRIALDAD, f. der. nano /r/í?. 
Kalamigín; laniig; ginaw, II mct. Ka- 
támaran al kapabayaán sa paggawá. 
II Tamlay; kiwalán nang pagíbig. 

F'RIO, lA, adj. Malamig; magi- 
naw, II m, Lamig. 

FRIOLENTO, TA. adj. Magí 
nawin. 

F^RIOLERA. f. Bágay na munli 
ang halaga. 

FRISAR, a. Iiindig at kulntín 
ang manga, balcihibo nang kibaükán 
nang isang kiyo. H n. MakingUí; ma- 
k¡b:igay.||mcc. Málapit sa; tumuntong 
sa; umabot ^'\.z=i(^nna moldura) con 
otra, Isá;Hb; pAabotín (ang i-^ang mol- 
dura) sa isá.=(^/¿//¿z cosa) en desver- 
güenza. GuQ^iíhil; ó tumuntong (ang 
isang bágay) sa kavvalanghiyaan; 5 
maging k iwalaPighiyaán na. 

freir^ 



FRITO, TA. p. p. 



at f reírse, Piniíita; ó liniílo sa nian- 
tíka. 

FRIVOLO, LA. adj, Walang ha- 
laga. 

FRONDOSIDAD, f. der. nang 
frondoso, Kayabungan nang sang^ at 
pagdadahon. || Kalaguán. 

FRONDOSO, SA. adj. Mayá- 
bong; malagó. 

FRONTERO, RA. adj. Nátata- 
pat. II adv. I. Sa tapat. || m. Unanuná- 



FRESCO, CA. adj. Saríwá. || met. nang ikinákal)¡t sa noo nang bátá at 



Bagong nangyari. || Bu6 ang loob at 
di nabábakhi sa mangi pangánib ó 
kasalivvaang pálad. ¡| m. Kalamjgán; 
lamig. 

FRESCURA, f. der. nixiv¿ fresco, 
Lamig na katatagán; kasarivváin. || 
Kuyabungan; kalagoán nang isang 



nang másubsob ma'v huag masaktán. 

FROTACIÓN, f.' der. nang fro^ 
iar. Pagkuskós; pagkusot. 

FROTAR, a. Kuskusín; kusutín. 
-||H¡rurin. 

FRUCTÍFERO, RA. adj. bot. 
Palabutígá; namümunga. 



FRÜ 

FRUCTIFICADOR, RA. m. y 

f, Ang nagbdbungi. (¡ adj, Nag-pl- 
pabiifig.i. 

FRUCTIFICAR, a. Mamiinga.|| 
rriet. Pakinabangcín; inagbigay k.ipa- 
kina!)angán. 

FRUGAL, adj. Ang di lumálam- 
[)is sa katamtaman kung kuináin at 
giiinaslá. 

FRUGALIDAD, f. d.;r. nang/zv/- 
'¿dL Kasiyahán; kasukalán sa pag*- 
káin, etc. 

FRUNCIMIENTO, m, Pagkuku- 
t'iii. [| aiet, Pagdaráyci al pagkuku- 
niiWarí. 

FRUNCIR, a. Kuluníu ó pilicre- 
saii ang daniil 6 aní)rnang kayo. || 
Pakutonín ang nod. || r. Magkunoc. 

FRUTA, f. Biingí nang- alin- 
rnang káhoy, na nakákiin. Lalong* 
kiugaliang tiWiging- fruta ang na- 
pápayapak na biinga nang kalioy, 
pi»a nang siko, lansones, peras. ctc.=: 
d-l tiempo. Bunga sa panahón, — met. 
Sinásabi rin nanián sa mangi bá- 
gay, na nangyayaring para nang lagnaL 
ba panahon nang amihan, etc. 

FRUTERO, RA. m. y f. der. 
nang fruta. Ang nagtítinda nang 
bungang káhoy. || Atig pingan 6 
pmgnáng lalagyán nang bungang 
káhoy. 

FRUrO. ni. Kiingí nang káhoy. 
II Alínaiang pinak'kinabangang bunga 
nang hipa, (j niet. Pakinábang. || pl. 
Ang ani. 

FUEGO. \\\, Apuy. ¡| Siínog.||ínct. 
Bihiy; ának ó familia: v. gr. tal 
luí^ar tic/ic tantos fukgos, (^ngj^ai'oug 
luí^al av /// lyroong .^'(ivo/ii^ l/ílaní^ na 

líAIÍVV, ó ANAK. 

FUELLE, m. Bjbuusun, |i mct. 



269 



FUE 

Panganíinng nakapiítong sa mang^ 
bundjk, na karaniwang palátandaan 
nang hangin. || inet, y fam. Palasum- 
bong. 

FUENTE, f. Bukal. || Pingang 
maiakí. || mut. Ugat na pinangágali- 
ngan ó pinagbübuhatan nang ano- 
nián. 

FUERA, adv. 1. Labás 6 sa la- 
h^i"^.— fuera de, mod, adv. Bukod ' 
sa; liban sa.=^'76^ fuera, mod, adv. 
Sa \d\)dLi.— fuera de casa. Sa labás 
nang báhay. 

FUERTE, adj. Malíbay. (í Mala- 
kás; matigás. || M.aápang; || Mab{sá.¡| 
nK*l,.Kcitakot:akot; labis. v. gr. fuer- 
te ri^l^or, kATAKOTTAKOT, Ó LABIS fia 

/?agsi/c. !l Maligas na paguiigáli. || m. 
Kiíiá; nioog. = ^/^ genio. Matigás na 
paguugáli.=i'// razones, Malakás; ma- 
bita sa pagmaniataid. 

FUERZA, f. Lakás. || Pagpílit; pag- 
dahás. [| Tápang; bisa. || Kapal; tíbay; 
tigás. 11 Lugal na bakod nang kütá. 
íi Paglaban. || pl. Ang manga sun* 
dalo at iba pang gáim;t sa paki- 
kidígniá. 

FUGA. f. Pagtakas; pagtanan. 

FUGITIVO, VA. adj. Ang ma- 

daling íiakaráraan, na lila tumátakas. 

II \r,. Ligavv; layas; tañan. || adj. met, 

Natátapos; nawáwaiá agad; sásandali. 

F U LG ENj; lí. adj. Maningning; 
maaloningning. 

FUMAR, n. Manabako; huniitít 
nang sigarilio.:::!:^:'^'// tenacillas. Mani- 
gari:i6 na gurnáinit n.ang sípit. ==<?:^/ 
pipa. Magkiinko. 

FUMOSO, SA. adj. Nagáaso; 
niaasó. 

FUNDAR, a. Magtayó; magtátag 
w\\\\)i^ iáai\g bayan, b^^hay, et<2. |¡ aiet. 



FüN 

Pagtibayin nang manga katovvíran at 
mahusay na dahilán ang anom:ín. || r. 
Manangan sa anoaiang katowiran, 
dahilán, etc.=í^// razón. Manangan ¿a 
niíitowid. 

FUNDICIÓN, f. drr. nang///«^/>-. 
Pagbubúbó. (| Ang fábrica na pinag- 
bübubuan nang manga tansó, bákal, 
ctc 

FUNDIDOR, m. Mangbubíibó. 
Gínágamit naniang parang recíproco. 

FÚNEBRE, adj. Malungkot; ma- 
lurnbay. || Mahambal na bágay. || Ná- 
uukol sa paglilibing". 

FUNERAL, ad}. Ang ükol sa 
paglilibing. || s. m. Ang pag ilibing 
na may müsiko. Ginágamit din sa 
plural. 

FUNERARIO, RÍA. adj. Náu- 
ukol sa libing. 

FUNESTO, TA. adj. Kaham^ 
balhambal at salang pálad; kahapis- 
hapis. 

FURIOSO, SA. adj. den nang 



:7o - 

FÜR 

furia, Lubhang galit, na halos til^ 

ulol dáhil sa kagalitan, || Balivv; sir^ 

ang ísip. II Maraháj; katakottákol» 

II met. Lnbhang malaki at lampas; 

at sinásabing: kayamanang lampas ai 

LUBHANG MALAKÍ, caudal FURIOSO =: 

al cirio, Lnbhang galil sa pagkádi- 
ngig noón. ^con la, contra la, por la 
mcniira Lubhangf galit sa, dáhil sa 
kasinungalingan. ==:¿i? ira. Balivv sa 
kagalitan. 

FUROR, m. Gálit na malabis. 

FURTIVO, VA. adj.Angginá. 
gawá nang patagó at párang panakaw. 
II BáwaI. 

FUSIBLE, adj. Ang siíkat matu- 
navv; ó matiílunaw, 

FUSILAR, a. dcr. nnng///^/7. Ba- 
li ín. 

^ FÚTIL, adj. Kákaunti ang halaga; 
ó walang kabu uhán. 

FUTURO, RA adj. Dárating; 
panahong háhaliü. || in,y f. Ang ma- 
gíging asawa. 



■ ^ m » «ta ^ <^ 



— 271 — 



Gh 



GABAZO, m. Bagase; ó sápal ng 
naalilis nang tubo. 

Gabela, f. buís. 

GACETA, f. Diario nang gobier- 
no na íiagk^kalat nang balítang nang 
nangyáyaií sa k.iharián, provincia, 
lá ó na, sa náuukol sa Gobierno at 
kautusán nang manga pínünd =:met. 
Mapnghatiddumápk. 

GACETERO, m. der. x\:vx\^^ gaceta, 
Ang gunuígawa nang* gaceta; at 
gayondin ang nagbíbili nitó. || Ang 
mapagbulaán. 

GACETISTA, m. der. nang gaceta. 
Ang inay ugáling niagbasá nangf 
gaceta. || Ang mapagbaütá nang ano- 
rnang nábal)ago. 

GADITANO, NA, adj. der. ng 
Cádiz. Tagá Cádiz; at ang náuukol 
sa ciudad na yaón. 

GAJO. m. Ang sangá nang káhoy. 
jl Piling; líhá. || Ang sunodsunod na 
bundok, na nagbúhat sa isang pi- 
nakapaxigulo. 

GALA. f. Pananamit na niahuaay, 
na kaugaliang sa inangá áraw nang 
pista isuot. {| Kaayahan sa pananaÜtá 
ó pí^gg^wá nang anomin. 



GALAFATE, m. Magfnanákaw 
na mátalas. || Ang tawong malisioso 
sa gawá at pananalitá. 

GALAMERO, RA. adj. Matákaw; 
palakafn. 

GALÁN, m. Butihín. || Ang nag- 
líligaw sa isang binibini. 

GALANO, NA. adj. der. nang 
galán, MabtUi ang- gayak,|| met. Ma- 
"^aling: niatalino, para nangfMAGALiNG 
o MATALINONG pagpaparis, galana 
comparacibn. 

GALANTEAR, a. Pagtamanang 
hulihiii ang kalooban nang isa; su- 
yuin. Bagamán lalong kaugaliang ga- 
mitin nang ükol sa babayi. 

GALANTEO, m. Paglilíngkod 
sa isang babayi; ó paglígavv. 

GALÁPAGO, m. Pawikan. || Ang 
káhoy, na, kinákakabitan nang sud- 
sod nang araro.jj Ang hulmahan nang 
tisá. II met. Tampalasan, na mapag- 
konowarí at maíngat. 

GALARDÓN, m. Gantí; pálá; 
bihis sa isang naglingkod nang tapat 
at naniükod sa mabuting gawá. 

GALARDONAR, a. Gantihín; 
pagpaláin ang isa. 



FAL 

GALBANA, f. fam, Katámaran; 

kapabayáan; 6 katamlayán sa p:ig- 

gawá riang aPiOnián. 

GALBANERO, RA. adj. fam. y 
GALBANOSO, SA. adj. Tamad; 

batugan; anyá) á. || Nakaáanyaya sa 

katámaran. 



272 



FAM 

GALLARDO, DA. adj. Maiikit; 
biidhin.||Magandang tikas; inat^tpang-. 
II niet. Dakílá: v. gr. gallardo /07/. 
samie7tlOy dakílang pagiistp. 

GALLEGADA, f. dcr. nang ga 
llego, Kapisanan, ó lüpong nang ma- 
nga gallego, kiin nagsisialis sa ka- 



GALERÍA, f. Kabahayang mahá- nilang hipa. II Saüta ó kilos gallego. 



bá at di totoong malowang, na may 
maráming bintáná, at tiíkod na h.iligi 
at talagang pasialán ó sabitan nang 
manga cuadro, pamuti at ib¿í pang 
bágay na niahalagá; || Kapisanan ng 
maráming cuadro nang laravvan, paí- 
ses, etc. I! Daán nang minasailálim 
n^ang lupa. 

GÁLICO, m. Sakit na nakáhaha- 
\va, na, búhat sa gavvang kalupaán. 

GALILLO, m. anal. Tüíio; kam- 
pnniliá nang lalamunan. 

GALIMATÍAS, m. Pananalitang 
malábó dáhil sa di karampatang pag- 
gámit nang ¡sang pangungiísap; 6 
dáhil sa kaguliihán nang paraán ng 
pagsasalítá. II Guió; kaguluhán. 

GALOPAR, n. á^r.\-\d.ng galope, 
Magsabay paá ang kabayo^ il a. Su- 
mayaw nang galop, ó sabay paá. 

GALOPE, m. Takbong sabay paá 
nangkabayo.— r?/, d, de galope, mod. 
adv, Mádajian; walang tigiltígil. 

GALOPÍN, m. Alílá sa kusíná. 
II Sinomang bata na gulágulanil ang 
dámit at maiumí. || Tampalasan; wa- 
lang hiyá; walang puri at walang 
pinagaralan, at walang ginhgawa kun 
di mabüñay sa págod nang iba, 6 
maníibá. 11 mct, y fam. Táwong sino- 
man na kákaunti ang hiyá at sanay 
sa kaululán. 

GALLARDÍA, f. der, nang ga^ 
llardo. Kagandahan; ínam ng tikas, 



GALLEGO, GA. adj. der. nang 
Galicia. Tága Galicia; ó náuukol 
doón. 

GALLETA, f. Tinápay na walang 
levadura at makálawang niliílutó. 

GALLINA, f. Inahing manakü 
met. Ang duag ó maiatakutín. At 
sa kahulugang ito^y ?nasculino ang. 
karaníwang paggimit; at sinAsabii 07. 
Luis ay duag at lubfíang matata- 
KUTiN, Luis es un gallina. 

GALLINAZA, f. der. nang^^^a- 
llina. Tac nang inahing manok. 

GALLINERO, RA. m. y f. der. 
w^ng galliua, Magmamanok. || Tang- 
kal; ó kiílungan nang manok. || Ha- 
puiíán nang manok. 

GALLO, m. Manok na lalaki. || 
Tahílang pangulo nang bnbiuvgán. =^ 
silvestre, Manok na labújd. 

GAÑA. f. Kaibigán ó násá. 

GANANCIA, f. Panalunan; iiíbo; 
pakinábang;;;{ 

GANANCIAL, adj. dcr. nang ga- 
?iancia. Ang náuukol sa panalunan 
ó tiíbó. II pl. Ang pagaáring nakita 
ó nátubó sa boong ¡vanahong ipinag- 
sama nang magasawa: linátavvag ña- 
ma ng bienes ga7ianciales. 

GANANCIOSO, SA. adj.der. ng 
ganancia, May pakinábang; ó matiíbó. 

GANAPÁN, f Tagapagpasán; ka!- 
gador. 

GANAR, a. MagtüLó; makinábang. 



— 273 — 

GAN GAR 

II Makákita.ii Alanalo sa sugal. II met. al paos. Sinásabi namán sa tawong 

Daigín; lalüan ang ¡bá. 1| KanUán ang namániaos, al bahagya na makapag- 

J^nolr\án.=al ajeares. Manalo sa la- salitii at máriñgig' ang boses. 

rong ajedres.=6Y?// el tiempo: Y^.'^xw- GAÑOI'E. m. Gulonggulungán. — 

tam sa kalaunan. =^aV los turcos. Ta- Apretar el gañote, fani. Bigtihín; bi- 

liinin sa manga tiirko. =--¿/¿:' ^¿>Av¿rr. Ma- tayin. — Cortar el gañote, Putlán ng 

kákita nang makain ó nang ikabiibíN Ijjg. 

h^y.z^if mucho dinero) en el comercio. GARABATO, m. Kaláwit; pa- 

Makinábang (nang marárning salapi niingkit, || Ang sabitán nang damit, 

sa pangangalákab=¿';/ talento. Lalüan na ito'y bákal na palikaw sa ¡taás. 

sa talas nang ísip=/>(9r /¿? 7;/^^/^. Umá- h pj. Ang sülat na masamang pag 

gap; uniüna sa iba sa paggawá ó kásulat. |j met. Ang manga pángit 

pagkakamit nang anomán. na kilos nang dalíií al nang kamay; 

, GANDUL, LA, m. y f. Anyáya; pagkukurds na wala sa lugal. 

pábayá; pasampiadsampind. GARANTIR, a. def. na sa ma- 

GANGOSO, SA. adj. Humal. || ngá sumusunod lámang giná^amit: 

adj. Pahumal; ó náuukol sa kahu- prcs. ind. nosotros garantimos; vos- 

malán. otros garantís: ¡mperf, garantía; ga- 

GANGRENA, f. cir. Mulá nang rantias, etc.: perf. garantí; gara?itis- 

pagkabulok nang laman nang siígnt te; garantió; garantimos; garantisteis; 

GANGRENAR. a. Bulukín. 11 garantieron: {\i\. garantiré; garantirás; 

r. Mabnlok ang lam&n; kangrenahin. etc.: imperat. garantid vosotros: im- 

GANGUEAR, n. Magsalitá nang perf. garantiría; garantiese; etc.: fut. 

pahumal. ^ garantiere, ele. Tindigán; sagután; 

'GANGUEO, m. Kahumalán. panagután. || Bigyán n^ng garantía ó 

GANSA f. Gansang babayi. katibayan. 

GANSO, m. Lalaking gansá II GARBANZAL, m. dar. nang g-^zr- 

m. y f. Ang tawong bastos at ma- ianzo. Ang lüpáng marárning tanim 

samang pinagkaratihan, raaiigmang at na garbansos. 

mabágal. GARBANZO, m. Garbanzo. 

GANZÚA, f. Bákal na baluktot GARBO, m. Tikas; inam nang 
ang diilo, na panalungkit nang ma- kilos at tindig nang k?tawán. jj met. 
ngá kandacjo. íl faiii. Ang magnaná- Kagandahan nang loob.' 
kaw na mátalas, at mabuü man ang GARBOSO, SA. adj. der. nang 
pagkátagó ay nakiíkuha. II Ang ma- gardo. T¡kasán.||met. Magandang ka- 
talas magnákaw nang líhim nang looban. 
iba. GARFÍO. m. Káwit; panungkit. 

GAÑIDO, p. p. nang gañir, y || Bákal na baluktot nang paitaás, 

m. Ang hulhol nang aso at nang na, pinagsásabitan nang damit. 

ibáng ¡Ayop, kung . nasásaktan. GARGAJEAR, n. Dumáhak; lu- 

GAÑIR n. irrcg. como bruñir, mura nang kanighalá. || a. Punín nang 

Humuihol ansí aso nang malunkot kanighalá ang anomán; ókanaghalaán . 

3S 



GAR 

GA]5lGAJEO. m. Pagdáhak: p.g^ 



^74- 



GAS 



uai. 



"GARGAJIENTO, TA. ádj. der. 
n^n^gargajo. Madahakíu; mapaglura 
nárig kanigh 

' GkMoA]Ova. Kanighalá. 
' 'GARGANTA, f. Lalamunan. || 
niet. Alinniang lugal na makípot iig 
isang bü ílog ó iíang dubmán. 

Jf arqv. A bahaging lálong m^riüt 
dr^ makipot nhng haligi ó coliimuí, 
bafañdiiiás át iba paníT gaya níió 
":-(í/i^GANTAÜÁ. ± 'der.- nang- 
¿¿tí'gdh/a, jt\úg anomang hágay \]íx 
tunavv'^na pámmsang lumabás sn la- 
^íaiftii^aarí/; r\x sumaina sa pagdilhay. 
^■'' 'GARGA fV Ang págnuinuítr.og, 
na ' pihabnbülabok ang tiíbig sa la- 
tatiyünan; IJ pl. Ang gamot na taang 
'bülábükin sa lalánVunan. 

rGAftGARIZAR. n. Pabu^abiikin 
sá laíámiinan ang n)iniímu mo'r 

:X5AIIGÜER0 ó GARGUERO, 
rtl. Láiárnuhaíj; - 
-': GARITA, f. fbrt. Bantayan; 6 
kübukubühang bato ó tabli, na pa- 
rang farol na mataás, ,na may dii 
dungíiwán sa tagiliran, at siyang si- 
íun^án nang bantay:||Ang si'id na 
maliit, na, nakalagay sa tabí nang 
loob nang pinióan nang silong-, n'^ 
IV'*^.'^^", "ang portero at nang nákikita 
ang pumápasók at Iimiálabas. |j Ang 
kutíión ,na.íisa ang bulas. 
-;,GARITÉRO. iTi. (íer. n^n^ ga^. 
rílol'Atxg in^y pásug-al sa báii;vy.íi 
;^pg; J^gi \g .nakíkipagsugal. 
,^ GARITO. hL Lueal; ó báhay ng 
sügálaíi. II Ang sálapi nan- sápintó 
sa stígál; 

V J .GARLITO, m. Knsankanang- 
^^^H'r'^^;í^g í^a: II rnet. Hibd; silo 



na iiuiíiinianof sa kápowá. . 

(lARRA. f. Ang paá líatlg Myop 
6 ibón, na, r:iay kiikong matutufis| 
baluklot al matigás. lí p!. mf-t. *Aiig 
karnay nang tawo na ma'y kiikong" 
m \hahábá. — Echar á alguno la gan'k: 
rnod. adv. Hatihin; dakprn ang ¡sal 

GARRAPATA, f Tungaw. || rhit; 
fam. Sa bat':\lldn nang manga drago'n; 
ay gayón ang táwang sa mangar kí'^ 
báyong wíla náng kaJMiluhán, nil ga- 
yón din sa manga tawongnagáalagS 
sa kanüá. " '. . 

^ GARROTE, m. RAmbó.J| Bky; 

ó bibítayán.. 

(JARROTILÍX), m. Pamamagá 
nang loob nang lalamnnán. ' 

GARZA, f. Yagak. 

GASTABLK. adj. der. w?á^'^ gnú- 
lar. Ang siíkat nvagastá; ó niag;í- 
gasía. - ' ; 

GASTAR, a. Gninasta; g-urt^figol. 

11 Gasgasín; siraln; harumpakin; ubu- 

si ii; para naivg: gastar et lú'stido, 

GASGASÍX ó HARUM1>AKÍN aug daiUÍt; 

(;astar el 7u'no, ubusix a?ig álak. 
Gámit namang parnng reciproco: W 
met. Giilatin; sir^in; ilúgsó ailg isang 
kaharián, ó prov¡nc¿a,^:=i(cl dinero) 
en comn'les. (;iigab;i (ang sala|)j) i^á 
mang^ pagpipigir^g ='/^ su hacienda. 
Gumastá naag .kaniyang pagaárí. . 

GASTO, m, Giigol; paggastá. 

CrASTRlCO, Ca'. adj. m'ed. Ang 
LÍkol s::\ sikmiírá. 

(GASTRÓNOMO, m. Ang níaibi; 
girig kumáin nang niasarap" at sa- 
ga ná. ., /-'• ; 

GATA. f. Piisang babayi.—^;, de 
gafas, mod. adv. Pagapang. " 

GATEAR, n. der: nang gato. G\X^ 
mápang. Ij Umukyabit. jj a. Várii: M^a,- 



ng'imot ang pdsá- II Mavigi^mit. 

GATEIiA. n. cler. nang ¿ni^o\ Bu 
tas na claraanan iiang pü^¿i sa pader, 
bübiingán 6 pintüm al iiang ina- 
lv.\paglaljás puinisok, 

GATO. m. PLÍ:á |j Ang siípol na 
tagiián nang salapí. || TQ, TA, adj. 
íixvú, Ang U'kas; o ma'panguiiiit. 

GAVJLAN. u). Lawin. [j Ang dülo 
6 k'ilíkaw naug letra. T |l Káwii ña 
bákaiv '■ ''" ' •- h - ;"■■ 

GAZMOÍJO,, ÑA. adj. NagbAba- 
na bánálaíi;' 6 konovvá áy mabait.' 
. GAZNATE ni. Lalamunan; gii' 
Ibnggulungán. 

oGÉMECííR. n. hrcg. como agrá-, 
r/6Y'ó^r. Huiíiibikhibík ria halos di ma- 
kahiiig^. ■ . 

I GEMELO, LA. m. y f Kambal; 
I ó báwaU Uá nang dalavvang- magka- 
patid na sabay ipinanginjvk. jj m. pl. 
Ma'n'kU'ej'na; 6 botones sa puoyós. 
'II Ang salamín sa nYat& ó larga 
vis/a, na dalawá aiíg dáhon paia m i- 
itigin nang sabay aiig d';davving mata. 
"GEMIDO, m. y p. p. nang" g^- 
mir. Llibik; aing"; '6 pagiúbik; pag- 
a4ng. 

GEMIR, n. irrcg. como /)¿'í/¿r. 
Humibik; humatinghing. ü met. Mag- 
paláhaw; ó uaiiyak ang htyój). () mct. 
Mapiit. . 

-GENEROSIDAD, f. d^r, nang 
generoso. ICuti.ihaiang.niaria. sa ma- 
gugíilang. II Kun\h;ilan at giivdá ng 
p^agungáji at kalooban. || K.iiakasán 
\it(ng loob sa manga g.iwan/í ina- 
hiiiírap'. 

GENEl^OSO, SA. a Ij. Mahal na 
tawb^ II Magaiidang loob; fnapigam- 
[icSn sa kapovvá, || Magal.ii.g; íriahiisay 
kay sa ibá.^^'t;//, /mni ¿on los polares. 






GEN 

iVtaáwain sa manga salantá.==¿;/<? aA//>«í|u/- 
Totoong magandc^ng. kalooban, ' ;V * 

GENTK. ^í; Tawá jlAng rnuq4g 
ang nVadlA; íing kaVg,m¡han. nang ta-^^ 
wo. II Pu 1 u tong. II Ank táwq.; sa bt^ong^^ 
káharián. (| fam'. Ang angkari ' pVfe^^^ 
niaganakan: v. gr. ^A?íbpd ang líigaU 
nang inyong angkán ó , kA^^gáíí^Á- 
kAn.? —Ang boa kong angk an 6 k^ÁíluG- 
ANAKAN ¿7j' vidhiUi mig lagay;¿co}n^^^^^ 
esta sií GhiNTÉ de V,P-—toda mi. GEííf'írE^ 
eslá buena :^\)\, Ang lahat nang t^iwoi 
ang lahat nang nacibii. ' ',-.,' 

GE]NTíL. adj. Maga.hdang tilcpsi 

If Haíatá; h dit.ny: v. gr^ GEfíj^^^^^^ 

desvergüenza, jíalata ó ''LÍXAw''''}áa 

KawaUmghivactny \\ n. Ang hihdí bjnr 

yagar^ ' ' '; ; '■;;" 

, GENTILEZA: f. dcr. :nang>¿/¿7, 
Gañdá nang tlkas. || I<lankítari. |(,Í^a- 
runungang' makipagkápowá tawÓ.^ ,- 
GENÜFLE}iIaN. í:;: Ragíuhqci^ 
pagkVpalíihód. " . "^ ..: , , V-'' ; 
germen; m. pínángialingíiini; 
ugat; inu a. |1 BiuHi nang an¿;iBán.{. 
, GKSTO. m. I<.ilos nang nijLikhá; 
ngibit; ngiwí, (| met Mukhá; p pa,g^ 
niLunukhá, para nang: 7¿(?/;í^/'6^'<i(¿ buen 
GESTO, taiüoni^ niabtiH ¿í;;^ m.ukhÁ. 
^ GINETA,'ó GENEl^A:XjVa'n^ 
hiyop na ápat angf paá^ at pulá^ ang 
kulay.ji Sibat'na maikÜ, ha aiig bákal 
ay dinoradoj at máy .bóricas iia pa- 
látandaan nang paglcakai^i tan sárin- 
íantería . nang una. j) I^aríg". b^gay .há 
bui:3 nang háyóp; na jbinábayaq jig 
una. II Arte, nang ' pángangabayó. 

Gl N ET E. m . Sundá lórtg nang^' 
ngabayo at (iang una ay ñagdádala 



nang sibát at kalásag, at iháikii án^ 
es tvi bo. II Ang n^sasakay sa kabayo; 
agáng¿" 



ó naugángabayo. 



GLO 

GIRAR, n. Umíkit; pumíhit. I) 
Magpalígid.||Magpadalá nan¿ letrang" 
palU salapi, sa ibang lugal. =^/6' ////a 
parte á otra. Magpaligidlígid sa iba't 
ibang Iugal.=^// torfio. Alagpaíkit; 
inagpalígid. = //¿iaa la izquierda. Pu- 
míhit sa gawing kaüwá. ^ por tal calle, 
Magpalfgid sa gayong- daán. 

GLORIA, f. Puri; ó kapurihán. 
II Kalualhatián; lualháií |i Lugod; ga- 
lak; at sinásabi sa masípag inagáral 
na: su gloria es estudiar^ amf ka^ 
niyang lugód ó galak ay afiír tnasr- 
aral. 

GLORIARSE, r. iVIagbansag; 
mamansá nang labis; II Migpala'd.|| 
MaÜgaya; magdamdam nang mala- 
king towá =í/6' alguna cosa, Ikatovva; 
ipagpalaló ang anoaián.=:¿?// el Señor. 
Ikaligaya ang ¡sang mabiiting pang- 
yayari; na puiihin ang Dios na nag- 
kaloob noón. 

GLORIFICADOR, RA. m. y f. 
Makalülualhati; ó nagbibigay kalual- 
hatián. II adj, Nakalúlualhati. 

GLORIOSO, SA. adj. der. nan^ 
gloria. Puspos nang kalualhatián. || 
Ang pumupuri at namámansa nang 
labis sa sariü. 

GLOTÓN, NA. m. y f. l^alakaín; 
niatákaw. 

^ GLOTONERÍA, f. der. nang¿r^. 
Ion. Síbá; tákaw na malabis. 

GLUTINOSIDAD, f. d.r. nang 
glutinoso. Kalagkitán. 

GLUTINOSO, SA. adj. Malagkit. 

GOBERNAR, a. irreg. corno acer^ 
tar. Pamunüín; pamahalaan. || met. 
Manaignáig; makapangyari: v. gr. A?iq 
bátáng itoy siyang nanAnaignakj sa 
kaniyang vtagugúlang, este niño es el 
¡ue GOBIERNA á sus padres. \\ n. Mag- 



276 " 



GOL 



puno; niamahálá. 

GOLFO, ni. geog. Biraso nang dá- 
gat na uialaki ang pagkápaloob sa 
lupa; para nang gol/o nang Linga- 
ycn, sa Pangasinán. || Láot. 

GOLONDRINA, f, Langaylangu 
yan; kampapalís. 

GOLOSINA, f. Kakanín: para 
nang bungx nang káhoy, kaláiuay, 
mariíyá, etc. jj Ang nasa; ó náis sa 
anomán. || met. Alinmang bágay na 
malakí ang ínam kay sa pakinábang. 

GOLOSO, SA. adj. Matákaw ng 
kakanín; masíbá. 

GOLPE, m. Salpok; bungó; b 
bangang malakás at biglá; pasa ó 
bukol na gawá nang pagkíbangá, II 
Kiramihán; kakapalán; kasaganáan 
nang anomán: v. gr. golpe de ge?ite, 

KAKAPALÁN Ó KARAMIHAN nang taZOO; 

GOLPE de agua, karamihan ó kasa- 
GANÁAN nci7io tiibig. || Kasaüwáang 
palad na biglang dumating. ii Katog; 
kabog. II Tapik; tampí. 

GOLPEAR, a, Batibatihin; pas- 
pasan; dagakan; etc.|| Tumuktok; ku- 
malog. II Salantaín sa hampas. 

GOMA. f. Dagtang tumítigas; ó 
goma. 

GORDO, DA. adj. Mataba; ma- 
tambok. || iMaraming labá; mamanií- 
ká. II met. fam. Táwong makapangya- 
rihan at mayaman: karaniwang kung ¡ 
sabihin ay pájaro gordo. \\ ni. Taba; ' 
6 manlíká.— /é' cara. Malakí; matam- 
bok ang mukhá. 

GORDURA, f. Taba. || Linab. || 
AIigí(kun sa alimásag; alimangj, etc.) 
ilKatabaán, ó kalakhán mng panga- 
ngatawin n^nc; tavvo ó háyop man. 

GORGüJEAMSE. r. Bukbukfn. 

(;0R jOJO. ui. iiukbok: unos. 



-277 
GOT 

GORGOJOSO, SA. adj. Bukbu^ 
kin; únosin. 

GORRA, f. Tukarol; gorra. 

GOTA. f. Tiíló; patak. || Sakit na 
himatay. 

GOTEAR, n. TumiílQ nang patak" 
patak; ó pumatakpatak; tumulotuló.|| 
iiict, Magbigay ó tuinangap nang 
untíunti. 

GOTERA, f. Tiílo; ó bulas na 
pinagbiíbiihataa nang tiíló. || Ang la- 
vvit na kayo sa palíbid nang dosel ó 
nang langitlangitan nang kulambó, na 
ginágawang pamuti sa katre. 

GOTOSO, SA. adj. Hímatayin. 

GOZAR, n. Magkamit; niagtamo. 
II Makinábang; tumangap. || r. Mala- 
god; matowá ang loob sa anomán.=: 
coHy en el bien común. Ikalugod ang 
kagáljngan nang madlá. —úf^ alguna 
cosa, Tumangap; ó makinábang nang 
anomán. 

GOZO. m. Towá; lugod; galak. || 
Ang lagablab nang malilíit na^sangáng 
luyó, kua simlsunog. || pl. Dalit na 
ináawit sa Virgen ó sa mangi San- 
tos. 

I GRACIA, f. Biyáyá; tiílong nang 
Dios. II Kaayahan; kiríkitan ng pag 



mumukhá, ugálí, etc. jj Siáté; ó salí- 
tang masayá at may laman. || fam. 
Pangalan nang báwa'^. isang tavvo. jj 
Patáwad. jj pl. Salániat. 

GRACIOSO, SA. ni. y f. dcr. ng 
gracia. Ang bubo sa komcdia. || adj. 
Távvong mapanghalina angmukhá. ¡| 
Marikit. II Mapagsisté; m.^pagpatawá. 

GRAUA. f. Baítang, || Ang tari- 
ma, na nakalagay sa ibabá nang altSi, 
al siyang tiniituntungan nang nagmí- 
misa, 11 pl. Ang manga hagdoin; ó ka- 
l)¡sanan nang niawgá baitang nang 



grada 



GRA 

hagdang nakalagay sa boong harapáií 
nang simbáhan ó malalaking edificio. 

GRADADO, DA, adj. der. nang 
Baibaítang. 

GRAMIL, m. Garamil; ó kasanka- 
pang pangúhit nang anloage sa 
káhoy. 

GRAN, adj, Dakíla; lubhá. Ito^y 
coniraccion nang grande, || Ang pá- 
ngalo sa alinrnang kalágayan ó bágay. 

GRANADERO, m. Sundalong 
malaás ang tíndig kay sa iba. 

GRANDE, adj. Malakí. || Dakíiá; 
marangul.=¿l? ctierpo, Malakí ang 
pangangatawáu. = en^ por sus acciones. 
Dakíla sa kaniyang mang i gawá. 

GRANDEZA. "f. dcr. w'o.w^ grande, 
KalakhiXn. jj Kadakiláan at kapang- 
yarihan. || Ang kamáhalan ng pagká- 
grande sa España. 

GRANDOR, m. Lakí. 

GRANERO, m, der. n^ng grano, 
Bjiwgin] bal i; tambiíbong. |) met. Ang 
lupa, kahariáii ó báyang masagíiná sa 
pananim na ikinabiíbuhay ng tawó. 

GRANO, m. Biítil; binhi. || Ang 
tinibang ikadalawang puo't: ápat na 
bihagi nang isang ^í-^t/^/^/z^Íí?, na kaisá 
nang timbang nang isang katatagáng 
biídl nang cebada, || Grano, na tu- 
miíUibó sa katavván. 

GRANUJA, f. Bungang lagás sa 
tangkay nang ubas. || Ang buló sa 
loob nang bungi nang ubas, at nang 
iba pang bunga nang káhoy na siyang 
binhi tuloy. || Ang saragateng bata 
na sal|daan luinakí at pagalágalá. I! 
Ang kapísanan nang manga batang 
itó. 

GRASA, f. Linab; taba; sebo. || 
An^ dumí nang damit, na gáling sa 



pagkíisuot 



sa katawán. 



GRA 

' GRATIFICACIÓN. í. der. naiig 
gratificar, Gmní; bihis.' || Upa, na 
clagdag ísa talagang kanayaián. 

GRATIFICAR, a. Ganlihín; \A'. 
hisin. II Pagbigyang lugod; 5 big-yaiig 
íoob. 

GRATIL. 111. nauc. Gílidi^g layag, 
na nágagawi sa palo. 

GRATIS, adv. m. Walang báyad; 
bigay láíDang. 

GRATITUD, t Pagkihda, ó pag- 
gantí nang ütang na loob. 

GRATO, TA. adj. Nakaluiíigod; 
kaIugodiugod:=..7/, para el í^/^/rA Na- 
kjiliíl'jgod sa tainga.^'/^ recordar, 
Kalugodlug-od alalahanin. 

GRATUITO, TA. adj. Walang 
báyad; big.-iy ¡ainang. 

GRATULAR, n: Bigyang lugod 
ang kápowa. || r. Malugod; matuwa. 

GRAVAR, a. K.dgahán; dagda- 
gin; bigatín, etc. 

- GRAVR adj. Mabigat. || fam. Wx- 
íakí, ¡I niel. Walang kibó. formal at 
nakápagbíbigay aiangálang. || Maií- 
wag gawín. || Mahí.-ap. 

GRAVEDAD, f. der. WA^^t^ravc. 
Kabigatáñ. |I Kahinhinán; kaponr.a- 
lán. II liK't^^Kadakilaan. ü Halaga. 
' GRAVÍSIMO, MA. adj. bup. ng 
grave, Lubhang malakí; ó hibíiang 
mabigat. 

GRAVOSO, SA. adj. Mabigat; 
nakayáyamot, ¡| Maha!; Lubhang nia- 
taás na \i'x\;Kgd..z=z,a.l piuhlo, iMabigat 
s*.i bayan. 

GREDA, i. Liípáng puiiat malag- 
kit, na pangalís nang uiansá. 

GRESCA. 1. Kaingayan; pac;tata- 
lo; pagaáway; kaguluhán. 

GREY. f. Ang kawan 6 rcLi/io w^^ 
tupa, kambing, etc. |] mcL Ang k^- 



27S 



GRÍ 



pi^anan nang manga knstiano/na 
pinaniánirdialáan nang isang pá- 
ri na íalagá nüang pünó. . , 

GRIBAR, n. n.^ut. Málihis su tiv 
nütumpa. 

GRIETA, f. Bitak; (5 ütak. 

GRIETARSE, r. Magbiíak; lutuá- 
hang. 

GRIETOSO, SA. adj. Bitakbitak; 

GRILLÓ, f. Ká(nak>i H Tiibo ng 
bit.hí, niaging nakitanim man b \\\nCi\ 
pa, para nang tü!)ó nang palay, na,, 
nakahasik, ó kung hindi manay dahi; 
sa nalamigán.[Jpl. P.uigiw na bák^'isa 
paá. II pl, ^mct. Almniangbágay, na, 
liakasísikí, aL nakabábagal ng kilos. 

GRIMA, f. Sukíain; kilig sa pag- 
kákita nang anomán. lí Pangingilcí'-* 
bot sa tákot. ' 

GRITADOR, RA. m."y f. der. 
ñang gritar. Ang sunubigaw. 

(jRirAR. n. Sumigaw; hiifniya\v; 
tnagoalahaw. . . 

GRITKRÍA. f. d^r.nang ¿;/://;;!; 
Sígavvan; hiyawan, 

GRITO, m. Sigaw; hiyaw.—.l ¿r'//'; 
tos, m. ad. Tasigaw. 

GRITÓN, NA. adj, der. aum. ng^ 
grito, Sigawjn; mahíyawaín. 

GROSERÍA, f Kagaspangán; o 
kabastosán nanganyo 6 ásaí nang wa- 
lang pinagaralan. |¡ Kahangalán. 

GROSERO, RA. adj.Magaspang; 
baslós. II Fíangal. 

GROSOR, m. Kapal; 6 kakapa-? 
lán nang isang bágay. 

GROSURA, f Taba! (|; Lainang 
loob nang háyop, ulo at manga paá. 

GRUESA, f. Ang kapisanaa ng 
libindalawang doccjta nang anomang 
bágay na maliliitatmagaán. 

GRUESO, SA. adj. Makapal.- 



GRÜ 

mol. Ang pagiísip na. pu'pol 6 malíihó. 
II Maíakí. II MagaspaDg; bastos. (| m. 
Kapal; ó lakí nang ap.omáii.|| Boses 
na inaügong. = /6' cuello. Makapal 
ang lii.í. 

GRUIR, n. irreg. como . huir. Su- 
mignw ó iimiyak ang típol. 

GRUÑIDO, p, p. u^Vig gruñir y 
m. Gakgok; ngasab nano; báboy. || 
rñet. ' Pangiísap na maikií al masa- 
kiap. 

(íRUÑIR. n, irreg. coni^) bruñir. 
Gumukgok; ngumasab ang* báboy. i| 
met. Sumimángot at bumulongbulong 
sa pag*'ga\vá ñang anomán. 

GRUPA., f. Angkasan; 6 dápit puí- 
tan nahg kabayo. 

GRUPO, m. Lupon; ó lunipbñ.|j 
Tunipok. 

GRUTA, f. Lünga" sá ríiangá bun- 
dok na balábatohin; yongib. || pt. Ang 
matatandang edificio '^-x iláliní nang 
lapa, pa riiagpangayón áy mayroon pa 
sa^koma. 

GUACHAPEAR, a. Tampisawín 
ang lübig. II n. Tninünog ang patos 
na bákal na alinmán, dáhü sa masa- 
má ang pagkápakó, para nang patos 
náng paá nang kabayo, kung nia- 
Úiclg. 

GUADAÑA, f. Pangapas; lílik. ¡I 
Kia na pánu'ngkit nang dahon o nang 
anonián; kaláwit. I( nict. Ang kamá- 
tayán. 

GUADAÑEAR, a. G .pasin.||Ka' 
lawitin. il h. Guniapas. 

GUADAPERO, m. An- bataang 
tágapaghatid nang págkáih sa rfiangá 
mangngapas. 

GUANTADA, f. d.er. nan¿>- guim- 
fe, Tapik; Sanvpal. ' 

GUAi\TAZO. m. am 



279 — 

^ GUA 

ie. fam. Tapik; tampal. || Hampas ng 
guantes. .— - '" 

GUANTE, m. Damit.na ibiná- 
balot sa kriniüy at hianga dalíií; guan. 
tes. II fam. Kaniay, at sinásábí: ecííaf 
el GUANTE, ahutín ?iang kAmay,: \' 

GUAÑIR. n. iircg. como bruñtrV 
Gumukgok ang biik. prov. Extr. ^ 

GUAPEAR, n. fam. Magpakítá' 
nang katapangang loob.s'a niahga. 'pa- 
ngánib. ll Mananiit nang maínarh. 

"guapeza, f. átv^ wdihg :g'uápa,. 
fam. Kasiglaháñ; pagkabayani. |j'mét. 
Kagandahang >nanainu; ó nangVpcág- 
rr.nnUikhá. 

GUAPO/ PA. adj. f^imVMasiglá;. 
bayani. II fan). Marikit manamii, at 
niahi'.say sa pagharap káhgínomárí. jj' 
fam, AL^gandá ang pngrauTn,ukhá. " 

GUARAPO; m. Tuba nahg'tubó 

na maasimisim, at talagáng" ínümih. 

||,BaIasubns nang tubo; ó báejí. , 

GUARDA.com. Bantay; tánod. || 
f. Paybabantay. || Paglupad nang anó^ 
mang utos. 

GUARDACABRAS, palab.co'mp. 
nang guardar, at cabra, m. pl. Ang 
pasrol nang manga kambing. 

GUARDAMANO, palab. \comp, 
nang guardar, al u¿a?io, m. Guarni- 
ción- nang sable; ó nang alinmañg 
amias de mano. 

GUARDAR, a. Ingatan; alagáan; 
bantayán.||Tumupad.|| Simpanin; im- 
pukín.=/v>/./'¿?r. Mágtanim sa kápo- 
wá; ma^¡m¡x)k nni^g gáliu=n¿ryV, con 
llave. Susían; itágo ' sa may siíbí". = 
en la viepioria. Simpanin; ingátáh 
sa \ú\),^=^e?itre algodo?ies. Ipaloób sa . 
hülak; i'áao sa biílak..=,'^^/*^^ simiente. 



líñpukíng para binhi. || r. Magfngat,; 
ma'grágo»:::-^//' algo, Magingát sa^^n.b- 



— 2S0 — 

GUA GUA 

man. GUARNICIÓN, f. Panniti; kalup- 

GUARDaSOL. m. Páyong. kop. || Engasteng gimo, pílak ó ano- 

GUARDIA, f. Pagtatánod. (| Ma- mang metal na pinngkákabitan nang 



ngá sundalong l)aníay; ó rnangá la- 
wong sandatahán, na lumátanod 6 
nagáalagá sa alinmang lugal 6 sa 
¡sang tawo. || m. Sundalong nagtá- 
tanod sa hárí. 

GUARDOSO, SA. adj. Matipid; 
rnaíniot, 

GUARECER, a. ¡rreg. como ng?'C!' 
decer. Amponín; kupkupin; lukiiban.|j 
Ingatan; ikanlong sa pangánib, || r. 
Magkanlong; mngtágó sa par^.gánib. 

II Paampon; sumalüong; paliíkob.= 
en ima choza. Sumílong sa isang ku 
bakob.=¿/<? la lluvia. Kumanlong sa 
ulán. 

^GUARIDA, f. Kiieva; yungib; ó 
giíbat na pinagtátaguan nang" manga 
háyop sa paglayo sa anomang panga- 
nib. II Ampón; 6 sálilongan nang 



diamante at iba pang* mahalagang 
bato. 

GUARNICIONERO, m. der. ng 
guarnición. Ang gumágawá at nag- 
títinda nang guarnicíbtt nang kal)ayo. 

GUARRO, RRA. m. y f. Báboy. 
II fam. Ang tawong* marumí at sa- 
laüla. 

GUAYARA, f. boí. Bunga nang 
bpyabas. 

GUAYABO, m. bol. Piínó nang 
bayabas. 

GUBERNAMENTAL, adj. Ang 
nátuíungkol sa pamamahálA ng ¡sang 
kaharián, provincia, etc. 

GUBERNATIVO, VA. adj. Ang 
náuukp! sa gobierno. 

GUKIA. f. Lukob. 

GUEDEJA, f. Ang nakalaylay na 



pngílag sa pangánih. ¡I niet. Ang lu- buhok sa noó at sa sentido. (| Ang 
gal; ó manga Ingal na karaniwang kilingf nang león sa noó. 



táhanan at madalás panmán na?^*or 
isa, at smásabing: iiefie miichas gua- 
ridas, 7nay maraming táhanan ó 

PÁROONAN. 

GUARNECEDOR, RA. m. y f. 

Nagláhgay nang kalupkop. ó pa- 
miiti. 

GUARNECER, a. irreg. como 
agradecer. Pa m u t i h a n g ka I u pku pá n 
nang burda, sintas, enkaje, sutlá, 
gintó, etc. II Magengaste sa ginlo ,..6 



GUEDEJAR. a. Labnutín; sabn- 
ñutan ang manga buhok na naglay- 
lay sa noó. 

GUEDEJUDO, DA. adj. der. ng 
guedeja. Ang may maraming buhok 
na nagflav'ay sa noó. 

GUERRA, f. Pagbabaka; digma; 
pamuok nang dalawang kaharián ó 
bayan. || met. Pagkakáal¡t.= ¿7¿/>r/a. 
Hayag na pagkakagalit. 
^¿GUERREADOR, RA. der. nang 



pilak nang diamante o ibc%ng batoñg guerra, m. y f. Mangdirigmá 



mahalagá. (I Lagyán nang bantay na 
tropa ang isang \\y%?A~(Mn vestido) 
con eficajes. Pamntihan (ang ¡sang 
damit) nang* enkaje. =://6' oro. Ka- 
lupkupán nang gintó. =:id^ perlas. Efi- 
gástehan nang perlas. 



GUERREAR, a, der. n^Vig guerra. 
Bumaka; mamook. || met. Limaban; 
surnovvay; tunuítol. 

GUERRERO, RA. adj. der, nang 
guerra, Ang bayani at may hílig sa 
pakikidigmá.||m. Bayani; mandirigmá. 



GUI 



28r 



GUIA. f. Patníigot. || Ang" nag*- 
tüturó at pumápatnugüt sa iba, ng 
ruagavvá ó kamtán ang tiniítungo. 
Gináganiit namang parang viasculino 
sa dalawang kahulugang ito. 

GUIAR, a. Pangunahan; ipatnü- 
got; ¡tiíró. II met. Akayin; o turüan 
ang ¡Liá sa anomang ginágawá. II r. 
Patangay; sumunod sa pasiyá nang 
¡b^.=/^/' la razón. Sumunod sa ka- 
luwiran. 

GUILLOTINA, f. Kasangkapan, 
5 mákina, na panuígot nang iilo nang 
bíbitayín sa tagá, na ginámit sa 
Francia. 

GUILLOTINAR, a. Piigutan ng 
tilo sa bibitayán. 

GUIÑADA, f. Kindat. 

GUIÑAR- a. Kindatán. II naut. 
Pagpalingpalingin ang doong nang 
sasakyán sa painagitan nang limón. 

GUIÑO, ni. Kindat. 

GUIÓN, m. Cniz, 6 bandíláng 
maljít, na, nangünguna sa paglákad 
nang Arzobispo, etc. || Ang bandíláng 
maliit na isinásama sa prusisic5n, na 
ang táwag din nutin ay gnio7i.\\ met. 
Ang nangiínguna; nagtiítuid; at umá- 
akay sa isa. 

GUIRIGAV. m. Pangungiísap na 
malíibó at mahírap intindihín. || met. 
Kaingayan. 

GUIRNALDA, f. Koronang sag- 
lit«aglit na bulaklak, ó manga sa- 
ngang may dahon. || Pálong. 

GUISADO, p. p. nang guisar 
y ni. Ginisá. 

GUISAR, a. Maggisá. () met.Mag- 
hiísay; magkumpuní nang anomán. 

GUISO, m. Sabawna siiiankapán 
uang rekado, at ¡sinásaK^a sa ginisa. 

GUISOTE, ni. der. nang guiso. 



GUL 

Ginisanghindi masarpp. 

GUITARREAR, n. Maggitará; ó 
magtutugtog nang gitara. 

GUITARRERO, m. der. nang 
guitarra. Maggigitara; ó mangagawá 
at nagtítinda nitó. || m. y f. Mapag- 
gitará. 

GULA. f. Kayanióan sa pagkáin 
at paginoni. 

GULUSMEAR, a. fam. Magkain 
nang kakanín. 

GUSANEAR, n. der. nang gu" 
safio. Kumutó. 

GUSANERA, f. der. nvcc\ggusa^ 
710. Ang siígat ó lugal na mauod, ó 
inúnod. || met. fam. Ang híüg na lá- 
lóng noííháhaií sa kalooban. 

GUSANIENTO, TA. adj. der- 
nane; gusano, May uód; ó iniíuod. 

GUSANO, m. Uod. || met. Ang 
tawonc: mabábárig loob at aba. 

GUSrAR. a. Tikmán; lasapín 
namnamín. ii Magkagustó. || Maga 
lingín. II a. Nasáin; niágustuhan. = á'<^/ 
vino. TutRikim nang á\'dk. = debro 
mas. Magkagi^tong magbiro; magus 
tuhing magbiro. 

GUSTATIVO, m. Panlasap. 

G USTILLO m. dím. nang güs/o. 
Ang lasap ó lasa nang anomang kiná 
kain, ó tinítikman. 

GUSTO, m. Pangnamnam.||Lasa; 
lasap; namnam. || Ang násá; lügod; ó 
Hgaya; pagkáibig sa anomán. ¡j met. 
Tnam. 

GUSTOSO. SA. adj. der. nang 

gus/o. Masarap. || met. Masayá; na^ 

tótowá. II Mainam; nakatótowá. = q¿ 

paladar, Masarap ang lasa; ó masarap 

sa bibig. 

GUTURAL, adj. Ang sarili nang 
ó nátiukol sa lalamunan. 

36 



— iS: 



TU 



HABA. f. Bunga at puno nang 
pata ni. 

HABANO, NA. acij. dcr. nang 
hakano, Manga bágay na gawa, o 
gáling sa Habana. 

Habar, m. Lupáng sagána sa ta- 
nim nn patání. 

HABER. V. aux. na kaiülong sa 
\i'3igconJ7í^ar nang ibang 7)erho, || a. 
ger. habiendo: p, p, habido: pres. 
índ. he; has; hemos & habernos; ha- 
béis; ha?i: iinperf. había; habías, et(?.: 
i>erf. huhe; hubiste; hubimos; hubis- 
teis) hubieron: pert. plusc. había ha- 
bido, etc.: fut. habré; habrás; habrá; 
habremos; habréis; habrán: ful. p^rf. 
habré habido, etc.: imperat. //<^ tu; 
haya él; hayamos nosotros; hab^d vo- 
sotros; hayan ellos: subj. haya; ha- 
yas; etc.: imperf. hubiera; habría; 
hubiesef etc.: perf. haya habido: pret- ' 
plusc. hubiera; habría; y 'uibiese ha- 
bido, etc.: fut. hubiere, etc.: fut. i,)erf. 
Hubiere habido, etc. || a. Magkaioon; 
mayroón. || Másumpungan; niákita,;| 
impers, y def. pres. ind. hay: anj^ 



ibáng per'sona nitó ay kamukhá ng 
tercera persona nang verbo haber ac- 
ti7)0, Mai;karoón; uiay; mangyari. |l . 
m. Pagaárí; sueldo. Sa kahulugang 
ito'y karanivvang phiral kung gami 
tin.=^/ las 7nanos. Mr^tagpuan; mk- 
kita; ankinín; \<wx\\\\.=rzde pasear. Mag- 
pipasial ó krxilangang magpasial. — 
Haberlas ó habérselas con alguno. Ma- 
kipagtalo; makipagcáway sa kangino- 
tnan-^ inakipagsálitaan; inakipanayam 
sa kápowá. — Haber, ó iefier á uno 
por confeso. Ipalagay 6 aríing uma- 
aiin, ang r.áhahablaf)g di humarap 
sa takdang panahong ibinabalá sa 
kaniyá nang pagharap sa piínong 
nagpasabi ó humábala. 

HABICHUELA. í. Giílay na ha- 
bichuelas. 

HÁBIL. a<lj. Bihasa; pm^tás; ma- 
bait; sanay at sapat makapagaianeho 
nang ¡sang oficina ó anomang tung- 
kol.=^^/ la lectura. Sanay sa pag 
basa, ^^para el empleo, Sapat na ma- 
k'itringan nang empleo. 

HABILIDAD, f. dcr. nang hábil. 



HAB 

Karunungan; kahusayang guaia\^á ng 
anomán. || Liksi at ínam gumawá ng 
anornán, 

HABITABLE, adj. Matítiíahan; 
iiiatátahanan. 

HABITACIÓN, f. der. nang ha^ 
hitar, Báhay; ó si lid na láhanan.|| 
Paglirá. 

HABITADOR, RA, adj. m. 
y f . y 

HABITANTE, p^ a. nang habi- 
tar, adj. Ang nanínirahan sa iüang 
báhay ó lugal. 

HABITAR, n. Tirahán. Il Mana- 
ban; ó tumahán sa isang lugal ó 
báhay.=¿w/ un amigo* Tiuniíang ka- 
sama nang isang kaibigan sa isang 
liigal; ó turniíá sa isang kaibigan. 
=67/ ¿al parte. Tuniirá sa gayong 
\\x^?i\,:=-€ntre fieras. Tuinii\\ sa giti á 



nang ^ manga gánid. 

HABITO, m. Pananamit nang bi- 
wa't isa, ayon sa kaniyang kalága- 
yan ó lúpáng tinubiían. || Kangalian; 
pinagkaratihan. || Ang hábito nang 
pAri. 

HABITUAL, adj. dcr. nang //i- 
hito. Gawi; sakit na dali ó lági na. 

HABITUALIDAD. f. der. naig 
habitual. Kagáwian. 

HABITUAR, a, Papamihasnin; 
pamaratihín. || r. Mamihasa; mara- 
lihan.=a/ frió, Maratihan sa ginavv. 

HABLA. í. Ang saiitá ó panana- 
litá. II Wíká. 

HABLADO, DA. p. p. nang ha^ 
blar. Kung kasama sa unahán niyá 
ang adverbiong bien ó mal, para ng 
bien HABLADO, ang kahuluga'y rnahin- 
hln ó viahúsay mañgúsap; vial ha 
BLADO, masamang mañgúsap.. — bien 
hablado* Ang maÜnis mangiísap, ai 



,85 - 

HAB 

mariínong gumárait nang pananali- 
táng agp7.i)g sa kaniyang akálá. 

HABLADOR, RA. m. y f. der. 
nang habla. Masalitá; masabí. 

HABLADURÍA, f. Salitáng na- 
kayáyarnot al nakasásakit sa iba; sali- 

^[ HABLANCHÍN, NA. m, y f. 
Masalilá; bibigán. 

HABLAR, n. MagsaÜtá; mangií- 
sap. II Makiusap. (| Kumaiísap. || a. 
Salitín; sabihín.=¿'t?/í alguno. Kuma* 
iisap, niakipagusap sa sin ornan. =s¿/í? 
alguna eosa. Salitín ang anomang 
bágay==:^;/^ sobre alguna cosa, INIag- 
salitá nang ukol sa anomang bá- 
g^y.=zcntre die?ites, Alagsalilá nang 
paogavvil.=w/ ton ni son, Magsa- 
saliiá nang walang pünó*t dulo ó wa- 
lang kahusayan. 

HABLISTA, m, Ang mahdsay 
at nakáwiwiling manalitá. 

HABLILLA, f. dim. nang habla. 
Sabisabí; salisalitá, 

HACEDERO, RA. adj. der. ng 
hacer, Ang magagawá; ó madaling 
2;aw{n. 

HACEDOR, RA. m. y f. der. 
nang" hacer. Tagagawá; tagatupad. II 
Kátiwaiá; ó nanramahalá. II Manga» 
gawá; niay gawá. || Ang maüksing gu- 
mawá. II Ang Dios. 

HACENDADO, DA. adj. nang 
hacienda. Maliípá; ó marir.iing pag- 
aáring liípá 

HACENDAR, a. Pagkalooban ng 
lupa: pari nang ginawá nang háii sa 
manga unang kinnunkistá nang isang 
báyan. || r. Mamilí nang lupa 6 ha- 
cienda sa isang lui^al. 

HACENDEjA.t dim. nang ha- 
deuda. Ariaiian. 



HAC 

HACENDOSO, SA. adj. Makíi- 
língítj masíkap. 

HACER, a, irreg. ger. haciendo: 
p. p. hecho: pres. ¡nd. yo hago\ 
perf. hice; hiciste; hizo; hicimos; hi- 
cisteis; hicieron: fut. han; harás; 
hará; haremos; haréis; harán: iai- 
perat.: haz tíi; haga él; hagamos 
nosotros; haced vosotros; hagan ellos: 
subj. haga; hagas; haga; ctc / im- 
perf. hiciera; haría; hiciese; ele: fut. 
hiciere^ etc. Gmnawá, gawín. !l inet» 



284 — 



HAC 

sod; dumoondoón. 

HACIA, prep. Diko; dápit sa; 
sa \\M\y,^=^íonde. Dako saán. 

HACIENDA, f. Ári; ó pagaári.ü 
Liípíing sinásaka. íl pl. Gawá; 6 ga- 
gawing báhay. 

HACINA, f. Mándala; ó salan^ 
san nang- bigkisbigkís na anomán. 

HACINADOR, RA m. y f. 
der. nang hacina. Mangbibigkis; ó 
tigip:igbigkís. II adj. Pangbigkís. 

HACINAMIENTO, m. d.T. ng 



Umíüip; ó yu nárí na.ig bágay na hacina. Pagí)ib¡gkís; pagkibigk¡>. 



gawa nang isip; púa nmg macer 
un poema, iunulá 6 (;umawá 7ixng 
isaftg tula, .ic. II VI .gitilan; niagla- 
mán: v. gr. esta tinjja hace cien 
arrobas de aceite, ang tapayang Hoy 

NAGLIJLULAN 6 NAGLALAMAN 7ian:!; 

sandaang arroha?ig . tangís, etc. || 



HACINAR, a. Salansanín ani^ 
nagkákibigkisbigkis na anom-ín. || 
met. Tipunin; ¡bunton. 

HACHA. í. Kindiiáng mala- 
kin^maiakí. || Palakol; palalhaw. 

HACHAZO, m. aiirn. nang ha- 
cha. Hiínp;\s nang kanJíiáng ma* 



Makapagbigay; 6 maka; v. gr. ha- lakí; tagá nang palakol 



CER sombra, makapagbigay lilim ó 
-siKKAlílim. II Maglipon: para nang 
HACER gente, magtípon 7iang tamo || 
n. Lumagd; tuiníibó: para nang 
HACER los árboles, lumagó ó tumü- 
no ang manga káhoy, etc. II Mába-- 
gay; málapal; niáayos: v. gr. aquello 
hace bien aquí, yaon ay nábabagay 
o NÁLALAPAX^ dito, clc. || May; 6 
mag: v. gr. hace ocho dias, mav 
walong áraiü; hará diez dias, ma(; 
sásampuo7tg áraiv, tic. z=z(i todo. Mu 
akmá; niábagay sa anomán: w.i- 
lang di minámagaling. = {mucho) con 
poco trabajo. Yumárl (nang aura- 
mi) sa kákaunting p.igal=/^ o del 
valiente, de o del hombre. Migmita- 
pang; uiagtapangtapangan.=<?// regla 
b en toda regla, Gawing mahiísay 
na inahiísay na vvalang anománg 
kiílang. 11 Lumihís; dumagíson; umí- 



HACHEAR, a. Tistisín nang 
palathaw ang káhoy. {j n. Palakolín; 
ó pukpukín nang palakol. 

HALAGADOR, RA. m. y f 
MapanghÍDÓ || adj. Panghíbó. 

HALAGAR, a. Ainóiíi; paghibó- 
hibóin. 

HALAGO, m. Ano; híbó; himan- 
himan. 

HALAGÜEÑO, ÑA. adj. Ñaki. 
híhibó; nakaháhalina. 

HÁLITO, m. Ang hiningá. || Ang 
sir.gaw nang anomang bágay. || 
poét. Ang paiayp^Iay at kiwili- 
vvíling símoy nang hangin. 

HALLAR, a. MuagpLian; mitu- 
k^asan; nnpu ot. || M&masdan. Ij Si 
yasaün. || Mikilala; máintindihan sa 
pagkukiíró.=.^« todo, Makialam sa 
lahat; sunioot saanman. || r. Kaha- 
rap; m^kikarap. II Dinnuón.=::=t', en 



HÁM 

la fieshi. Dumobn sa p¡stá.=<r¿)« 
den pisos, Magkirobn x\x\w san- 
daíing piso. = (^«« bolsillo) ch% calle 
Mikápuloi (iiang iiang supolsupo. 
tan) s;i daán. =:/(.' t,w«?/-. Makitag- 
pO nang mákain. 

HALLAZGO, ni. Pagkákiía; pij^ 
kápulot; pagkátag-pd II Atig big,.y 
na nátagpuan. || Ang ganting ¡biní- 
bigay sa nagsásauÜ nang nápu^ot. 

HAMACA, f. Duyang ina'akí. 
Hjmaka. 

HAMAQUERO, m. der. nang 
hamaca, Ang nagpápasan nang ha- 
maka. jj ro, ka m. y f. Maghaha- 
m.»k\,- ó , n.(j«:iítinda ó giimágavvá 
nang hamaki. 

HAMBRE. 1. Cíútóra. || KisaU- 
tan n.iHg panunnunga nang ano- 
m:m, lá ó na ang sa palay. || mct. 
Giítom ó násang nianingas sa ano- 
tnán. 

HAMBREAR, a. Gutiimin ang 
kápowá. II n. Maghtom.=i5j/a/- ham- 
breando Mamiilnbi; magsalat. 

HAMBRIENTO, TA. a.;lj. der. 
n^^\g hambre. Gatom; ó magugutu- 
min. II Ang náuukol sa may gihom. 
II tnet. May nialaking násá. 

HAMBRÓN, NA. adj. auni. ng 
hambre. Dayukdok. 

HARAGÁN,^ NA. adj. Alisnga; 
pagayongayón. Kataniwang ganjiting 
sustantivo. 

HARAGANEAR, n. der. nang 
haragán. M igpagayongayón; tuog.ili- 
sagá; magtagó sa gawá. 

HARAGANERÍA, f. der, njng 
haragán. Pagpagayongayon; kaaüsa- 
gaán. 

HARAPIENTO, TA. adj. der. 
nang harapo. Gulágulanit at luaru- 



285- 



HAR 



mí. Giiiigamit namang parang sus- 
tantivo. 

HARAPO, m. Ulapot; gulanit. 

HARAPOSO, SA. adj. der. ng 
harapo. Gulágulanit. 

HARINA, f. Tnyó;ig galapong 
nang trigo; harina, (j tnet. Ang g^. 
bok na pino nang anomang bágay 
n.a matigas, para nang sa'tansó, bá- 
k,ii, etc. 

HARNERO, m. Bithiy. 

HARTAR, a. Busugín; buyáin. 
fj r. Mabusog; mabuya. || Mayaaiol; 
n\Asúyk.=con fruta. Mabiíyá sa bií- 
ngang kihoy.—de esperar. Mayaniot 
nang paghihinlay. 

HARTAZGO, ni. Kisandatán; 
hiiab sa malabis na pagktlkain. 

HARTO, p. p. irreg. nang har- 
tar^ at hartarse y adj. Biiyá; sáwá. 
II Sapat; labis. 

HARTURA, f. Kabusugán; kasa- 
gallan. II Yamoi; rnuhí sa anomán. 

HAS 1 A. prcp. Hangári. || conj. At 
sampong: v gr. ^\?,t\ su madre pi- 
dtb, SAMPONG kaniyang iná ajy hu- 



miiigi. 



HASTIO, m. Salokások; siíyá. || 
met. Yamot; muhi. 

HAZ. m. Bigkís; ó kapangkong 
ímoaián. || mer. Karayagán; mukhá; 
l>alat.— Zr«2 déla tierra. Ang ¡bábaw 
nang boong liípá. 
^ HAZAÑA, f. Gawang marüag at 
láiigi. II Gavv.mg pángit at maláit. 

HAZMEREIR, ni. Ang nagíging 
áiiwan, dáhil sa kiIo> at pagmu- 
Miukhang kaibá sa kípowá niyá. 

HEBILLERO, RA. ni. j> f. der. 
nang hebilla. Ang gumágawá at nag- 
tílinda nang hebillas. 
HEL5RA. f, Hiblá.ljpl. poét. Buhok. 



HEC 

hebraísmo, m. der. nang hc^ 
breo. Ang ley ni Moisés. || Ang sali- 
tang hebreo. 

HEBREO, EA, adj. Ang náuLi 

kol sa manga Hebreo 6 Isvaelitas. 

(I iii. y(^ Ang suniusunoJ sa ley 

ni Moisés. II Ang salitang hebreo, jj 

Ang Sagrada Escrilura na wíkíng" 

hebreo. (| fam, Mercader na mapag- 

patiíbó nang lahis sa karanipalan- 

HECHICERÍA, f. der. nang hc^ 

cJxícero. Pangagávvay. || Dikit; ganda. 

II Pamahiín. 

HECHICERO, RA. m. y f. 
Mangkukalam. || met, Ang tawong, 
d-ihil sa ganda niyi al grasiang tag- 
lay ay nakaháhalina nang kalooban 
at paggíliw nang kápowa. 

HECHIZAR, a, Mangdiam. || 
met. Makahaiina nang loob dáhil 
sa ínam, ganda ó manga grasiang 
laglay, 

HECHIZO, ni. Kulam. || Gayu^ 
ma. II Pangdiam, at iba pang bágay 
na pamahiín. || luet. Ang tawo, ó 
bágay na nakaháhadna nang loob. 
HECHO, m. Gawá; kagaguwJn. 
II Pangyayari; sakuná. || Bágay na 
pínagsasalitaanan. jj CHO, CHA. p. 
p. irreg. nang hacer^ na siyang ka- 
gamitán at adj, Sanay: datihan. || 
Magúlang; hustong hList6=//// Adán. 
Guiágulanit; hubad. 

HECHURA, f. der. nang Jucho. 
Pagkigawá; kiyaií.m. | Gawá; yáíí., 
Hitsura. 

HEDENTINA, f. der, ng ^^^^r. 
An;? amoy na mabáhó at lubhang 
masidhi, at ang i-igal na. pinangá- 



.286 



galingan nito 
HEDER. 



n. irr-. 



como aseen- 



ó ka- 



HED 

rnet. Makayamot; rnakamuhí. 

HEDIONDEZ, f. Báhó; 
bahóan. / 

HEDIONDO, DA. adj, Mubá- 
hó. I. met. Ang tawong nakayáya- 
mot at mahírap pakisamahan. 

HEDOR, m. Báhó; lansá; angís; 
lantot. 

HüLABLE. adj. der. nang líelas. 
Ang siíkiit níamuó; ó manyáyaring 



tumiíTás sa lamii 



fíg 



toioong 



dar^ Buuiáhó; bumantot; umangís.j 



HELADIZO, ~Z A. adj. der. 
helar, Ajig madaüng mamuó; ó 
agad namiímno sa lamig. 

HELADO, DA. p. p. ng heiar 
y helarse, y adj. Ang lubhang ma- 
lamig; ó namümuo sa lamig. || met. 
Mangha; 6 nakámanghíi; naligilan.jj 
Mapanipháyó, mapangdowahagi. |( 
m. Sorbete; o áünmang 
noalamig na inumín. 

HELAR, a. irreg. como acertar. 
Papamuoín nang lamig ang sabaw, 
tdbiix, etc. II Papamanhirín nang la- 
mig ang alinmang lugal nang ka- 
tawan. II met. GalaUn/|) Pahináin; ó 
patabangín ang ioob. |) r. Mamudsa 
Iranig ang anomán; tumigás sa la- 
mig. || met. Mápatigil; ó matigüan; 
mámanha. || Matákol; manghipaypay 
ang loob. II Manlamig=^.^ /rio. Ma- 
a lanug; mamoó sa lamig. 

HELIOMETRO. m. Kasangká 
pang paniíkat nang ;\raw. 

HELMÍNTICO, adj. med. U- 
ban sa búlate. 

HEMBRA, f. Ang h&yop ni 
bauayi, |( rnet. Kan ang sináüaUtáay 
corchete, lomillo, su^i at iba pang 
ganganiíó. ay, ang piezanq may 
iní'as ó kxbkVü, na [dnagsusu )tan.|| 
Ang molde na bübuan nang inihü- 



nigas 



[/' 



— 2 



GAR 

hulma. II Ang babayi. 

HEMISFERIO, m. geom. Ka- 
laháti nang isang mabíiug na pa- 
rang bola. 

HEMORRAGIA, f. med. Bali- 
nguyngoy. II Aünmang pagtuló nang 



dugo, na 



nangágaiing 



sa alininaníí 



lugal nang katavvan, para n?ng sa 
puit, ó pagíhi, etc, 

HENAR, m. Damuhan; ó aün- 
mang lugaí na tinutabüan nang 
niaraming daraó. 

HENCHIDURA, f. der. nang 
henchir. Pagkapunó, jj Pamamantog, 

HENCHIMIENTO, m. der. ng 
hmchif\ Paniumunó, || Kusaganáin. 

HENCHIR, a. irrcg. como pe- 
dir, Pamaiitogín. || Punin; s¡ksikín== 
(el colchón)^ de algodón. SiJksikín 
(ang colchón) nang biílak, — de aceite 
la tinaja Punín nang langís ang 
tapayan. || r. Mamantog. || Mapunó; 
rnainauló; masiksik. 

HKNDEDURA. f. der. nang 
hender. Litak; bitak; liat; tagobáná ¡j 
Lahang; lámat. 

HlíNDRR. a. irreg. zowxo ascen- 
der. Sipakín; palahangin; palitakin, 
paglamalin. || poét. Magdaang ma- 
hilís sa ibábaw nang tíibig. || Daanan 
nang araro ó ararühin. || met. VVa- 
hün; daaíiang saíangsangín ang ma- 
nga kapinsanan ó nakaáabalang ano- 
mkn II r, Mabiak; mabaak; lumáhang, 
11 níiet. Dumaang sumagása sa kaka- 
l^alán nang lawo ó nang anomán. 

HENDIBLE, adj, Maáaring ma- 
biak, ó liimáhang. 11 Lahangín; bá- 
akín. 

HENDIDURA, f. der. nang 
hender. Bitak, |j Láhañg, || Lámat; 
liat, etc. 



87- 

GAS 

HENIL, m. der, nang heno. Lu- 
gal na tatagüan nang damong heno* 

HENO, m. Damong ilinátagó, 
na matuyó niay kinákain natig 
baka, kabayo, etc. 

HEÑIR, a. irreg. como teiVr, 
Masahin, na para nang pagmasa 
nans; gágawing linápay. 

HERBAR, a. irreg. como acertar. 
Kultihin nang danió ang mangí 
kátad. 

HERBAZAL, m. der. nang ///Vr- 
ba Lugal na madamó. 

HERBECER, n. irree. como agrá 
decer, der. nang hierba. Gumilí; su- 
mipot ang damó ó ha laman, sa liípá. 

HERBÍVORO, RA. adj. Ang 
háyop na ang ¡kinabiíbuhay ay damó. 

HERBOLARIO, m. Ang tawong 
di nagáral, ay nangünguha nang 
manga damong pangaríiot, at ipi- 
nagbíbili yaon. || met. Ang tawong 
katawatawá at kaibá ang kilos at 
paguugálí. 

HEREDAD, f. tíiíkid na sinása- 
ka. II Pagaáring manga liípá. 

HEREDAR, a. Magmana. || Pa-- 
manaban. || met. Magkaroón; 6 mag- 
mana; kunuiha ang manga anak nang 
paguugálí, hílig, rtc. nang kaniyang 
maaugülang. || Magmulí, 

HEREbERO,^RA. m. y f. Ang 
magmámana; 6 nagmana. II met. Ang 
nakákuha d nagmuli sa kaniyang ma- 
gugiílang nang paguugálí. 

HEREDITARIO, RÍA. adj. Ná- 
uukol sa mana; minana; ó manama- 
nahan. 

HERENCIA, f. Mana; 6 kama- 
nahán. II Pagmamana. 

HERÉTICO, CA. aáj. der. ng 
herejia. Ang náuukol sa erehía^ 6 



^^ 



28R 



GAT 

Sa Jierege. 

HERIDA, f. Sugai; hadhad; hí- 
wá. II niet. Alipustá; kadawahaginan. 
II met. Ang hírap at hapdí nang 
kalooban. 

HERIDO, DA. p. p. nang herir. 
y adj. Nasugatan; ó may súgat. II 
Kung ang pagsasabi sinasamáhan ng 
adverbio mal; para nang mal herido, 
ang kahiilugán ay: mabigat ang $jh:at. 

HERIDOR, RA. m. y f. Ang 
snnnígat ó naniígat. 

HERIR, a, irreg. ger. hiriendo: 
pres. ind. hier^; hieres; hiere; hieren: 
perf. él hirió; ellos hirieron: iniperat. 
hiere lü; hiera él; hiramos nosotros; 
hieran ellos: subj. hiera; hieras; etc.: 
¡inperf, hiriera; heriría; hiriese; etc.: 
fiit. hiriere, etc. Sunuígat; bumiig- 
bog. II Ivváa'n. || Tugtngín ang instru- 
mentong de kucrdas.=tw/ nn cuchi- 
//(?. Iwáan nang isang kuts¡í¡a.||Kung 
ang áraw ang sinásabi ang kahuiu- 
ga^y: mátamaan nang áraw ang ano- 
man. ¡I Kung- ang sinásabi ay manga 
instrumento de cuerdas, ang kahulu- 
ga'y: lugtugín. H Unialipustá; dumu- 
wahagi.yBiígbagín; luniisin ang piísd. 
||r. Masugalan. || Mac^iwaán. 

HERMAFRODÍTA. com. Bí- 
nabayi; ó baLáying anyó at ngáÜr.g 
lalaki. 

HERMANAR. m. der. nang 
herman0. Pagpisánin; pagayusin; pag- 
lakipin. Ginágamit namang parang 
recíproco, 

HERMANAZGO, m. der. nang 
hermano, y 

HERMANDAD, f. der. nang her- 
mano. Pagkakapalid. || met. Pagübi- 
gang mahigpit. || met. Ang pagkaka- 
agpang nang manga bágay. 



GEN 

HERMANICO, LIA/fO. m. 
dim. nang hermano, va. Kapatíd na 
munti. 

HERMANO, NA. m. y f. Ka- 
\)2íúá.=imayor. Kapatid na matandá; 
pangánay.=;í^^//¿?/'. Kapatid na bata; 
bunsó.= ^a/-//tíf/. Kapatid sa áma^t 
\x\'k.^ uterino. Kapatid sa \nis=z/>oIí^ 
/icé. Bayaw. 

HERMOSEAR, a. der. nang her^ 
vioso. Paiikitín; painamin; padilagín. 

HERMOSO, SA. adj. Marikitj 
maírandá; maínam. 

HERMOSURA, f. Dikii; gandü; 
ínam. 

HERNIA, f. í.usiós; iisós ó potro. 

HERNIOSO, SA. adj. der. nang 
hernia. Iniiiisiisan ó potroso. 

HERPES, m. pl. Buni. 

HERPÉTICO, CA. adj. der. ng 
herpes. Biínihin. 

HERRADOR, RA. m. dt^r. ng 
herrar. Mangbabákal nang kabayo. 

HERRADURA, f. der. nang 
hierro. Bákal na patos nang mgi^ 
paá nang kabayo. || Pagbabákál nang 
paá nang kabayc. 

HERRAJE, m. der. nang hierro, 
Kalupkop; ó patos- na bikal. 

HERRAMIENTA, f, der. nang 
hierro. Ang lahat nr ng kasankápang 
patalim ó bákal nang manga an- 
lunge, kantero, etc. || met, y fam. 
Ang lahat nang ngí|)in. 

HERRAR, a. irreg. como acer- 
tar. Bakalan, ó lagyán nang patos 
na bákal ang paá nang kabayo. || 
Maghero. II Kalupkopán nang bákal 
ar)g ariomán.^ 

HERRERÍA, f. der. nang ///V;r^. 
Pagpapanday; lí o/icio nang pan- 
day. II Panday^n. 



HER 

HERRERO, n). cLir. nang ///>• 
rro, Parulíiy. 

HERRERÓN, m. dcr. aim;. ng 
hierro, Ang panday na hilakó at 
di mná'am. 

HERRÍN, m. der. nang hierro. 
Kaláwanií. 

HERRUMBRAR, a. der.. nang 
hierro, l'a])aglasáh¡ng bíikal ang* 
tiíbig 6 álak. II r. Maglásang bákal. 
II Kalawangin. 

HERRUMBRE, f. der. nang /5/>. 
rro. Kaláwang. 

HERRUMBROSO, SA. adj. der. 
nang hierro, Makaláwang; ó kala- 
wangin. |( L'jsang kaláwang. 

HERVP;NTAR. a. Pakulüang 
minsan ang anomán. 

HERVIR, a. irreg. como seuíif. 
Pakulüin. || n. Kumuló || met. Kung 
ang dágat ang sinásalitá ay: uma^ 
Ion 7ta?ig maúgofig at inahulá. \\ Sil- 
inagáná; kumiuo ang anomán. ll met. 
Siimilakbó ang dugo, etc,=(un lu- 
gar) de, en gente. Kumuló (ang i^ang 
lugal) sa lawo. 

HERVIENTE, p. a. nang her^ 
vir, adj Kumükuló. 

HERVOR, m. Ku'ó. II Pagkulo, 

II mt't. Ang íigong at paggalavv ng 

tiíbig r:a dágat, na tila kumükuló. |¡ 

met. Kapusukán at di pagkápalagay 

«ang kabataán. 

HERVOROSO, SA. adj. der. ng 
hervor. Piisok na loob. 

HETEROGENEIDAD, f. der. 

nang heterogéneo, Ang pagkikahaló 

nang ibatií)ang hái^ay; ])agkakáibaiba. 

HliTEROGl'lNÍEO, NEA. adj. 

Ibaib\ (ang balngi ó sangkip.) 

HEZ. f. Látak; || pl. Tac; dami. 

HIDALGO, GA. m. y f. Dugo, 



289 



HID 



ó lípíng mahal. || ndj. Ang náuukol 
sa isang ginoo ó liping mahal. jj met. 
Magandan^ loob; mahal na ugálí. 

HIDALGUÍA, f. Ang pagkaginoó; 
pagkalipíng mahal. li met. Kaganda- 
han naRg bob; kalakhán nang puso. 
HIDRÁULICA, f. Karunungang 
nagtuturo nang^pagpapadáloy at pag- 
papanhik nang liíbig. 

HIDROMIEL, m. Túbig na hi- 
naluan nang pulot. 

HIDROPATÍA, f. Pangagamot 
nang tiíbig. 

HIDROPÁTíCO, CA. adj. Ang 
náuukol sa pangagamot .nang tiíbig. 
HIEDRA, f Galamay amó; ba- 
líií; etc. 

HIÉL. f. Apdó. ||met. KapMtan; 
kasamán nang lasa. || pl. mel. Manga 
kahirapan; kasaliwaán nang pálad; 
sama nang loob. 

HIELO, m. Ang pamumuó nang 
túbig dáhil sa lamig. || Ang namií- 
muóng tiíbig dáhil sa malabis na 
kalámigan, 

HIERRO, m. Bákal. jj met. San- 
data; ó anomang patalim na kasan- 
kapan, para nang kampit, pika, sud- 
sod nang araro, etc, || Gero nang 
háyop II Kadena, grillos, etc. na ini- 
lálagay sa manga bilangó, 

HÍGADO. ín. Atay. ¡I met. Tá- 
pañg. Kaugalíang plural kun gamitin. 
HIGIENE, f, Ang bahagi nang 
pangagamot, na nagtuturo nang pa- 
raang huag ipagkasakit, 6 nang pag-. 
lajó sa snkit. 

HIGIÉNÍICO, CA. adj. der. ng 
higie?ie. Ang náuukol sa paglayo ó 
pagílag sa ipagkákasakit. 

HIGO. m. Bungang pangalawá ng 



higuerra 



37 



HIJ 

HIJASTRO, TRA. m, y í. der. 
nan^' hijo. Painankín sa pakiiiábang". 

HIJO, JA. m. y f. Anak. \\ Us-^ 
bong; siílol. il met. Bunga naní; ísip 
ó nang kataliniihan.=//;//>^///7é;. Anak 
na biigLong.r=^/7w;i^'-^////^. Anak na 
])ai^gánay.=>'/^///^'^/. Anak nang 1 á 
gong" tawo at dalagfa, 

HILACHA, f. Lamnymoy. 

HILACHOSO, SA. adj. der. ng 
hilacha. Malamuymoy. r- 

HILANDERO, RA. m. y f der. 
nang hilar. Mánnnnlid. || ni. Lugal 
na p.inagsüsuliran. 

HILAR, a. Simuilid. ii Umísip at 
pagugnayugnayín nang ísip ang ma- 
nía hágay. 

^HILAZA, f. Hilatsá; hiblá; nuí- 
not. 

HILERA, f. Pila ó hilera. || Ta- 
liidtod. II Batakán ó kasankapan ng 
manga platero na pinagbábatakan 
nang ginlo at nang maging hüo, na 
¡Co*y isang plansang bákal na ma- 
raming butas. 

HILO. m. Siníilid. || Hilong ginto, 
pílak, ó iba mang meta!. || met. Pag- 
kakádugtong; ó pagkakáugnayugnay 
nang isang discurso, ó scrmó?i, etc, 

HILVÁN, m. Hilbana. 

HILVANAR, a. Ihilbana. || mcl. 
Gumawá ó rnagakálá nang anomán, 
nang málulinan at dalidálí. 

HIMENEO, m. poét. Kasal; pag 
pipiging sa kasal; balayi. 

HINCAPIÉ, m. Paglalabang ipi- 
nanínikad ang paP, at nang tuma- 
tag. 

HINCAR, a. Ipákó; iiírik.-*/¿z uña. 
Magnákavv \md.ni\hb..~ Hrncarsr de ro- 
dillas, l^umuhod. 

HINCHA, f. Gálit; pagUatanim, 



no — 

HIN 

HLNCHADO, DA. p. p. nang 
hinchar at hincharse, met. Paláló. 

HLN'CHAR. a. Pamantugín; pa- 
magíü. II r. M.miaga; mamantog, II 
in t. Maghambog. 

HINCHAZÓN, f. f, Pamamantog; 
pamamaga. || mt*t. Kapalalüan. 

HIPAR, n. der. nang hij)0. Mag- 
sinok. II Humágak dáhil sa kalabi- 
ían nang pagab || met. Magnásá nang 
P mahi^pit. 

HIPO. m. Sinok || met. Násá; 
nai?; 6 pítang mahigpit. || met. Gá- 
lit; p >ot; ó pagtatanim sa loob. 

I-líPOCRESÍA. f. Pagbabanalba. 
nalan; pagkukiinowari; pagbabalin- 
türá. 

HIPÓCRITA, adj. Mapagkunu- 
wari; mapagbanalbanalan. Ginágamit 
namang" parang sustantivo. 

HIPÓDROMO, m. LugaPnapá- 
takbnhan nang kabayo. 

HIPOTKCA, f. Sanglang lupa ó 
|>agaárí, sa salapíng biíisan, 6 ano- 
njanu: kinuhanc: ságutin. 

HIPOTECARLE, adj. der. nang 
hipotecar, Maisásanlá; ó sukat mái- 

sanlá. 

HIPOTECAR, a. Isanlá ang ano- 
mang bágay sa i^ang ságutin; üagay 
na hipoteca, 

IIISOPPAR. a. der. n?AV¿ hisopo. 
Mangwisik nang hisopo. 

HISOPO, m. Pangwisik nang tíi- 
big na bendita sa simbahan. 

HISPÁNICO, CA. adj. der. ng 
Ilispania. Ang náuukol sa España. 

PIISPANIZAR. a. Gawing kastílá; 
ó pasfkastiláin. 

HISPÍ 1)0, DA. adj. Matigás ang 
buhük (5 balahibo. 

HISTÉRICO; m. Sakit nang bá- 



HIS 



291 



HOJ 



haybatá. || adj, Ang náuukol sa bá« 
haybata. 

I HISTORIA, f Saliiá at balítang 
,tdiiay nang manga nangyáiing' na- 
kíiraán na, at nan¿ 



Siga. 



Ang suiíuísuiat 



Gumawá: mag- 



na litaw at nainuaiukod nang* ba 
lang kapanáhunan. 

HISTORIADOR/ Ra. m. y 
der. nang historia. 
nang historia. 

HISTORIAR, a 
salitíi; ó suinülat nang historia 

HISTÓRICO, CA. adj. der. ng 
historia. Ang náuukol sa historia. 

HOCICADA, f. der. nang hocico. 
Sungkal; sumbang nang" ngiíso nang 
báboy, etc. 

HOCICAR, a. Sulasurin; sumbx- 
rigín nang ng\ísÓ. |'| n. Mábabag ang 
ngüsó sa !)agkíldapá. || met. Mahii- 
log na mapilitan sa kamay nang is?i, 
dihil sa walang" nútakbahan.=í'í?//, 
contray en algunc cosa.. Mábabag ang 
ngLÍs > sa anonran; mibakó sa ano- 
niang bágay, na huag" maipaUÍloy 
ang- ináakalá. 

HOCICO, ai. Ngiísó nang biboy, 
kalabuw at ¡bi\ pang hkyóp, na ang 
ilong ay ngiísó tuloy. li Ang ngiíhó 
nang tavvo kapag kibhang makipal. 
II aiet. y fim. Pagmuniukhá: at si- 
násabi: Imlafio ti^?ie buenos hocicos, 
ú Fulano'y may mxhuting pagmumuk- 
HÁ. II met. Simángot; pagngiisó. 

HOCICUDO, DA. adj. der. nang 
hocico. Ngusuán. 

HOGAÑO, adv. t. fim. Ang 
taong itó; ó sa taong ito. 

HOGAR, m. Pinagáapuyan; ápu- 
yar^; ó lugal nang báh:iy na pinag- 
gágatungan: kapag" tumaás nang may 
ápat na dankal ay karaniwang tawa- 



^xwgf&gbn. II met. Bahay; ó táhanan. 
HOGUERA, f * ' 
HOJA. f. Dahon. 
HOJALATERÍA, f. der. nang ho- 
manga bágay jalata. Ai te nang paggawá nang mí^- 



ngá kasankapang hoja de lata. \\ Titi- 
dahan nang manga kasankapang itó. 

HOJALATERO, m. der. nang 
hojalata. Ang gumágawá nang hoja 
de lata^ 6 kasankapang hpja de lata, 
¡I Ang nagbíbíli nitó. 

HOJARASCA, f. Buntón nang 
manga dahong laglag sa liípá. || Ma- 
labis na yábong* nang pagdadahon 
lang manga káhoy ó pananim. |j 
met. Bágay ría walang kabuluhán; 
kasaganáan nang salitáng walang ka- 
hulugán; pangJkong di tdtuparin. 

HÓJKAR. a. Buklatín ang dahon 
nang isang libro o cuaderno, || Basa- 
hin nang palakbó. 

HOJOSO, SA. adj. der. nang //¿y};. 
iM a d a h o n ; niapojas. 

HOJUDO, DA. adj. der. nang 
hoja, Dahunán; ó maraming dahon. 

HOLGADO, DA. p. p. nang //(?/- 
gar y adj. Walang gawá. Ij ¡Vlaluang; 
mahd<:í; labis sa ¡lálagiy. || met. Ang 
nakaráraang mahiísay sa kaniyang" 
pamnmiíhay at may lumálabis pa sa 
nákikita. 

HOLGANZA, f. Kipáhingahan; 
pagpapahingá; pagaaliw. 

HOLGAR, n. irreg. como acostar. 
Magpahingi, pap;k.itapos nang ano- 
niang gawá. || Magpagayongayon. II 
Huag magámit (kan kasangkapan. 
II r. Maglibang; magaliw. l! Maaliw. 
=zcon, de alguna cosa. Mag'Iibang; 
maaliw L-a anr.unán. 

HOLGAZÁN, NA. adj. Alísag¿; 
tigaga!; mapagpagayongayón. Giná- 



HOL 



2t)2 



gainit nauíang parang sustanlivo, 

HOLGAZANEAR, n. Ginnayon- 
gayón; inagaliíiagá. || Magliampaslüpá. 

HOLGAZANERÍA, f. Pagpapa- 
gayongayón; kaayawang guiiiawá. 
|. HOLGütSÍ. m. fam. Áng waláng 
S iníiüip kuniji magaliw. 

HOLGURA, f. der. nang holgar, 
Kacovvaán; oaglilibang. II Kaluagán. 

HOLLADURA, f. der. nang Z///^- 
¿la. Pagyasak; pagyiírak. 

HOLLAR, a, xrreg. como acos- 
lar. Yasakín; yurakan. ¡| met. Sipha- 
yiiin. II Ayupin; dowahag¡nin.||Pawa- 
lang kabuluh&n; huag pagpítaganan 
ang anoinán; sowaín;; übakín. 

HOLLEJO, m. Balok, ó balat 
na manipís naiig anomang giílay ó 
bungang káhpy.^ 

'HOLLÍN. Ágivv nang kusíiiá, 
na maitim at langisiangis. 

HOMBRACHO: m. aum. nang 
hombre. Lalaking báisaksakan at 
aialakís. 

HOxVIBRE. m. Tawo. || Lalaki.jj 
Ang sutnápit na sa ikadalawang 
piló at iimang taón. || Ang lalaking 
asawa nang ¡sang babayi. || Kung 
niay kasamang arllctdo el sa una- 
han, ang kahuluga'y: ang sangka- 
' iaivohán. 

HOMBRO, m. Balikat. 

HOMBRÓN. m. aum. ng houi- 
bre. Malakíng lalaki, || met. Lala- 
king inarangal at mataüno. 
, HOMBRUNO, NA. adj. der. 
r* nang hombre. Ang náuukol sa tawo; 
ó nahahavvig sa tawo. 

HOMENAJE, ni. Panunumpang 
hayag sa ganap na pagtatapat sa 
isang hall ó panginoón. II Gálang; 
pílagan. || Alay; handog. 



Ang 



nata y 



HOM 

HO^HCIDA, com 

sa kápowá. 

HOMICIDIO, m. Pagpatay sa 
kápowá. 

HOMINICACO, m. dun nang 
hombre. Lalaking duag, at madaling 
pahinühod. 

HOMOGENEIDAD, f. der, ng 
homogéneo, Ang pagkakániukhamuk- 
ha at pagkakáisa nang kalidad at 
kabagayán naíig anomhn, 

HOMOGÉNEO, NEA. adj. Nag- 
kákitnukhá at nagkákaisa nang 
kalidad, etc. 

HONDA, f. Laiiibanog, 

HONDO, DA. adj. Malálim || 
met. Tagó; nakasiílok. 

HONDONADA, f, Lubak; ó 
bakó nani^ lüpá. || Bangín. 

HONDURA. 1, Láiim; ó kala- 
liman. 

HONESTIDAD, f. Kahinhinán. 
JKalinisan at kahusayan ng wastó ng 
pangangatawán at pananamit. ||,Ka- 
báitan at kalinisan ng loob, at ka- 
runungmg niangílag at magítigat 
sa kthalayan. || Karunungang ma- 
kipagkápowá tawo. 

HONESTO, TA. adj. Malíni^ 
at maayos. II Mahinhín; mabait ma- 
ngiísa'p. II Maíngat sa kaha layan. 

HONGO, m. bot. Kabutí. 

HONOR, m. Puri; dangal. || Ka- 
málialan. || Kahinhinán, at kalinisan 
nang babayi sa gawang mahálay, 
at ang kapurihang nagbíibuhat sa 
manga kabáiíang itó. |L Pagdidí- 



HONORABLE, adj. á^x. 



honor. May dangal; ó dápat 



dangal; kagalanggálang. 
HONORÍFICO, CA. 



ipag- 
adj. der. 



HON 

nang honoy. Ang nakapagbíbigay 
dai)gal. 

HONRA, f. Puri; dangal. [] Pf- 
tagan; gálang. || Kalinisán at kahin- 
hinán . nan<j¡ babayi. || pl, Mísang 
patay. 

HOiNR^vDEZ. f. der. x\g honra, 
Gawá at kaiígaüang rnatovvid', na 
b'urili nahg tawong may pmi. 

HONRADO, DA. p. p. nang 
honrar, y adj. May puri; mabaiu II 
Maiangal. 

HONRAR, a. Papurihan;, mag^ 
bigay puri. (|'r. Magkapuii |1 Malak- 
hín; magdingín; ipagkapüri. -=^ con 
la amistad^ de alguno, Malakhín; 
ipagkapüri ang makipagíbigan sa isa. 
::=zdc complacer ,d un amigo.. Ipag- 
mápuri aiig uiagbigay loob sa isang 
kaibigan. 

HONROSO, SA. adj. der. ng 
honra. Ang nakapagbíbigay puri. || 
Kapuripuri. ' 

HORA. f. Oras. 

HORADACIÓN, f. der. nang 
horadar. Pagbütíis; pagkabutas. 

HORADAR, a. Butasin nang 
larn pasan. , 

HORADO, rn. Butas na tagós. 

HORARIO. RÍA. adj. der. ng 
hora. Ang ñáuukol sa horaá, |¡ m. 
Ang palápalasoang maikií nang 
rclós, na, nagtüturó nang oras. 

HORCA, f. Bibitáyán, 

HORCAJADAS (A), rnod, adv. 
Pasakiang: paraán nang pagsakay 
sa kabayo. 

HORIZONTAL, adj, Fahigá; pa^ 
ruatagan.. 

HORMA, f. art. Hulraahan. 

irORMERO. m. der. nang /w- 
ma, Ang uuingagawá ng hulmahan. 

y' 



293 



HOR 

HORMIGA, f. Langam; kuítib, 
etc. 

HORMIGOSO, SA. adj. der. 
níing hormiga. Ang náuukol sa 
langam; náhahawig sa langam. || 
Ñilálangam; sinírá nang langam; 
puno nitó . 

HORMI iUEAR. n. der. nang 
liormiga. Kumatí; gumisá ang balat 
na tila ginágapangan nang langam. || 
met. Kumulü ang tawo sa dami. 

HORMIGUEO, m. der. ñang 
hormiga. Pagkatí; paggisá nang ba- 
lat. ¡I Di pagkápalagay; kaj)alisahán 
na biíhat sa uiaálab na pagnanásá 
nang anomán. 

HORMIGUERO, m. der. nang 
hormiga: Táhanan nang langam. 11 
met. -^ Lugal' na marán:iing tawo, na 
walang tahán nang gálawan, . / 

HORNEAR, n. Magopisio nang 
paghuhurnó. 

HORNERO, RA, m. y f. der. 
nang hor7to. xMaghuhurnó; ó tagá 
paghurnb. 

HORQUILLA, f. dim. nang 
horca. Kalaykay na sangá nang 
káho\; sabilán. || Sípít nang buhok 
nang mgá babayi. 

HORRANDO, DA. adj. Kasu- 
klamsuklam; katakottcíkol; kakilá- 
kilabot. 

HÓRREO, m. Bangáh.. 

HORRIPILACIÓN, f. der. ng 
horripilar, med. Kilig, ó pai^igingi-. 
lábot na dináramciam nang- nagígi-^ 
naw dáhil sa lagnat ó iba mang ] 
sakit. II Pangingilábut at paninindig 
nang buhok. || fam. Pangangaykay 
dáhil sa tákot, 

HORRIPILAR, a. Papangila- 
bütin; pa[ninindigin ang buhok; lua- 



HOR 

Mangilábot; 



"294 — 
mágulal; 



kSigulal. II r. 
niat^ltot. 

HOR RIPILATIVO, VA. aclj, 
Nakágigitla; nakat?^takot; nakapa- 






ninindiLí naim buhok. 



HORRISOINÍO, NA. adj. Yaong 
ang ügong ó tunog ay nakapángí- 



rákot ña íiíala- 
pangihgilá- 



ngilabol. 

HORROR, m. 
kí, na íuny 'ka^^^- 
bot. II Hilakbot 

HORRORIZAR, a. PapangÜa- 
butin. ¡I r. Mangüábot; ;nanh¡lakbüt; 
sigián napg malakim^ tákot. 

HORROROSO, SA. adj. der. 
nang horror. Nakapangíngilabol, || 
fam. Ang luhhang páiigit. 

HORTALIZA, f. Gülay na ha- 
lanian; ó lungkol ináalagaan sa la- 
guerta, na pan<:^ulay. 

HORTELANA, f. dcr, nang 
huerto s Bab^ying asavva n^ng hor- 
telano, 

HORTELANO, m. der. nang 
huerto. Mughahalamán. 

HORTICULTURA, f. Arte ng 
pag'ba':aka nang isang hálamanan. 

HOSPELWJE. m. Pagpapatiíloy 
at pagkalírga sa nanunuloyan. || Pa- 
niinu luyan. 

HOSPEDAR, a. Patoloyin ang 
kápovvá tawo su kíiniyang báhay 
at alagaán; !l Pasunúin. 11 r. Manu- 
luyan. , ^ 

HOSPEDERÍA, f. Pánuaiyanan; 
tií luyan. 

^ HOSPEDERO, m. Ang nagká- 
kalinga sa nanunuluyari. || Ang inay 
áii nang báliay na pánuluyan.m. 

HOSPICIANO, NA. m. y í. 
d"er. nang hospicio, PuUibing tuaiá- 
tahau sa Iwspicio, h sa báhay nang 



HOS 

[)inagkákaavvaanggawáan. 

HOSPICIO, m. Uáhay na Uha- 
wtw nang mangíl pulubi at nangí- 
ngibang báyang mahihírap. 

HOSPITAL, m. Báhay na pi- 
nagáalagaan sa manga may sakit na 
dukhá, at doon silá gináganiot nang 
wahing báyad. 

HOSPITALIDAD, f. Pagpapa- 
tiíloy sa walang tiituluyan. |] Pagká- 
tira nang may sakit ^a hospital,\\ 
Ang mabuting pagtangap sa nangí- 
ngibang hayan. 

HOSTAL m. y 

HOSTERÍA. 1. Báhay na pánu- 
kiyanan nang nangagláiakad, na 
may handang pagkáin sa nagbába- 
yad na tumütuloy doón. 

HOSTIGAR, a. Sundansundang 
birüin; oyamín; balisahin; ó dowa- 
haginin ang kápowá. 
. HOSTILIDAD, f. der. ng hosiil. 
Pamumukbá sa kaáway sa panahon 
nang digmá. 

HOSTILIZAR, a. Ipanganyáyá; 
puksaín ang kaáway. 

HOY. adv. t. Ngayong áraw na 
itó. II Ngayong panahong itong ka- 
sakikuyan. — De hoy en adelante b de 
hoy mas. Magbiííiat ngayong áraw 
na itó. 

HOYA, f. Hiíkay na makikí sa 
lupa. II Libingan, jj Libing. {| Lubak. 

HOYO. m. Yungib. (| Hiíkay, || 
Báunan. 

HOYOSO, SA. adj. der. nang 
hoyo. Malumbak; mahükay. jj Mayu- 
ngib. 

HOZ. f. Linkaw; Ii1ik; pangapas, 
etc. 

HOZADERO. m. Lugal na si- 
ijiísumbangan nang báboy. 



— 295 - 
HOZ HÜM 

HOZADURA. f, ragsuuibangf; || Luang nang outas na paglálapa- 

sumbang. || Pinagsumbangang hiíkay. tan nang mukhá nang káhoy. 

HOZAR, a. Sumbangííi nang b^- HUIR. n. y r. ineg. pres. ind. 

boy ang liípá; ó raag.siisumbang. huyo; huyes; huye; huidlos; huís; 

HUECO, CA. adj. Guang. Giná- huyen: imperat. huye tu; huya él; 

gamit namang parang sustautivo. ¡| huyamos nosotros; huid vosotros; 

mct. Palálo; hambog, || m. Pagitan huyan ellos: subj. pres. huya; huyas; 

nang pañahón ó kigal. || met. Oficio huya; huyamos; etc.: imperf, huyera, 

6 katunkiílang vacante, huirías, huyese: etc.: fiit. huyere; hu- 

HUELGA. Panahong walanggawA. yeres: etc. Magtanan; ó tumanan; 

II Pagaaliw; paglilibang. || Pagpapahi- tumakas. || Magdaán; makaüpas (kun 

ngá. panahon ó edad ang sinásabi). || Umí- 

HUELLA. f. Bakís nang yápak. lag; lumay6.=i /a sementera, Tuma- 

II Pagyúrak. || Ang ibkbaw ó mukhá nan; 6 umuwí sa biíkid na doon 

nang baitang na tinátapakan nang paá. magtág6.=:'/^/ pueblo, Tumakas; ó 

H Bakás nang anomán. umalís sa bayan. 

HUELLO, m. Liípang tiniítung HUMx\NIDAü. f. Ang ;/^///;Wt0a 

lungm. II Yápak, ó pagyápak nang nang tawo; ó pagkatawo,|]K.atawohán. 

kabayo. || Talampakan nang manga (| fam. Katabaán; lakí nang kata- 

háyop. wán. || Karupukán nang puso nang 

HUÉRFANO, NA. adj. Ulila, tawo, na siyang ikinahuhulog na ma- 

Ginágamit. namang parang sustantivo, dalí sa sala, Karupukán ó kahináang 

HUERO, adj. Bugok.||met. Wa- sarili nang tawo. || Kaalamang loob. 

lang laman at lasa; walang kabu'u- 11 Kabanayaran. 



han. 



HUERTA, t. Hálamanan. 
HUESA. II f* Báunan; líbingan, 
HUESOSO, SA. adj. der. nang 



HUMANITARIO, RÍA. adj. Ma- 
ibigin sa kipowá niyá. || Nagsísikap 
nang ikagágaling nang kipowá tawo. 

HUMANO, NA. adj. Ang sarili, 



hueso. Ang náuukol sa butb; parang ó náiuikol sa tawo. j] met. Maáwáin; 



buto. II May hutó. 

HUÉSPED, DA. m. y f. Panau- 



maálam na loob; ó malubay na ka- 
looban. II m. pl. Ang í'íwko,^ con los 



hín; nanúnuluyan) suñ6.;|| Ang may vencidos, Maawáin sa mangk talunan. 

áii nang báhay na pánuluyan^an. =zen su coinportamienlo, Malubay; ba- 

HUfilSUDO, DA. adj. der. nanü náyad sa kaniyang pnguugálí. 

hueso, Batuhán; ó mabutó. HUMAREDA, f. der. nang humo. 

HUEVA, f. Itlog nang ¡sdá. Karamihan; ó kasaganaán nang asó. 

HUEVERO, RA. m. y f. der. || Gnló; dí pagkakámayaw. 

nang huevo, Magiitlog; ó mángangala- HUMAZO, m. aum. nang humo. 

kal nang itlog. j| adj. fam, Magustií- Asó, na makapal at pasinsín. 

hing kumain nang itióg. HUMEANTE, p. a. nang hu^ 

HUEVO, m. Itlog. mear, adj. Umasb. || poét. Saríwá; 

HUIDA, f. Pagtakas; pagtakbó. bágongbag^). 



líüM 

HUAÍKAR. n. Uinasó; íimiísok. 
anoniang" báhid nang 



\¡ Málabi ang 
sáinaan nanír 



^^kakag.i^it. 



irreg. como 
r. Mamasá- 



Haluniig- 



ing looí), 
paxrl'^t^nima!!. 

HUMEDECER, a. 
agradecer, \\ isábisaín. 
masa, o r'iní2:l)a.sa!)aFfi. 

HÚMEDO, DA. adj. 
niig*. 

HUMILDAD, f. Kal)al)aang looh; 
kupakumbabain. || Pag|)apakat)ábá. || 
I^ababaán v\'\\v2^ ]:)igkatawo. 

HUMILDE. %^dj."Mabábring loob. 
Ang walaiig kamáhdaM; niababang 
pagkatawo, 

HUMILLACIÓN f. der, nang 
humillar, Pagsükol; paij^papakabábri. 
HUMILLAR a. Yumukod; 6 
iyiikód ang alininang Iiigal nang ka- 
tnwán. II rnet. Pababáin ang looi). [| 
Ihápay ang kipilalüm at kabaia- 
biigán nang sííionian. (| r. Magpaka- 
bábá nang loob; n-iangayupápá; ó 
magpakumbaba; niagpaknabá'^i aU 
guna persona o cosa. Mag-pakuml^ábá 
sa kangihonian, osa anoinán.= /;//6' 
Dios, 
Dios. 

HUMO 
ngá báhav 



Mangayupápa sa harap 



in. Asó; 
)aln; 



K.a: 



usok. 

fr.in; . 



II pb Ma- 
ka ha mí) u- 



naiig kala- 
Mabiíting 
sa paggawa 



HUMOR, m. Katás 
wán. II met. Ugalí. (¡ niet, 
kalágayan nang katawan 
nang anomán. 

HUMOSO, SA. adj. der. naug////- 
??io. Urnas 6'; 6 maasó. 

HUNDIilLE. adj. d :r, nang ////;/. 
dir. Liíbiígi.n-; tiíiuVni. 

HUNDIR, a. Iliibog; ipailálim. 

11 mct. Ayupiíj, pahirapan nang ma- 

tindi. W met. Lansagín; siraín; ilpgpak 



296 — 

HÜR 

sa lupa. II r. LumubogM¡Gumiliw.||Ma- 
áyop.|| Mág-uho; Iiimiisot.=^;/ el opro^ 
hio, Liimnbog sa púlá. 

HURACÁN, m. Bagyó na may 
ipoipo at masasal. 

HURAÑERÍA, f. Kaayawkng ma 
kilahok sa kápowá tawo. 

HURAÑO, ÑA. adj. Ang lumá- 
layo at nagtátago sa tawo. jj Malayo 
sa kápowá. 

HURGAR, a. Halíin; lambugín. 
(I Kalikuiin; dutdiitín.ÜImet. Ibuyóí 
pagnayuhan. 

' HURTABLE- adj. der. nang 
huriar, Nakawín; maáaring- naka- 
win. 

HURTADILLAS (A), mod. adv. 
fam. Patagó; palihim; panakaw. || 
Pasaglit; pasnmásumandaií. 

HURTAR, a. Magnákaw; umumit. 
==/<? la tela, Kumupit; turnabas .-ia 
kayo. = ^;/ el precio, Umitán; dayáin 
.^a halagfá. II r. Umílag*; liimihís. -= 
á los ojos de otro. Umílag; tumágó 
sa masid nang* iba. 

HURTO, m. Pagnanákavv; pangu- 
umit. II Nákaw; ninákaw. — á hurto, 
n^iod. adv. Patagó; panakaw. 

HUSMA, (ANDAR Á LA), fr. 
fam. Pagamuyamuyín ang anomán, 
lípang matalastás. || Mangamoy. 

HUSMEADOR, RA. m. y f. Ang 
nangángamoy ó nagsísiyasat nang 
anomang nálinhim. 

HUSMEAR, a. Amuyán. || met. 
y fam. Siyasatin nang lihim. |¡ n. 
Magpamulang bum^hó; ó magka- 
amuy ang anomán, láló na ang la- 
man gka ti. 

HUSO. m. Sudián; ulakán. Ka- 
sankipan s\ pag siisiílid. ó pag- 
ua la k. 



297 



ICTIOFAGO, GA, adj. Ang wa- 
hi}g ikinabiíbuhay kiindí kdá. 

IDA. f. Pagalís/; pagyáo. || met. 
'Kabíglaanan, gálit na di napigílan. 

IDEA, f, Akálá; ísip. |¡ Pakaná. 
II Bántá. 

IDEAR, a. y r. Magakálá; umí- 
sip nang anómán, |j Kumathá, 

ídem. m. Gayundín; yaondín, 

IDÉNTICO, CA. adj. Katiílad; 
kapara; kciparis; kaisá. 

IDENTIDAD, f, Pagkakámukhá, 
pagkakáisa, etc. 

IDIOMA, m. Salitá: nang ¡sang" 
nasión, ó kaharián. 

IDIOTA, m. y f. Lubhang mang- 
mang na tawo. 

IDIOTEZ, f. Sakdal na ka- 
mangmangán; katangahán. 

IDÓLATRA, adj. der. nang ído/o. 
Ang sumásamba sa anito; palaaniíu. 
II tnet. Ang umíirog nang labis at 
vvalang tuto sa isang tawo ó sa ano- 
mang bágay. 
f IDOLATRAR, a. Sambahín ang 
AnitQ.jjiHct. Iruging malabis ang ano- 



mán ó ang sínoman. 

IDOLATRÍA, f. der. nang idoh 
Pagaanito. || met. Pagibig na labis 
at walang tuto sa anpmán. 

ÍDOLO., m. Anito. II inet, Ang bá- 
gay na pjnakaiibig nang labis. . 

IDÓNEO, NEA. adjí May kaya; 
ó bihasa sa paggawá.=/t?;'a: alguna 
cosa. May kayang gumawá ó gumanap 
nang anornang bágay. 

IGLESIA, f. Katipunan nang 
lahat nang kristianóng pinagpíipu- 
nuan nang Papa.||Simbahan.=;//¿y/t?r. 
Ang pangiílong simbahan sa báwa't 
isang hsíy¡in.=:mí'¡i/an/e. || Ang katir 
punan nang lahat nang binyagang 
tapat na loob, na, nangabíibuhay sa 
mundong hó.=:/r¿7m/an¡fe. Ang ka - 
pisanan nang lahat nang kristianóng 
lumiílualhátí na sa lángit. 

ÍGNEO, NEA. adj. Apoy; Oka. 
kalidad nang apoy; párang apoy ang 
külay. 

IGNICIÓN, ^ f. quim. Pagaapoy 
nang anomán; ó pagbabaga. 

IGNiYOxMO, MA. adj. poét. Bu- 

3^ 



298 — 



ILI 



IGN 

miíbuga; ó*Mumúlurá loang apoy. 

IGNOMINIA, f. Kamurahang ILIMITAR. a. Hiiag lagyáii nang 

hayag sa marami. f) Kaayiipan, hangá, ó táning. || r, Málabas; lumam. 

IGNOMINIOSO, SA. adj. der. pás sa jrdhit. 

nahg ignominia, Nakadüdustá; naka- ILUMINACIÓN, f. der. nang 

sísirang puri. |[ Kadustádustá. ilwmnar, Pagiílaw, || Pamuting maré- 

IGNORANCIA. f. Kamangína- ming ílaw. 

ngán. ILUMINAR, a. Magílaw; magpa- 

IGNORANTE, p. a. nang ig- muti nang maráming ílaw. || t«oI. L¡. 

notar, adj. Mangmang; hindí maru- wanagan nangf Dios anff kalooban 

nong; ó hindi nakaáalani. nang tawo.|| met. Livvanagan ang ísip. 

IGNORAR, a. Huag* málanian, || r. Mátuto; lumiwánag ang bait. 



huag matante. 

IGUAL, adj. Kaparis; kapara. || 
KLatüIad; kamukhá.=a, con otro. Ka- 
para; kapantay nang ihá.=^en fuerzas. 
fCapantay; pantay nang lakás. || Ka- 
pantay. H Pantay; pátag 

IGUALAR, a, Pantayín. || Pata- 



ILUMINATIVO, VA. adj. Ma 
kah'liwana^; ó siikat makaliwknag. 

ILUSIÓN, f. Hifáyá; akálang 
naalí. 

ILUSIVO, VA. adj. Malí; ku- 
nowá; nakadádayá. 

ILUSO, SA. adj. Dináyá; ó ná- 



gin; padparín. II n. Mápantay; má- dadaya. || Malí; ligaw sa akálá. 

alas; ináp^ris,=(?ma cosa) á, con otra. ILUSORIO, RÍA. adj. Ang su- 

I pantay; máparis (ang* isang bágay) kat makádayá; 6 makámalí. j| Wa- 

sa ¡sá.=<?;/ la añedida. Pagpantayín lang halaga. 

sa sukát ó sa tákal. || r. Pumantay; ILUSTRACIÓN. í. der. nang 

luniülad; pumar¡s. = ¿f, con otro. Tw- iltistrar. Liwánag at kalinawan ng 

mülad; pumantay sá \hX^=íen saber. ísip. || met. Kadilagán nang isang ta- 

Mápantay: magkápantay sa diínong. wo 6 nang anomán. || Karunungan; 

IGUALDAD, f. Pagkakámukhá; kabihasnán.||KaIiwanagan nang ¡00b 

pagkakáparis. jj Pagkakáayos. II Pag- na biyáyá nang Dios, 

kakápantay. ILUSTRAR, a. Livvanagan; buk- 

IGUALMENTE, adv. m. Ga- san ang pagiísip. 11 Liwanagan ang 

yundín. || Parapara. || Namán. anomán. ||tcoI. Liwanagan nang" Dios 

IGUANA, f. Bayáwak nang kaniyang biyáyá ang kalooban 

IJADA, f. Himpakhimpakán. || nang tawo, || met. Padilagín. || r. Ma- 

Sakit sa lugal na yaón. bihasa; dumünong, || Maging dakí'á, 

ILEGAL, adj. Labás sa katowi- ó mahal na tawo. 

ran; ó laban sa matowid. || Likó; ILUSTRE, adj. Mariiag. |t Da- 

sínsay. kíia; bantog. 

ILEGIBLE, adj. Dí mabasa. ILUSTRÍSIMO, MA. adj. sup. 

ILÍCITO, TA. adj. Hindi dápat; nang ilustre. Lubhang raarilag; ki- 

sinsay ó lihís sa matowid. dilagdilagan. Gálang na ¡biníbígay 

ILIMITADO, DA. adj. Walang sa manga guinoong Obispo at Ar- 



299 — 

IMP 
IMPACIENTAR, a. Yamutín; 
muhün ang kápowá. || r. Mainip; ma- 
yamot. 

IMPACIENTE, adj. Maínipin; 
walang tiyagá at pagtítiis.¡|Dí mapa- 
lagay; di mápakali, = ¿'í^/í, de, por la 



IBÍA 

zobispo, at iba pang matataks na 
tawo. ' 

IMAGEN, f. Larawan. v 

IMAGINACIÓN, f. der\ nang 
¡ntaginar. Ahá; kíiró; diUdili. 

IMAGINAR, a. Akaláin; isipin; 
kiirú¡n.||r. ManiwSiIá.|[MagakáIá; mag- tardanza. Di niáp'akali ó naíinip sa 
háká. ó dáhll sa kaluatán. 

IMAGINATIVO, VA. adj. Ma- IMPALPABLE, adj. Ang di ma- 
pagísip. • hipó; ó di másalat halos dáhil sa 

IMÁN. m. Batobalání.y met. Pang- kaliitán ó kanipisán. 
h^lina. il^Piríng mahometano. IMPAR, adj. Walang kaparis; 

IMBÉCIL, adj. Tanga; tulalá; ma- gansal. 
híná ang isip.||Duag. II Mahíná ang IMPARCIAL. adj. Walang ki- 
katawin. níkilingan. 



IMBECILIDAD, f. Kayayatan at 
kahináan. || Katulalaán; kaiklián; ó 
pagkasirásirá nang ísip. ^ 

IMBERBE, adj. Wal& pang bal- 
bá>; 6 hindi pa tinütubuan nang bal- 
bás.||Bitá/ kákaunti ang nadárana- 
san sa mundo. 

IMBORNAL, m. Pabuluang; pci- 
daluyan. 

IMBORRABLE, adj, Hiadi ma- 
biíbura; ó di mapipawi. 

IMBUIR, a. irreg. como kiitr. 
(Jralian; ibuyv5; papaniwaláin. |¡ Ihílíg. 
= (d alguno) de alguna cosa. LJralián 
(ang isa) nang anomin,:^!^^ lin^)) m 
buenas obras Ibuyó (ang isa) sa ma- 
butíng gawa,||r. Mitulo; mihilig ang 
lüob; mábuyo. 

IMITACÍÓM. f. der. n^pg //;//- 



IMPASIBILIDAD, f. Pagkawa- 
lang dálitá. II Kitapangan; kabaya- 
nihan. 

IMPASIBLE, adj Walang dam- 
dam; walang dálitá, 6 di nagdáda- 
Uta. II Buo ang loob. 

IMPAVIDEZ, f. Tápang; kabtioan 
nang loob. 

IMPECABLE, adj. Hindi mag- 
kákasala. 

IMPEDIDO, DA, p. p. nang 
impedir y adj. Ang hindi makagawá 
at hindi man liíakalákad dáhil sa 
baldado ang alinmang* Ingal nang 
katawáa.=¿/(? un brazo. Baldado ng 
isang b2iX2L^.=^para trabajar. Walang* 
kayang makagawá. 

IMPEDIMENTO, m. lOpinsn 
lám; dahilang di ikktuloy.||AIinmán 



tar. Paghaad; pigtúlad.|[Huad; ka- sa manga dahilang ikinasísawí sa 



huad. 

IMITAR, a. Howarári; gagarín.|] 

Talaran. :=:á uno. Talaran ang isa. 

II r. Maggágaran nang k^ugaUáii, ki- 

los 6tC« 

IMPACIENCIA, f. Kilnipán; 
iaip; yamot. || Násáng mahigpit. 



niatowid; ó ikinawáwalá nang kabu- 
luhán nang matrimonio. 

IMPEDIR, a. irreg. como pedir. 
Pigilin; sansaláin; sawataín. II Hadla- 
ngán. lí r. Malumpó; mabaldá; ma- 
salan tá* 

IMPENETRABLE, adj. Di mv 



IMP 



lagos; di matarok.ss^í' todos. Di ma- 
lagos ninoman.3=^// su secreto. Di nía- 
tarok sa kaniyang lihim. 
, IMPENITENCIA. Dí pagsisísing 
tikís; pagpapatiwakah 

IMPENITENTE, adj. Ang áyaw 
niagsisi. 

IMPENSADO, DA. adj. Nagká- 
taon; hindí tinátalaga; ó dí hiní- 
hintay. II Ginawá nang hindí^ ¡nisip 
muña. 

IMPERCEPTIBLE, adj. Ang dí 
n)&ramJainan; dí máringig; ó di máa- 
ninaw ó dí malírip. 

IMPERDIBLE, adj. Dí mawá- 
walá. 

IMPERFECTO, TA. adj. Hindí 
ganap. j| Di yáii. 

IMPERIO, m. Kapangyarihan; 
kabagsikang lubbs. || Ang mangí bá- 



IMP 

IMPLICACIÓN, f. der. //ang //;/ 
plicancia, l^agkak-íalit nang dalawang 

IMPLORACIÓN, f. den nang 
implorar. Pagdaíng; paghingí nang 
áwá.[|Pagdalánging kalankap ay líihá. 

IMPLORAR, a. Idaing; lumiíhog 
na humingí nang anomán; dumalá- 
ngin. 

IMPONER. Ti^ixrtgr zomo pofier. 
Lagyán nang kundisión.jj Paratangan. 
¡jTurúan nang kailangang mátutuhan 
sa isang katunkulan.||Makatákot; ma- 
kaalangalang. 

IMPORTAR, n. Kailanganin; ma- 
ging kailangan ang anomán. '|| a. Mag- 
kahalagá; mámahal. II comer, Mngpá- 
sok nang kalákal na bühat sa ibang 
\\íí\^2í. ^ (mucho ) á algufw, Maging 
karlangang (lubhá) nang sínóman.— 



yang nasásakop nang Emperador. Ti- (géneros)^ de Inglaterra á, en Fi- 
nátawag din namang gayón ang alin- 
mang kahariawg malakí at mayaman, 
bagamán ang namumúnó ay hindí 
Emperador. || Kapalalúan. 

INPERTÉRRITO, TA. adj. AVa. 
lan .lákot; walang kabá. 

IMPERTINENCIA, f. Kabuting- 
lingán; kad¡waráan.||Gavvá 6 saUtang 
walá Sa lugal» at lual sa kapaná- 
hunan, 

IMPETUOSO, SA. adj. Gahása; 
dalosdaios. ]| Pusok na kalooban. 

IMPIEDAD, f. Kakulangán ng 
p igganap sa manga banal na utos- 
nang religión, 

IMPÍO, ÍA. adj. Hindí gumága- 
nap sa iniííutos nang religión; ban- 
day. 

IMPLACABLE, adj. Hindí mapa- 
'linahon; dí mapalübay. ^¿r// la via. 
Dí mapagpayuhan kung nagágaüt. 



lipinas, Magpksok sa Filipinas (ng 
génerong) buhat sa Inglaterra. 

IMPORTE, m, Halaga; bbong 
kahalágahan nang anomán, 

IMPORTUNAR, a. Yamutín; ma- 
kamuhí sa paghingí nang anomán. 
=r¿*¿j;/ suplicas. Muhiín sa pakiusap. 

IMPORTUNIDAD, f. Kauriráan. 
II Kamuhíang nagbiíbuhnt sa malabis 
na tanong, ó pagkamasabí nang sí- 
noman. 

IMPORTUNO, NA. adj. Lual 
sa p.inahón, ó sa pinagüusápan. || 
Mdurírá; nakayáyamot. 

IMPOSIBLE, adj. Di sukat mang- 
yari; ó lukhang mahírap magawá. 
II Walang daán; di maáarí. 

IMPOSTURA, f. Bintang; ó pa- 
rátang na masamá. || Pakunuarí; 6 
híbó; ó kasinungalingang mukhang 
toloó. 



3QI 



IMP 

IMPOTENCIA. f,Kahináan; ka^ 
vvalán nang lakás ó kapangyaríhan. 
II Ang kawaián nang laká^ na niag- 
kaanak. 

IMPOTENTE. aJj. Waláig la 
kás; bisa ó kapangy,:i;ihan. || Waláng 
káyang mágjkaanak.=rír¿?;///-a la ?nala 
forttmci. Waláng lakás na lumaban 
sa masamang kapalaran.==^í2r¿z el ijialj 
Waláng bísáng dumaig sa sakit. 

IMPRACTIBLE. adj. Hindí ma- 
gavvá; mahírap gawín. \\ Hindi mala- 
karan; ó mahírap lakaran, 
' IMPRECACIÓN, f. den impre- 
car, Pananalanging mangyari sana 
ang masamang ninanasá. || Sumpa sa 
kapowá. 

IMPREGNARSE, r. Matigmak. 

IMPRESIÓxN. f. der. nang ////- 
pri'mir, Bakás; landá; pagkákintal. 

II Pagliümbag. 11 met. Ang alaala 6 
kintal, na inalálagak nang anomán 

|sa áling alaala ó kalooban. |¡ Hapis; 
|liinas na gawá nang anomang riá- 
masdap. 

IMPRESIONAR, a. Mátanim; 
mákintal sa loob. || Makahapis; ma- 
kalunos. || r. Mahapis; malunusan. 

IMPRESO, SA. pr p. nang im^ 
pmnir. m. Limbag; ó nilimbag; 

IMPRIMIR, a. Limbagín. II Ikin 
tal. II rnet. Ipalamán; hala sa loob 
ang a íomang bágay. j| Mákintal sa 
lsÍD ang anomán. =í'(?//, de letra nue- 
va. Limbagin nang bagong letra. = 
\m el ¿í///;;¿¿?. I kintal sa í^ip, 

IMPROBAR, a. iireg. como ^(:¿?r- 
í/íz/', ^Pintasán; masamain, etc. 

IMPROPERIO, m. Pagmura; pag. 
palibhá^á sa kápowa nang mukháan. 

I II Suat; sumbat. 

IMPROPIO, PÍA. adj. Angat; ma- 



IMP 



i^yó; di bágay.=t?, de^ en, para sU 
edad, Angat; alangán sa kaniyang 

ÍmPROVISACIÓN. f. Ang big- 

laiog paggawá nang anopán, na hihdj 
na iníiip at di man iniharidá. Lá- 
long kaugaliang sabiiiin sa manga 
discurso, sermhi at tula na ginága- 
wá nang pi£;an¡ló. 
'• IMPROVISO, SA. adj. Biglá; ka- 
di ng.ttdíngcjt ay nangyarí. || Kaginsa- 

"" IMPRUDENCIA, f. Kawaián, ó 
kakulangán nang bait. 

IMPRUDENTE, adj. Waláng 
bait. 

IMPUDENCIA, f. Kawaián nang 
híyá; kalibugan. 

IMPUDENTE, adj. Waláng hiya; 
malibog; mahálay. 

IMPUDICIA, f. Kalialayan; ka- 
Jibugan. 

IxMPÚDICO, CA. adj. MalíBog. 
II Mahálay. !l Waláng ^hiyá. 

IMPUGNACIÓN, f. der. nang 
impugnar, ^ Pagsalansang. 

IMPUGNAR, a. Salansangín ang 
k powá II r. Magáálansangan. 

IMPUNE, adj. Ang hii^dí binig- 
y ang dusa. 

IMPUREZA. í. Karumihán. || 
met. Kahalayan; kalibugan. 

IMPUTACIÓN, f. der. nang /;/¿- 
putar, Pagpaparátang; pagbibintang.jj 
Bintani^. 

IMPUTADOR, RA. m. y f. Ang 
nagbíbintang. 

IMPUTAR, a. Magbintang; mag- 
parátang. 

INACCESIBLE, adj. Df mara- 
ting; di malapitan. || met. Mahírap 
masiíyó' . 



— á02 — 

INA 

INADMISIBLE, adj. Hindí ma- 
langap; ó hindi tindtangap. 

INADVERTIR. a. irreg. como 
advertir. V. DESADVERTIR. 

INANIMADO, DA. adj. Waláng 
káluluwa; 6 \valang bühay. || met. 
Walang sigUV 

INAPETENCIA, f. Tabang; ka- 
walán nang gustong kuiwái;!. 

INAPLICADO, DA. adj. Tamad; 
paba)á. 

INAPRECIABLE, adj. Walang 
kahalagá; ó hindi maháhalagahan dáhil 
sa kaniyang kamáhalan, ínam, etc. 

INAUDrro, TA. adj. Ang kai- 
lán nia^ hindi náringig, () met. Kai- 
b^; katakataká. 

INCANSABLE, adj. Walang pá- 
god;ódi rnarünong niapágod. |j Ma- 
iagal.= t7/ el tmbajo. Matagal sa 
paggawá. 

INCAPACIDAD, f. Kavvaián ng 
kaya. || Kamangniangán; kakapusán 
nang ísip. 

INCAPAZ, adj. Walang kaya, ó 
karapalánll Walang kabuluhán.||met. 
Mangmang.=:¿/e? heredar. Walang ka- 
rapatáng magmana.=/¿?r¿z su empleo 



Walang kaya i>ara sa kaniyang 'ka- 
tiingkulan. 

INCAUTO, TA. adj. Walang 
ingat. 

INCENDIAR, a. Sunugin; susu- 
h.in. II r. Maüiínog. 

INCENDIO, m. Sünog. 
^ INCENSACIÓN, f. der. nang 
ínce?isar, Pag.sui 
nret. Pagmápuri 

INCENSAR, a. irreg. como acer^ 
lar. Suubfn nang incienso. \\ mct. Hi- 
büin; langiá^n. || Purihin nang labis. 

INCEKTIDUMBRE. f. Pag^ala- 



INC 

ngán. II Kawalán nang katuluhanah. 

INCESANTE, adj. Walang tahán; 
walang tigil; walang humpay. = ;;í sus 
tareas. Walang lígil sa kaniyang ma- 
ng^ gawá. 

INCIERTO, TA. adj. Hindi to* 
toó; ó hindí dgiiro, || Kabulaanan. 

INCITAR, a. Uraüan; udiok^n; 
ibuyó: II Mungkahiin.={^¿ alguno) á 
resistir. Uraüang Jumaban ang sino- 
\r\d.i\,—conlrh otro. Udiukín nang 
laban sa iba. 

INCIVIL, adj. Kiílang nang 
ara!; ó walang pinagaralang niahií- 
say na kangalián. 

INCLEMENCIA, f. 
nang áwá. }j met. Malabis 
ó ínit nang panahón. 

INCLEMENTE, adj. 
habag. 

INCLINACIÓN, f. der. nang 
inclifiar. Pagyukod; paghíÜg. lí aiét. 
Hílig nang loob. || Ugá í. 

INCLINADO, DA. adj. der. nang 
inclinar. Tungo; yukó. || Sunday. || 
Hilig; hingil. 

INCLINAR, a. Ihílig; itungó; 
iyukó, H Ihingü; ¡gawí. || met. Pagpa- 



Kawalán 
na laniig 

Waláng 



nang incienso, || 



yuhan. íi n. ?vláwanki; máhowad. 
(á algu?io) á la virtud, Igawi/ la- 
nuiyutin (ang sínomang) sa kabái- 
tan. II r. Yumukod. i| Mágawí || Má- 
hilig ang loob sa anomán; ó mag- 
karoón nang t ¡agang híüg sa ano- 
mán. II Tumungong lumákad sa. -=¿í 
la adulación, Máhiiig sa magdüá- 
á\\B.:=zhasta elsuelo.YuvwnVioá han- 
gangf hípá. 
^ ÍNCLITO, 
bantog. 

INCLUIR, a. irreg. como huir. 
ípalamán: ilahok; ilankip; sakupin; 



TA. adj. Marílag; 



— 303- , 

INC INC 

¡satna.=i.if« el número. Ipakibílang. nica ni Jesukristo. 

zmtntfi los buenos. Ipakilalipk sa INCONTINENCIA, f. Kawaláp 

raababait. II r. Mágania; málahok; nang pagpipígil nang loob, láló 

niasakop. na sa náuukol sa gawang kalu- 

INCLUSA, f. Báhay na pinag- paán.=</<? orina, ined. Balisawsaw. 

lálagyan at pinagtüturuan sa manga INCONTINENTE, adj. Walang 

sangol na tapón. pagpipígü. || Ang di napípigil. || adv. 

INCLUSIÓN, f. der. nang incluir, t. Agadagad; pagdaka; karakaraka. 

Paglalákip; paglalahok. INCONTINENTI, adv. t. Agad- 

INCLUSIVE;. adj. y adv. m. Ka- agad; karakaraka. 

lákip; sakop; nasásaklaw. INCONTRASTABLE, adj. Di 

INCLUSO, SA. p. p. irreg. nang masdpil. II Di madaig nang panga- 

incluir. Kalákip. ngatuiran. II met. Ang hindi mapag- 

INCOAR. a. Parnulán; ó pasi- payuhan; ó hindi malamíiyot. 

muían. INCORPORACIÓN, f. der. nang 

INCÓGNITO, TA. adj. Hindi incorporar. Paghabahog; pagkaká- 

kilalá; di nákikilala. =</<? incógnitq. bahog. || Paglahok; pagsama. || Ang 



Míod. adv. Aayaw pakilala. m pagupó nang na 

INCOMBUSTIBLE adj. Ang di INCORPORAR, a. Ibahog; isa- 

masdsunog. ma; ¡haló, ihngkap. || lupo; isandig 

INCOMODAR a. Umabala; mag- ang nakah¡ga.=(««/í cosa) á, con, 

pagálit. II r. Maabala; maligáüg. j| en otra. Ilankap; isaraa (ang isang 

Magálit. bágay) sa íbá. || r. Maupó; sumandig 

INCOMPARABLE, adj, Walang ang nakaiiigá; ó maui ó || Makipisan; 

kapara; ó walang kahulílip. lumákip sa iba. 

INCOMPASIVO, VA. adj. Wa- INCORPÓREO. REA. adj. Wa- 

láng habag; waláng áwá. lang katavi^án. 

INCOMPLETO, TA. adj. Kii- INCORREGIBLE, adj. Ang dí 

lai.cT. mabáií; sowai'; áyaw magbait. 

rNCQMPRENSlBi;.E.adj.Dima- INCORRUPTIBLE, adj. Ang 

tingkalá; di matarok nang ís¡p.= hindi nabübulok || met. Aríg di ma- 

áy para los hombres. Di matingkala hikáyat sa masama; ó mahírap hi- 

nang isip nai g tawo. kayatin sa másamá. 

INCONSTANCIA, f. Dí pagkápa. INCREDULIDAD, f. Kawalán 

lagüy; kaalisagaán. |J Kasalavvahang nang pananampalataya; ó di panisii- 

loob. wálá. 

INCONSTANTE, adj. Salawa-, INCRÉDULO, LA. adj. Wahlng 

hang loob; alisagá.=<?« su proceder, pananampalataya; waláng paniniwá'.á. 

Ali'sasS sa kaniyang manga akálá ó l| Ang hindi agad nanínivvalá'. 

gawá! ' increíble, adj. Ang hindi ma- 

INCONSÚTIL. adj. Walang tahí. paniwaláan; ó mahírap paniwaláan. || 

Karaníwang lálong sabihin sa tú^ Katakataká.=íí, para todos, Mahírap 



INC 



panivvaláan nínoman; hindí paníni- 
waláan nínoman. 

INCREMENTO, m. Dagdag; pag- 
lalá; paglakí. 

INCREPACIÓN f. der. nang 
increpar. Paggásá; pagbát» nangpaga- 

INCREPAR, a. Ga^aan; kairali. 
tan. 

INCUBACIÓN, f. Paghalimhim 
nang manok at iba pang ibón. 

INCULCACIÓN, f. der. nang ///- 
calcar. Paguiiüt. II Kasinsinang lub- 
ha nang* anonián. 

INCULCAR, a. Saginsining hig- 
pitan, fl Ulituliting lubhá sa isa ang 
ísaníí báofav =:<f// el ánmo. Ulituli- 
lin sa ¡.^á ang anomán at nang 
mátaním sa isip niyá; i^üid sa isip 
nang isa ang anomán. || r.Manalili; 
huag magbago sa kuniyang náakalá; 
ó nápilí. 

INCULPABLE, adj. der. nang 
inculpar. Waláng kasalanan; ó hindí 
mabíbigyang sala. 

INCULPAR, a. Pagbintangín; big- 
yang sahi. 

INCULTO, TA.^dj. Hindí lawag; 
mabükal na Iu| á; ó hindí sinásaka. 
II met. Tawo, ó bayang bastos ang 
paí^üugáií, at mangmang. 

INCUMBENCIA, f. Ang katung^ 
kulang gumawá nang anouTán. 

INCURABLE, adj. Hindí maga- 
mot; muíala; ó mahírap nang ma- 
pagaling. || met. Ang walang kagá- 
mután. . ^-^ 

INCURIA: f. Kapabayaan; katá- 
maran. 

INCURIOSO, SA. adj. Pabayá; 
wulang alaga sa kaniyang manga bá- 
gay. 



304 ~ 

IND 

INCURRIR, a. Láging /;v/í?^A 
cibn EN ang rcgimcfi niyá kung ga- 

- - mitin: v. gr. ^WQY^ksala; 6 makágawa 
lUDiif sala, INCURRIR en /alia, 

I IJMDAGAR. a. Siyasatin; tuntu- 

- nín, etc 
INDECENTE, adj. Mahálay;ma- 

. sama. || Marumí. ii Bastos. 

INDECISO, SA. adj. Alangán; 
ó nagsásalawahan. || Urongsulong. = 
en, para obrar. Urongsulong nang 
paggawá. 

INDEFINIDO, DA. adj. Ang 
hindi masaysay. || Ang walang liyak 
na hanganan. 

INDELEBLE, adj. Hindí mapáwí: 
di mabüburra. 

INDELIBERACIÓN, f. Kawa-^ 
lán hang pagwawári. 

INDEMNE, adj. Labás 



ngánib 



sa pa- 



INDEMNIZACIÓN, f. dtr. nang 
iftdcmnizar. Pagbabáyad; kabayarán 
nang kasirdang nangyari ó nágawá. 

INDEMNIZAR, a. Bayaran ang 
nágavvang kasiiáan. || r. Bumáwí nang 
kasiráan. 

INDISPONER, a. irreg. como 
poner. Pagalitín, ó pagkagaütín. lí Ma- 
kapagkasakit. || r. Magálit, || Máka- 
gáüt. II Magkaiamdam. 

INDESTRUCTIBLE, f. Ang 
hindí masísirá at di 

INDICIO, m. 
dang ikinápapansin nang nálilihim ó 
nátatagó. 

INDIGENCIA, f. Kadiikhaán; 
kasalacáng malabis nang pamumühay. 

INDICÍENTE, adj. Dukhá; pu- 
lubi. 

INDIGESTAR, a. Makaempatsá. 
¡J r. Huag nialÜLavv ija sikinürá an.^í 



malálansag. 
Ang aünmang tan- 



— 3^5 — ^ 

IND IND 

kináin; tnaempntsá. paámó; di masiípil. 

INDIGESTIÓN, f. der. nang INDÓMITO, TA. adj. Hindi pa 

indigesiar. Di pagkatiínaw nang ki- napaáatnó. ¡I met. Ang di panasií- 

riáin sa sikmürá; empatso. supil. () met. Mahírap supilin/ 

INDIGESTO, TA. adj. Hindi INDUCCIÓN, f. der. nang in^ 

nalüiunaw sa sikmúrá; nakaeenipatsa. ducir. Págákit; paguráli, || Buyo. 

II Gahasá; matizas makipagüsap. INDUCIR, a. irreg. como dedu* 

INDIGNACIÓN, f. der. nang cir. ludiok; udiokán; akitin; ura- 

Í7tdignar. Gálit; poot. || Pagkagáüt. lian; || Ibuyó. = (íÍ tino) cí pecar. Ibii- 

INDIGNAR. a. Pagaütin; maka- yó (ang iba) sa pagkakásala.=é';/ 

i^álií. II r. Magálit; mapoot. =rí?;/, error, Ibiiyó sa kamálian. || r. Mr»g- 

conira alguno. Magálit sa kípuwá líralian; magudiukan. 

^=^de, por U7ia mala acción. Mapoot sa, INDUCTIVO, VA. adj. Naka- 

dkhil sa isang masatnang kilos. áakit; nakahíhüa. 

INDIGNO, NA. adj. Marawal; INDULGENCIA, f. Kadaliang 

ó hindi dápat.!|Hámak, magpatáwad, ó magparaán nang ka- 

IN DISOLUBLE, adj. Ang di- maián nang iba. II Pagpapatáwad; 

makákalag; 6 mahírap mapaghiwa- kawas na ipinagkákaloob nang Iglesia 

lay. II Hindi matiínaw. sa sala. 

INDISPENSABLE, adj. Sápili- INDULGENTE, adj. Mapagpa- 

tan; káp¡Iitan.||KaiIangang lubliá. tavvad; maavvaín; maiambot ang ugálí, 

INDISPOSICIÓN, f. der. nang || Mapagbigay Ioob.=¿:^«, parUy para 

indisponer. Kakulangán nang kara- con el prójimo. Malambot na toob 

patán at pagkágayak sa anomán. || sa kápowá; mapagbigay loob sa ká- 

Alunting damdam; taralay nang ka- powá. 

tawán. INDULTO, m. Biyáyá, ó privi^ 

[NDISPUP2STO, TxA. p. p. i^reg. legio na ¡|)¡nagkéikaloob sa isa at nang 

nang indisponer, adj. Hindi nágaga- makagawá nang anomán, na küng 

yak. II May damdam. walá nito'y di magágawá. || Patáwad 

INDIVISIBLE, adj. Ang di sa sala na kaloob nang piínó. 

mangyáiing mabahagi. INDUSTRIA, f. Lalang. || Liksí 

INDIVISO, SA. adj. Hindi ma- at hílig sa paggawá nang anomán 



bánahagi, ó di naháhalí. — pro indi- 
viso, mod. adv. for. Mana, 6 paga- 
áring hindi pa nabábahagi. 

INDÓCIL, adj. Matighs ang ulo; 
sn-Ml. 

ÍNDOLE, f. UgáÜ, 6 híhg nang 
isa'tisá. 

INDOLENTE, adj. Ang di maní- 
nong mahikáyat. ]| Pabayá; tamad. 

INDOMiiBLE. adj. Ang dí m.v 



Hánapbuhay na siyang pinagká- 
kakitaan, II Ang pagal, ó pagtatamang 
giniígol sa pagsasaka, pangangalákal, 
etr. de industria, mod. adv. Talagá; 
sadya. 

INEFABLE, adj. Di masaysay; 
di ma.^nyod. 

INEPTITUD, f. Kawaián nang 
kayci, o dúnong. 

INEPTO, TA, adj. Walang kaya 

39 



INE 

ó dunong sa paggawá nang anoinhn, 
II Mangni.mg. 

INERME, adj. Ang vvalang san- 
data. 

INESCRUTABLE, adj. Hindi 
niatarok; di malirip: ó hindí mang- 
yíiring mata'aslás. 

INESTIMABLE, adj. Lubhang- 
mahalagá; di mangyáring mahalag.4- 
hán nang karampatan; ó walang k-i- 
halagA. 

INFAMACIÓN, f. der. nang />/- 
faniar, Paglibak; pagsírang puri. 

INFAMAR, a. Siráan nang piui. 
II f. Masiráan nang puri. 

INFAMATIVO, VA. adj. der. ng 
infamar, at 

INFAMATORIO, RÍA. adj. der. 
x\2Lr\g ín/a??iar. Paníiá nang puri; ó 
makasísirang puri. 

INFAME, adj. Walang puri; wa 
lang dangal. || Masamá; k:ilaitlá¡l; há- 
mak. 

INFAMIA, f. Kamurahán, kasi- 
raSin nang puri. || Kasarnaán; kaha- 
niakán ó pagkahárnak, 

INFANCIA, f. KasanguIán.lfAng 
edad nang tawo rnagmulá sa pug*- 
kápangar^ak hangang pitong laon.ij 
met. Ang unang kalágayan nang ¡sang 
bágáy^ sa kaniyang pagsipot ó pag^ 
kátayó, para nang: a?io kasangulán 
nang mundo ó nang isa?tg kahartá?i, 
la INFANCIA tí^é?/ mundo ó de u?i reino. 
^ INFANTE, TA. m. y f. Sango!; 
ó batang walá pang pitong taon. {{ 
Ang anak nang hári ó pr'mcipe na 
sunriüsunod sa pangánay.||Sundal0ng 
lakad, ó na sa infantería, 

INFANTERÍA, f. der. nang ///- 
fa?i¿e. Tro pang lakad. 

ÍNFANTÍCIOA com, der, nang 



'^g 



_ 3q6~ 

INF 

infante, Ang natay sa sangol. 

INFANTICIDIO, m. der. na 
infante, Pagpatay sa sangol. 

ÍNFANTIL. adj. der. nang hi. 
fante. Ang náuukol sa sangol 6 sa 
l)atá na walá pang pitong taón. 

INFATUAR, a. Hangalín; ululín- 
II r. Mahangal; niaulol.||Magharnboff 

INFECCIÓN, f. Pagkabuiok; báhó. 
II Pagkáhavva. 

INFECTIVO, VA. adj. Nakáha- 
hawa. II Nakasásalot sa kasamán nang 
arnoy. 

INFELICIDAD, f, Kasaüwaang 
pilad. j 

INFRLIZ. ad> Suvví, 6 kulang 
pálad. 

INFERIOR, adj, Mabába; 5 na 
sn ilalim nang iba. fj Nasásakupan 
üang kipowá; ó hulí sa kápowá.= 
á otro. Mabábá k:Ay3a Wyk.^en ta- 
lento. Hulí sa talas nang ísip. 

INFERIORIDAD, f. Kababáan, 

INFERIR, a. y r. irreg como 
herir, Hínuhahin. || Manghinuha. 
^ INFERNAL, adj. Tagá infierno; 
ó náuukol doon. || met. Lubhang 
inasaniá. 

INFERNAR, a. irreg. como ¿7<:^;'- 
tar, Ihülog ang kápowá sa infierno; 
ó niaging daan nang ikahülog nar.gn 
kápowá sá walang hangang hirap sa 
infierno. || met. Varnutin; guluhín. 

INFICIONAR, a. Makáhawa. || 
Siráin; bulukin. |j met. Hikayatin; hi- 
lahin; tangayín ang sínóman sa nía- 
sainang áral 6 halinibáwá. || r. Má-j 
hawa; mabulok; masírá, 

INFIEL. Hindi tapat na loob; Ülo.; 
II Di b¡nyagan.=rí su amigo, Suk.tlí^ 
sa kaniyang kaibigan. 

INFILTRARSE, r. Tumagós ang 



— 307 - 

INF INF 

anomang bágay na tunaw; tuniala- kapangyarihan nang isang tawo, na 

mak. siyang ikinaáaíangalang- nang kk* 

xNFiMO, MA. Lubhang mabábá; pow^; pamamagitan sa anomang ne- 

ó kábabababaan.||Kláhamakhamak:in. gocio. 

INFINIDAD. f.Angpagkawalang INFORMACIÓN, f. der. nang 

hangá at katapu?án. || Karamihan. informar. Pagbabalítá nang anonián; 

INFINITO, TA. adj. Walang ka- pagbibigay alam at kasaysayan; pag- 

tapusán. || Lubhang marami; ó lag- sangüní. || IJsísá; pagsiyásat. 

pos nang dami. INFORMAR, a. Magsabi; mag- 

INFLAMACIÓN. f. der. nang in- balita; magbigay kasaysayan nang 

fla?nar. Pagaálab; pagniningas. || Álab; anomán. || r. Magusísá; sumangiíi i. 

ñingas. II Pagiínit nang katawán, na ^(á alguno) de^ en^ sobre alguna 

kadálasa'y may kasamang pamamagá. cosa. Balitáan (ang kápowá) nang ná- 

II met. Pagaáiab nang loob ac nang uukol sa anomán. 

niangá nasa nang püsó. INFORTUNIO, m. Pagkápaha- 

INFLAMAR. a. Papagalabin; pa- mak; kasalivvaán, ó kawalang pálad. 

pagningasin. || met, Papagningasin ang II Hírap; dáliiá. 

manga pita nang ¡oob at nang puso. INFRACCIÓN, f. der, nang />/- 

II r. Magningas; magálab. || Mamulá fringir. Pagsírá; paglabag sa kautu* 

ang balat at magínit..=r/^, <^;/ /ra. Mag- s^^n ó pinagkasunduan. 

álab; mamulá sa gálit. ^ INFRACTOR, RA. m. y f. Ang 

INFLEXIBLE, adj. Hindí ma- sumirá ó lumabag; sumísitá nang kau- 

hútok; di mabaluktot. || met. Matigás tusan, ó pinagkasunduan. 

na loob na hindí malamüyot naiig INFRINGIR, a. Labagín ang isang 

anomán. =.'i los ruegos. Hindí ma- kautusán. 

lamúyot sa pakiúsap. INFRUCTÍFERO, RA, adj. Ang 

INFLEXIÓN, f. Paghiíbog; ó hú- hindí namiímunga. || met. Ang hindi 

bog. II Tunkol sa boses ay: ang pag- pakíkinabangan. 

tataás, ó pagbababá na ginágawa; ang INFRUCTUOSO, SA. adj, Wa 

tuno nang boses. lang pakinábang; ó hindí magága- 

INFLUENCIA, f. Sakdalan.yPag- mit sa talagang pinagadhikaán. 

aampón; pagtülong. [| met. Ang pa- INFUNDADO, DA. adj. Walang 

niamagilan nang isa sa aünmang bá- pin^gpápatakaran; ó walang funda- 

gay, at ang alangálang sa kaniyá ng menta, 

tawo, d hii sa kaniyang dangal, ka- INFUSIÓN, f, Pagbabábad nang 

pangyarihan ó pakikisama.||met. Ang anomán sa álak, tiíbig, etc. na igá- 

biyáyá at hiílog nang Dios, sa ká- gamot. || Pagbubuhos nang tiíbig sa 

lulowa nang tawo. pagbibinyag. 

INFLUIR, n. irreg. como hutr. INGENIO, m. Talino; bait. || Ang 

Mamagitan. tavvong matalino at mátalas ang ísip. 

INFLUJO, m. Hínakdalan. !l Tlí- II Aünmang mákiníi.-rssde azúcar. Ka- 

long; lakás. || met. Ang halaga at biawan. 



- 3o8 



ING 

INGENIOSO, SA. adj. der. nang 
ingenio. Matalino; mátalas ang ísip. 

INGENUO, NUA. adj. Tapat na 
loob. II Tapat; toloó, 

INGERIR, a. irrcg. como sentir. 
Isaksak ang sangang sarívvá nang ká- 
hoy, sa tálá ó hükay na talagang" 
¡ninanda sa katavván nang kápowá 
káhoy. at nang mabúhay na k:\la- 
kip niló. 

INGINA, f. Síhang; ó panga. 

INGLE, f. Síngit. 

INGLjCjS, sa. adj. der. nang In- 
glaterra. Tagá Inglaterra, ó náuukol 
doón. Ginágamit namang parang sus* 
tantiiw. II m. Aíig wíkang inglés. 

INGRATITUD, f Paglímot; 6 
di pagkilala nang ütang na loob. || 
Kapalarnarahán sa pinagkákautangan 
nang loob. 

^ INGRATO, TA. adj. Palamara; 
ó hindí maiünoiig kuniiiala nang 
ütanüi na loob. || Masamá] ang lasa, 
ó amoy; ó masamá sa dingig; ma- 
galás ó hindí mabuting hipüin. 

INGRESO, m. Pagpások. || Pa- 
sukán. .¡ Nánasok na scilapí, etc. 

INH.^BIL. íidj. Walang kaya at 
talino sa paggawá nang anomán. 
II Ang dáhil sa anomang kapinta- 
san ó nágawang sala ay hindí m:i- 
kapagkamit nang katungkiilan.=^;/ ¿'/ 
estudio» Walang kaya sa pagaára!.= 
para el empleo. Walang talinong hn- 
máwak nang isang kalungkulan. 

INHABILIDAD, f. Kawalán ng 
kaya at dúnong. || Kapintasan; ó sala 
sa pagkakamit nang anomang katung- 
kulan. 

INHABITABLE, ndj. Walang 
tumátahan; ó hindí matahanán. 

INHESTAR, a. irreg. como acex* 



INH 

lar. V. ENHESTAR. 

INHUMANIDAD, f. Kabangi^ 
san; kawalán nang áwá; kahagsikan. 

INHUMANO, NA. adj. Maba- 
ngís; vva^áng áwá; aiiabagsik. 

INICIAL, adj. Unang letra nang 
isang saÜtá, vcrso^ etc* 

INICUO, CUA. adj. Lubhang 
masamá; walang gawang matowid. II 
Tampalasan. 

INL\HTABLE. adj. der. nang 
inimitar. HinJi mapáparisan; mahí- 
rap mahoWtirán. 

INIQUIDAD, f. Katampalasanang 
nialakí; gawá na lubhang labá;i sa 
kalowiran. 

INJURIAR, a. Hiimimáwá; urna 
lípuslá sa gawá ó sa wíká.jjSaktán. . 
II r. Maglaítán; maghimawáan. 

INJUSTO, TA. adj. Di tapat; 
luál sa matowid; likó. 

INMACULADO, DA. adj, Wa- 
lang dungis; walang mansa. 

INMATURO, RA. adj. Hindí 
hinog; wala sa kapanáhunan. 

INxMEDIACIÓN. f. Pagkakálapit; 
pagkakásiping. || Karátig; kalapit. 

INMEDIATAMENTE, adv. nr 
Sa síping; sa piHng. || adv. t. Pag- 
daka; tambing; kagyat. 

INMEDIATO, TA. adj. Kala- 
pit; kasiping. || Ma ápit; karátig =íÍ 
la ciudad. Malápit sa ciudad. 

INMENSIDAD, f. Kalawakan; 
di niabílang na sükat; walang hangá. 
II Kararaihan; kakapalán. 

INMENSO, SA. adj. Walang han- 
g^; maláv/ak; di masükat. || Di nia- 
biiang. 

INMENSURABLE, adj. Añg^di 
mangyaring masúkat ang lakí. sa 

INMERSIÓN. L Paglulubog 



— 309 — 
INM 

lübig 6 sa anomang liquido, nang 
isang haga y. 

INMINENTE, adj. Nagbábalá; ó 
malápit narig mangyarí. 

INMOBLE, adj. Di matínag, || 
Ang di gumágalaw; ó di kumíkilos. 
II Matíbay na kalooban; hindí nag- 
bábago sa nnging pasiyá ó sa ná- 
ibigan. 

INMODERADO, DA. adj. Wa- 
lang tuto; lampas sa katamtaman; 

INMODESTIA, f. Kagaslawín. 

INMODESTO, TA. adj. M.^gas 
law. 

INMOLACIÓN, f. der. nang //í- 
/;/(^/a/'. Pagaáiay nang buhay, 

INMOLAR, a. Magálay nang ano- 
mang sacrificio^ na pugutan ang iniá- 
alay. II r. Iáilay„ ang" sariiing buhay. 

INMORTAL, adj. Hindí namd- 
matay; walang kamátayan.||met. Ang 
nagtátagal nang mahábang panahon. 

INMORTALIDAD, f. Kawaián 
nang karnátayan; 6 walang pagka- 
rnatay. || met. Kaluatáíi nang ano 
man sa alaa^la nang tawo; pagluluat 
na mahábang panah«ín sa alaala. 

INMOVIBLE, adj. at 

INMÓVIL, adj. Üí matínag; di 
magalaw; di makiios. || Ang di k i- 
míküos. 

INMUDABLE, adj. An 



di 
inangyáring maib^; 6 di niabago; ang 
di nagíiba ó di niabábago. 

INMUNDICIA f. Dumi; yagit. II 
Karumihán. || met. Kihalayan; ka- 
luoaán, 

INMUNDO, DA adj. Maruuií at 
nakasiísuklam. 

INMUTABLE, adj. Hiadi mag- 
bábago; hindi nagiiba. 

INMUTAR, a. Bagohin ang ano- 



INN 

inán. II tnet. Makapanhíná; makasin- 
dak; makabago nang katawán, pag- 
mumukhá o kalooban. jj r. Mamulla; 
masindak; mahiya, etc. 

INNAVEGABLE, adj. Di mala- 
yagan; di rnapamankaán. 

INNECESARIO, RÍA. adj. Hin- 
di kailangan. " 

INNEGABLE adj. Di maikákailá; 
di maipakikipagtalo. 

INNUMERABLE, adj. Di mabí- 
lang; ó mahírap bilangin. 

INOBEDIENTE, adj. Suwail; 6 
masüwain. 

INOCENTE, adj. Walang sala; 
I! Walang málay, Ginágamil namang 
parang sustanlivo kung minsan. || 
Musmos na wa'á pang bait. II Ang 
di makasásamá; ó hindi masamá.== 
del, en el robo. Walang málay sa 
pagnanakawán. 

INODORO, RA. adj. Walang 
amoy. 

INOFICIOSO, SA. adj, for. Ga- 
wang lalnin sa matowid; ó sa ii>i- 
nagiíutos uang ley. 

INOPINADO, DA. adj. Ang 
nangyáring hindi hiníhintay; 6 di 
iníakilang mai\gyari. 

INQUIETAR, a. Abalahin; ti- 
gatig¡n,[|r. Mabalisa.=<:¿?;/, de^ por las 
hablillas. Alabalisa nang dáhíl sa 
inangc\ sabisabi. 

INQUIETO, TA. adj. Balisá; li- 
galig. II Magasb; míígaslaw. 

INQUIETUD, f. Kabalisahkn; at 
di pagkipalagay. || Ligálig; bagábag; 
tigátig. 

INQUIRIR, a. irreg. como ad- 
quirir, Siyasatin; usi?áin.¡|Ipagtanong 
na niatamán at maíngat ang isang bá- 
gay; sigasigin; amoyán; pakibalitaán. 



INS 



~ lio — 



INS 



" INSACIABLE, adj. Waláng sáwa; 
II VValar.g kabiísiigan; masíbá = ¿Z^' 
dineto, Wa áng sávvá sa salapí. =¿';/ 
Síis deseos, Waláng kabüsugan sa 
kaniyang rnangú násá. 
:^: INSACULACIÓN, f. der. nang 
insacular, Pagsisilid sa siípot ó sa 
bangá nang manga sósorteohing pa- 
ngalan, na ilálagay sa isang ka- 
tun.ü;kulan. 

INSACaLAR. a, Ilagay sa sií- 
pot ó sa bangá ang manga panga- 
lan nang tawong sósorteohin na taán 
sa anomang kaukulán. 

INSANABLE, adj. Malubhá; dí 
gunialing. 

INSANIA, f. Kasiraán nang ísíp; 
pagkaulol. 

INSANO, NA, adj. Siiá ang uío; 
ulül. 

INSECTO, m. Háyop na may 
pakpak, ngíini't ang katawán ay tila 
ang sa uod at waláng bulo sa gu- 
lugod, para nang putaktí, lángaw, 
etc. 

INSEGUIR, m. irreg. como pedir, 
Turnuloy; magtuloyi 

INSENSAt^:Z. f, Kamangma. 
ngán; kahunghangán. 

INSENSATO, TA. Waláne pang- 
damdam. [| Hindi máramdaman; ó 
hindí^^ máaninaw nang mata nang 
bait (J met. Ang dí marímong ma- 
ávvá,=:¿i los injurias. Waláng pang- 
dauídam; ó hindí marünong mag- 
damdam nang kaalipustaán. 

INSEPARABLE, adj. Di mapag- 
hivvalay; dí makahivvalay.~¿/(? la vir 
tud. Dí mákahiwaiay nang kabaitan; 
ó láging kasama nang kabáitan. 

INSEPULTO, rA. adj, Hindí ná- 
babaon. 



INSERCIÓN. í der. nang inser- 
tar, Pagpapalamán; pagsasama nang 
isawg bágay sa iba. 

INSERTAR, a. Ipalamán; ipa- 
loob; iiákip. ^é';/ el periódico, llaman; 
ó isilid sa periódico, 

INSERTO, TA. p. p, ¡rr.>g. nang 
insertar, adj. Nápapalaman, etc. 

INSERVIBLE, adj. Hindí magá- 
mit. II Waláng kapararakan. 

INSIGNE, adj. Bantog. || Dakílá. 

INSIGNIA. í. Tandáng mara- 
ngal na pinagkákakilalanan nang ka- 
máhalan ó pagkaginoo; sagisag.|| Ban- 
dílá; ó estandarte. 

INSIGNIFICANTE, adj. Waláng 
kahulugan. || met. Waláng halaga; 
wa'áng kasaysayan; hámak. 

INSINUAR, a. Bangitin ang 
anomán. || Ipahiwátig nang oahagyá 
ang gustó, ó náííá sa anomán. \\ for, 
Iharap sa hukom ang anomang ka- 
su latan at nang pamagitanan nang 
kiiniyang kapangyarihan.||t. Huühing 
untíunii ang kalooban nang isa. || 
met. Más< k sa puso nang banáyad 
at unliunti ang anomang vicio^ ka* 
báitan, etc. 

INSÍPIDO, DA. adj. Waláng lasa; 
6 masamá ang ¡asa.=a/ gusto, Ma- 
samá ang lasa. 

INSIPIENCIA, f. Kamangma- 
ngán. II Kavvalán nang bait. 

INSIPIENTE, adj. Mangmang; 
Waláng bait. 

INSOCIABLE, adj. Tánging loob; 
6 tánging kalooban na Waiáng ka- 
ugálí ó hindí nakíkiugali, || Hindí 
marünong makipagkápowá tavvo. 

INSOLACIÓN, f. der. nang in^ 
solar. Sakit nang ulo na gáling sa 
malabis na pagpapaaraw. 



INS 



311 -^ 



INS 



INSOLAR, a. Ibilad; ilagay sa 
áraW. II r. Magpaaraw: tnagkasakit dá 
hil sa inalabis na íiiit tiaiig áraw. 

INSOLDABLE. adj. Hindi ma- 
híhinang ll'iiet Kamá iang hindí ma- 
bábago. 

INSOLENCIA, f. Katampalasa- 
nan; paslang. || Kapangáhasan. II Ka- 
Wdlanghiyaán. 

INSOí.ENTE adj. Tampalasan; 
pang\hás; paláló; walangf hivá. 

INSOLVENTE, adj. Ang wa- 
lang ikibáyad. 

INSOxMNE. adj. Puyat; dí ná- 
kakatiilog. H Di rnákatulog. 

INSOMNIO, m. Ptíyat; 6 pag 
pupuyat, 

INSONDABLE, adj. Hindi ma- 
tarok. II met Hindírnaabot nang bait; 
di malíiip. 

INSOPORTABLE, adj. Ang di 
mabacá; ó di matiís. || me¡. Ang lub- 
hang nakamúaiulií at nakagágalil. 

INSPECCIÓN, f. Ang pagsisi- 
yá'-'at; pagiánod at pagkakalíngá nang 
ükol sa niabüting pagpapalákad nang 
kautusán. || Ang katnnkdlang magtá- 
nod, mamahálá at magkalíngá nang 
anomán. || Oficina ó cargo nang his- 
pecíor. 

INSPECCIONAR, a. der. nang 
inspección. Siyasatin at pangasiwááng 
ma^iúsay ang anomán, 

INSPECrOR, RA. m. y f. Ang 
kumákalingá at nagsísiyasat nang ano- 
mán. 

INSPIRACIÓN, f. der. nang ins^ 
pirar. Ang pagsinghot nang hangin at 
pagpások nitó hangang bagá, kung 
tayo'y humíhinga.ll met. Pdgpükaw 
nang Dios sa áting laob. H Pagiísip 
ó bágay ua biglang dum¿íp6 sa üling 



pagiisip. 

INSPIRAR, a. Pakawin; 6 gisi- 
ng¡n ang loob sa anomán, para ng 
patapangin, palakasín ang loob, etc. 
II met. Pukawin; ó liwanagan nang 
Dios ang pagiísip ó kalooban níno- 
man. || Singhutín ang hai.gín sa pag- 
hingá, na umabot har.gang bagá. 

INSPIRATIVO, VA. adj. Na- 
kipüpukiw nang loob; nagpápata- 
pang, etc. 

INSTANTÁNEO, NEA. adj. Sií 
sumanda^í; isang kisapmatá. 

INSTANTE. ]). a. x\AV\gins/ar. m. 
Sandaü, kisapmatá —^/ instante, mod, 
adv. Agadagad; papdaka. — Cada inS" 
tante. Tuwítuwí; sa bávva't sandalí. 

INSTIGACIÓN, f. der. nang Í7is^ 
ti^ar. Pagurálí; pagupat. 

'instigar, a. Uralían; npat^n; 
sulsolán; ulukín. > ,.. 

INSTILAR, a. ílagay nang patak- 
palak; ó ipatak nang untíunlí ang 
anomán sa ibang bágay. j) met. Ipá- 
sok ó isiiid nang dahandahan sa pagi- 
ísip ang anomán, na huag máram- 
daman, para nang isang áral, sul- 
sol, etc. 

INSTINTO, m. Ang gawing ta- 
lagh nang háyop, na humánap nang 
ikabdbuhay at mangílag namán sa 
kaniyang ikasásamá. H Ang pagkasi 
nang Espíritu Santo, kung sa pagi- 
ísip ang siná abi. 

INSTITUCIÓN. í. der. nang ins^ 
tittii)\ Paglalang; pagtat^tag; ó pag- 
tatayó nang anomán. || pl. Katipunan 
nang manga púnóng aral. 

INSTITUIR, a. irreg. como /////>. 
Lumalang; kumathá || Iiatag; magtá- 
tag. II Magtayo; ó magpundar nang 
anomang ^¿?/^á7>; escuela^ etc . || Mag 



INS 



- 3*2 ~ 



turó; uuüral. II r. Málagny na piínó, 
etc. H Mátayó nns anomán. 

INSTRUCCIÓN, f. dcr. nang 
instruir. Pagíutüró; pagaran || Utos; 
kautusán. 

INSTRUIR, a. ¡neg. eomo huir. 
Turnan; aralan. = (á a/gimo) de, 
en, sobre alguna cosa. Turüan; 
(ang ¡sá) n ng líko! sa, ó nang 
anon^ang b: gay. || r. Matulo; mag- 
áral. 

INSTRUMENTO, m Ka^sanka- 
pan.||Pang; vgr. InstrumexNto arato- 
rio, Vk'^Qsaka.\\[oXy Kasulatan, 6 es- 
critura na pangsakhí sa usap.=/Av/- 
sico. lubtrumento sa paglngtog nang 
música.z=zfle 7)iento, Ang tinutugtog* 
nang bibig; ó hiníhipan. = p!. Tieu- 
viáticos. Arig manga ¡tistrumentong 
de vie7ito, 

INSUFICIENTE, adj. Di sapat; 
kiílang; kap(5s. 

INSUFRIBLE, adj. Walang pag- 
titiís. II Hindí madálitá; di matiís. 

Insulso, sa. Waláng lasa; ma- 
labang. 

INSULTAR, a. Umalimura, lú- 
máit; niagwíka sa kápuvvl II r. Mag 
n;urahán; maglaitán. || med. Himata- 
yín; mawalíin nang díwá. 

INSULTO, m. Pagalipustá; pagali- 
mura; pagwiwiká sa kapowa tawo ng 
katampalasanan.jjPaghandulong na bi- 
glá sa kápowá, na walnng sabisabí. 
II med. Paghihimatay; ó dating nang 
biglánc: sakit. 

INSUPERABLE, adj. Hindí ma 
lalüan; di madaig. 

INTACTO, TA adj. Hindí na- 
híhipó; di nasásalang. || Hindí nagá- 
galaw II Hindi napagüusapan. í| mtt. 
Dalísay; vvalang báhid dumi\ 



INT 

^ INTEGRAL, adj. filos. Bahaga 
ó manga bahaging isinangkap ^i; 
paggfawa nang isang kabooán. || 
Ganap. 

INTEGRIDAD, f. Kabuoán; pag- 
kalubos nang isang bigay, na vva- 
lang anománg kiílang. i| met. Ang 
kalidad nang tawong lubos ang* buti, 
walang interés at mabait. || Ang kada- 
lisnvan ó kaünísan nang y^7\^7av)rgen. 

ÍNTEGRO, GRA adj, Ganap; 
buó; walang külang. || Walang inte- 
rés, mabait, at maünis ong kaugalián. 

INTELECCIÓN, fPagkáintindí; 
pagkatalastás. 

INTELECTIVO, VA. adj. Ang 
mangyáyaring uminglindí; ó makaba- 
tid nang anomán, || s. f. Tangintindí; 
pang batid. 

INTELECTUAL, adj. Ang m^uu- 
kol sa pagiisip; ó sa bait. || Esphitu; 
ó walang katavván. 

INTELIGENCIA, f. Bait; pangin- 
tindí. II Pagkakilala; pagintindí. || ÍCa- 
hulugán. II Kata'inuhán sa anomán. || 
Pií/íkak^alam; ó pagkakáintindihang 
lihim nang dalawá katawo ó mará- 
mi man. 

INTELIGENTE, adj. Matalino; 
mátalas ang ídp. || May pangintindí. 
'=ien viatemáticas. Mátalas sa male- 
ni ática. 

IN^^ELIGIBLE. adj. Madaling 
intindihín. jj Malinaw dingín. 

INTEMPERIE, f. Ang pagke 
destemplado nang panahón; ó nang 
humores nang katawán nang lawo. 

INTEMPESTIVO, VA. Wa'á sa 
kapanáhunan; labás sa panahón. 
^ INTENCIÓN, f. Aká!á; líka. 

INTENCIONAL, adj. Tmalagá; 
sínadyá; ¡nuk&lá. 



INT 

INTENTAR, a. Magakalá; b:in- 
taía; pagpilitan; rnagtíká. (| for. Ipa- 
lagay; sabihiii %?í juicio nang nagháha- 
bid ang* kaniyang (hi)ianda.\^\\<^^\\di\\\ 
^y\h\xV\\\,z=z(u7t mal) á, contra alguno. 
Magakálá; rnagbantá, (nang masainá) 
sa, laban sa sínotnan. 
^ INTENTO, m. Akalá; líká; batí- 
tá II Tungo nafig" loob. 

ÍNTERC/\DENCIA. f. Pagkawa- 
lang* tuto nang pamumíihay at ugíili 
nang isa. |i tnet. Kaguluhán nang i¡- 
bok iiung pulsó. II ^uet. Kasalawahán 
njriíí; loob. 

íNTERCAí ACIÓN. í. d.r. no 
iniercalar, Rigsisingit; uigsasag.it. 

INTERCALAR, a. 'íp^gitan; i^i^ 
ngit; isaglit. (I r. Suraíngit. 

INTERCEDER, n. Mauíagitan; 
idalangin; ipakiiísap, etc. || Kalaiahín 
ang isa at nang iwagkaniit nang ano-" 
niang biyáyá; ó máügtas sa anomang 
pangánib ó kasaru&n, || Mápagitan; ó 
másingit ang isang bágay sa ibá.= 
con alguno. Mamagitan sa kápowá.=: 
por otro. Ipakiiísap; ¡painagitan ang 
iba. 

INTERCEPTACIÓN, f. der. nang 
interceptar. Pagkuha nang anomán 
sa may dala, bago durnating sa tala- 
Sang pagdádalhan; pagh^rang. 

INTERCESIÓN, f. dor. nang /V 
terceder. Pagkalará; pamai^iagitan! 

INTERCESOR, RA. m. y f. Pin- 
Cükasi; taga pamagitan. || a(ij. Namá- 
magitan. 

INTERCUTÁNEO, NRA. adj. 
Ang na sa pagilan nang balat át 
nang laman; ó pagitan oang laman 
at balat. Kaugaliang sabihín iikol 
sa humores. 
INTERDECIR, a. ¡rreg. como con^ 



— 3^3 



INT 

Iradecir. Ipagbáwaí; ibáwaf. 

INTERÉS, m. Pakinábang; tubo. 
II Innbot; hangad. H Halagang sarili 
nang báwat isang bágay. (| Hílig narrg 
kalooban sa anomang nakaháhalina 
nang púvó nang ¡sá. \\ pl. Kayamanan; 
ó manga pagaárí. 

INTERESADO, DA. p. p. ^nang 
interesar, y adj. Ang lumálakad ó 
nagiíjámasakít nang anomán. || Ma- 
!)agnasa; ó mapagimbot nan*g hindi 
kaniyá, 

INTERESAR, n. Samantalahln; 
kumuhang, pakinábang sa anomán. 
II xMakinábang. || a. I:,'amá ang isa sa 
anomang hanapbíihay. || Hikayalin, ó 
lamuyutin; iudiok. || r. Mások, ó ma- 
kisamá sa anomang 7iegocio.\\ Magma- 
sákit.y Magpumílit.ssí-í?// alguno, Ma- 
magitan; magmasákit sa kápowá = 
por el pobre. Ipagmasákit ang dukhá= 
en algún negocio. Su mamá sa isang 
7iegocio. 

'ÍNTERIN, m. Pagkáinttrino.jladv. 
t. Hangang di. || Samantálang. 

INTERIOR, adj. Loob;ká!oobloo. 
ban; kaibuturái^i. li Náuukol sa ka- 
looban. II m. Ang kalooban nang tawo. 
INTERJECCIÓN, f. gram. Isang 
bahagi nang gramática, na gámit sa 
pagsasaysay nang dináramdam na 
anomán nang áting loob, sa pamag- 
itan nang isang katagang wíká, pafa 
nang ay, ah, bah, oh, etc. 

INTERLINEAL, adj. Ang isinü- 
sLilat sa pagitan nang dalawang ta- 
hua ó renglhi. 

INTERLUNIO. m. astf.on. Ang 
pagkamatay nang* buán; ó ang pa- 
nahong walá siyang livvánag. 

INTERMEDIAR n. Mápagitan, 
lí meto Mamagitan. 

40 



INT 

INTERMEDIO. DÍA adj. Na 
sa pagiían, || Namám¿igíian. || m. Pí^g 
lian; ngíngí. || Ang sayaw, lugtog lu»; 
, música, etc., r.a ginágawá sa pagitan- 
narg m?ngá acto Dang isai^g come- 
dia. II Báwa't isa nang pngpapahingá, 
na, ang tclong malakí nang konie- 
díahan ay inihühulog muña. 

LNTííRMíNABLE. adj. Walang! 
katapusán; ó wa'ang hangán. 

INTERMISIÓN, f. dc^r. nang ///- 
tenniti)\ Hurnpay; likat; pagkáli nto 
n.nna anomán. 

' INTERMITENCIA, f. rned. Pag- 
tahán nang lagiiat;; ó nang ibang .sa- 
kit„ na látídia't b?\balik tili. 

INTERMITENTE, p. a nang 
intermitir, y ,,auj. Tátahan at muling 
báí'alik na siísiilong. 

INTERMITIR, a. Itahán nang 
di lubhang nnaluat ang anonün. |j 
Humpayán, itigil al, saká muüng ipa- 
lüloy. (I r. Máhintó muña. 

INTERNACIÓN, f. dor. nang 
internar. Pr^gpapaioob. || Pa^oások. 
^ INTERNAR, a. Ipások- ípaloobJ; 
n. y r. Más. k; palool.^ || r. mut. Ta- 
rukín ai;g kulooban ó \\\\\\w nai,g 
iba; ó ;i!ig aní>nia:ig íbig niá aman 
na \\\x\(\\ naíáta'nó. 

INTERNO, NA. adj. Na ka loo!). 
II Náuukol sa loob ó ^a kaloíjlian. 

INTERPOLAR, a. Isalii; isínglt. 

II Ihintó; 6 ipahingang sandali ang 

pagga\ á nang anomán at saká ipa- 

tidoy.j|r. Masingit; u-iápasok ang isang 

bágay sa iba. 

INTERPONER, a. iireg. como 

poner, Isalit ang ibang bágay sa iba. 

|Usípit.j|Ipagitan.t|Lagyán nang ano 

man an^ pagitan nang ¡lang r-ágay. 

II m-.'t. Pakalará; paampón: ¡>apaniag- 



'1 INT 

itanin. || for. Umapciar. =/¿?/' otro. 
Ipamagiían ang itá. |j r. Mamagitan. 
¡IPajJ^iti a.=t7///7: ¡os contendientes. Pa 
oitná sa manga nagtatalo ó nagáaway. 
^ INTERPRETAR, a. Saysayíii 
ang kahiiUigán nang anomán. || Aríin 
ó intindihín nang mabuti ó masamá 
ang anomang salitá b kilos. =^é?/ 
griego al lathi. Saysayin ang .?nO' 
mang nakasúlat sa wikang giiego na 
ihiílog sa latín. =Ví' hebreo en caste 
' llano. Sayaaying" hanguin sa hebreo 
at ilagay sa kasii á. 

INtÉRPRp:TE. com. Dalubasá, 
ó interprete. || met. Alinmang bí^gay 
na nagsísi bing magpakilala nang na 
sa kalooban nana i.^á. 

INTERREGNO, m. Pananóng 
walang háii ang isarg kaharián. 

INTERROGACIÓN, i. der. ng 
inter-rogar. Tanong. || Ang signo ng 
ortografía r.a ginágamit sa pagsusü- 
la*t nang tanong; sa pamulá nang 
taiiOng ay (¿), al sa kaiápusán ay 
lió (?). 

IN PRRROGAR. a Tumanom:. 
INTERROGATORIO, m. for. 
Manga tanong; ó pagíatanong na gi- 
llaga \vá sa may ia¡a, ó sa marga 
Scikjí, ó sa sinomang kaháló sa lísap 
na pinag-^ásalitaanan. 

INTERRUMPIR, a. Abalahin; 
sansaláin ang anomán, || Ihintó ang ^ 
anomán, || r. Máliiníó; maabala, má* 
balatong. 

INTERSECARSE, a. geom. Mag- 
káknros ang dalawang gühit. 

INTERSECCIÓN. í. geom. Lu- 
gal na piPiagkákakurusan nang da- 
lawang giíhit; 6 an,^ gáhit na ij)¡- 
nagk'ikahatí nang isang enerpo ó ng 
anomán» 



INT 



31S 



INTERSTICIO, m. Pagitan ng 
d^ilavviHi^ anomári; 6 nang daiavvang" 
bihagi nang isang bágay. || Pagitan 
nanií pnuahón. 

INTERVALO, m. Anu pagitan. 
II Aguat nang panahón. 

INTERVENIR, n. irreg. como 
v^'n/r. M.irnagitan. II Makialam. || a. 
A'ngáan; lanuran ang anom^in at ng 
gaNving mdhús2iy.=^en un negocio. Ma- 
kialam sa isang négoc¿o,=ipor atgtino. 
Ipamagitan ang sínoman. 

INTESTADO, DA. adj. Ang 
niinatay na walang testamento, 

INTESTINO, NA. adj. Na sa 
loob. II m. anat. Bituka. 

INTIMA, f: Bálá; langa; ó pag- 
tatángá. 

INTÍMACIÓN. f. der. nang ///- 
timar. Pjgbabáiá; pagtat-ángá. 

INTIMAR, a. Ibanalá; ipaháyag 
an:^ anoin-in. Hr. Mások; sumilid sa 
iuob.||Magk.^g¡Iiwan; makipagíbigan. 

INTIMIDAD, f. Pagiíbigang ma- 
higrpit. 

INTIMIDAR, a. Takutin; ma- 
nákot. II r. Maiákot, 

ÍNTIMO, MA, adj Kaibuliirán; 
ka ooban. Sinásabi ñaman sa pag"- 
iíbig'an lubhang niahigpit; at sa ka- 
ibigang kinábubuhnsan at kinápi- 
palagyan nang looi). 

INTITULAR, a. Lagyán nan<í 
ngalan ang anomin. Gínáganiit na- 
mang parang recíproco. 

INTOLERABLE: adj. Hindi ma- 
dáÜtá; di matiís. II Hind maparáraan. 

IN rRAMUROS. mod. adv. Loob 
nang" isang ciudad, villa, ó lugal. 

INTRANSITABLE, adj. Lugal 
na di madaanan. 

INFRANSirADO, DA, adj. Lu 



INT 

gfal na hindi dinádaanan. 

INTRASMUTABLE, adj. Hindi 
nagíiba; di nagbábago. 

INTRATABLE, adj. Hindi má- 
kasundó. |] Hindi madaanan. [| met. 
Masiíngit; oagahagahasá. 

INTREPIDEZ, f. Katapangp.n; 
kabuoán nang loob sa pangánib. || 
wSadyang kapangáhasaii; ó kawalang 
língong likod. 

INTRÉPIDO, DA. adj. Matá- 
pang; walang giílat. Karaníwang &a- 
bihin sa walang* lingong üKod; ó 
walang pagwawárí sa ginágfawá 6 
sinásalita. || Pangabas; madalúhong. 

INTRIGA, f. Gawang pailalim; 
enredos; lalang. 

INTRIGANTE, p. a. nang///* 
trigar, adj. y ni. y f. Ang mapag- 
pailaüm; mapagenredo'?; mapanitsit. 
' INTRIGAR, n. Magpailaüm; 
magenredos; manitsit. 

fNTRINCACIÓN. f. der. nang 
intrincar. Pagkagnsotj pagkakásuol- 
suot; pagkaguló. 

INFRINCAR. a. Guluhín; gusu- 
tín ang anomán. || met. Palaijúin; ó 
guluhin ang hánay nang* isang sa- 
liiá. II r. Magusot; maga ó. 

INTRÍNSECO, CA. adj. Loob; 
(5 kálooblooban; saiiÜng kaugaián 
ó kabagayán. 

INTRODUCCIÓN, f. da*, nang 
introducir. Pagpások; pagpapa'iQob, 
II met. Pasimulá; ó prólogo nang li- 
bró ó nang anomán. |t Pagpások nang 
anomang kaügaliang nábabago. 

INTRODUCIR, a. irreg. como 
conducir. Ipások; magpások ó papa- 
sukin ang anomán sa isang lugah 
isiílat sa librong tandáan ang ano- 
mang tinangap. II a. Palagy^ín nang 



INÜ 



316 



pamulá ó introdiicdófi. || Ugalíin angf 
anomán, [| r. Mások; manghimások, 
II Makisalamuhá. || Tumaintini; lu- 
inaós. II Makitalamítam. = ^ consejero, 
Manghimások na lagapagpayo.=(rí?// 
los que ma7idan, Makisalamuhá sa 
manga nagüulos ó namámahalá 1=: 
en^ por alguna parte, Mások; paioob 
sa isang lugal na alinm¿n.=^;///v las 
filas, Mások sa hánay ó hilera. 

INTROITO, m. Pamiilá nang 
isang bágay. || Mulá ó pasimulá ng 
misa, 

INTUICIÓN. Wári II í. teol. pag- 
kákita at pagkákiialang malínaw sa 
Dios. II filos, Ang pagkákiialang lub- 
hangf malínaw sa anemán, na p^- 
rang nákikita. 

INTUITIVO, VA. adj. Ang ná 
iiükol sa pagkákiialang malinaw sa 
Dios ó sa anomang bágay. || Sarili 
6 náuükol sa wárí, 

INUNDACIÓN, f. der. nang 
¿?iundar. Paglubog nang liípá sa 
bahá. II Pagápaw; paglánap nang tií- 
big. Jl met. Labis na kasaganaán ng 
anomán. 

INÚTIL, adj. Walang kabuluhán. 
II Walang kaya, e\.c.=para caudillo. 
Walang kay:ing mamiínó. 

INVADFABLE. adj. Hindi ma- 
tavvirán; 6 di matawid. 

INVADIR, a. Looban; d¿)hashi; sa 
lakayin; pasuking píüt ang alinrnang 
lugal. 11 n*iet. Pasukin; pakialamán ang 
sakop nang iba. 

INVÁLIDO, DA. adj.Mahfnáí 
salantá. Karaniwang sabihin sa sun- 
dalong matandá 6 baldado. Giná- 
gamit namang parang sustantivo, || 
m. pl. Ang sinásahod nang mang^ 
sundalong retirado sa pagkainútil. 



INV 

INVARIABLE, adj. Hindí nag- 
liba, ó di nagbábago; hindi maiibá; 
ó di mabábago. 

INVASIÓN, f. dcr- nang invadir. 
Pagloob; pagsalákay. 

INVASOR, RA. m. y f. Ang 
nangloob. 6 sumalákay. 

INVECTIVA, f. Salitang masa/ 
klap at mariín'na laban sa isang tawo, 
6 sa anomán. || Láit; paí^miira. 

INVENCIBLE, adj. Di masahó; 
di madaig. 

INVENCIÓN, f. der. nang ///?w/. 
tar. Adhiká; lalang. || Dáya. (I Katha. 

INVENCIONERO, RA. m. y f. 
nang invencibn. Mapaglalang. || Mag- 
daráyá. || Makathá. 

INVENTARIAR, a. Siilatin, ó 
gawín ang inventario. \\ Ilagay; ipások 
sa inventario ang anomán. || met. Sa- 
laysayín ang manga gawá at kilos 
na katuá nang sinomán. 

INVENTARIO, m. Listaban nang 
manga pagárf, at iba pang manga 
bágay, na, nárarapat sa isang tawo 
b sa isang kapisanan, na bukod- 
bukod at mahusay ang pagkáüsta. 

INVERISÍMIL, adj. Walang ba- 
kás katotohanan; malayo sa katoto- 
hanan. 

INVERNADA, f. der. nang ///• 
vierno. Ang panahon nang invierno, 
6 panahóng nanuímuó sa Jamig ang 
tiíbig, 

INVERNADERO, m. dcr. nang 
invierno, Táhanan kung panahon nang 
invierno. 

INVERNAR, n. irreg. como acer- 
tar. Magparaán nang invierno sa isáng 
lugal, ó doon m2igi?ivierno. \\ Mag- 
daán ang panahon nang invierno, nc 
ito'y ang tagla'nig at panahóng na- 



INV 



-3^7 



IR 



müuiuó ang tiíbig sa manga liípang 
na sa sábalasan. |J mil. Magsiowi ang 
tropa sa talagang Ruarte I nang invi- 
erno, 

INVERTIR, a. irreg. como seniir. 
G'jluhin 6 pagligawin ang hánay nang 
anomán. jl Gugiilin sa. ..... 

INVESTIGAR, a. PagpÜitang pa- 
lil;Hw(a ó siyasatin ang anomán. 

INVESTIR, a. irreg. come pedir. 
Bigyán nangkapangyarihan lakás, etc. 

INVETERARSE, r. Tumandá; 
maliímá. II Manatilí sa dating lagay 
hangang sa tumandá á maliímá. 

INVICTO, TA. adj. Hindi má- 
talo; ó towí na^y mánanalo. 

INVIOLABLE, adj. Ang hindi 
dápat paslangín ni salangín, || Ang 
dápat igálang. |I Buó; walang sítá. 

INVIOLADO, DA. adj. Boó; ga- 
nap; malinis; hindi naiítinag, 

INVISIBLE adj. Ang hindi má- 
kita, dáhil sa kaliitán, ó talagang 
hindi maabot nang tingín; ó dahil 
sa may tagibülag, para r*ang manga 
espíritu. 

INVOCACIÓN, f. den nan in- 
vocar. Pagtáwag; paghingi nang tü- 
!ong. 

INVOCAR, a. Tumiwag; ó du- 
malangin na humíngí nang tiílong; 
paampón. || Tawdgin; saütín ang . 
ngalan. 

^IN VOLIJN rARlAMEMTE. adv. 
in, Napilitan; hindi gustó. || Di tina- 
lagá. II Di kiniísá. 

INVOLUNTARIO, RÍA adj. 
Hindi kiísá; hindi gustó. (| Náialaban 
sa kalooban. 

IR. n. irreg ger. yendo: p. p. idb: 
pies. ind. voy\ vas] va; vamos; vais; 
van\ ]^xk:í. ftd\fuisíc\fuc\ fuintos] fuis- 



teis) fueron: imperat. ve tu; vaya e^J 
vayamos nosotros; id vosotros; vaya^ 
ellos: subj. pres. vaya; vayas; vayay 
vayamos, vayáis; vayan: imperf. fuera; 
irín; fuese\ fut. fuert; fueres; fuere; 
ele. Yumáo; humayo; lumákad. |¡ 
Dumayo. |¡ Paroón; tumungo sa ibang 
lugal. Gcimit namang parang fecíproco. 
II Pumustá; tu maya: v. gr. van diez 
(^ {jue sucedió tal cosa; nápupusta, ó 
PUSTÁ a?tg sampuó na nangyari ang 
gaybng M¿'¿y/.||Mangháwak; b manga- 
pit: V. gr. e7i eso va la vida o la 
honra á fulano, diyán nangháha- 
WAK ó NAÑGÁÑGAPiT a7ig búJiay ó 
puri ni julano. || Patungo; patump^, 
at niv^íwiká: este camino va á tal parte, 
ang daang itoy patuñgo sa gayong 
lugaL II Kung kasama nang ibang sa- 
lila ay nagsásaysay nang p'^raán nang 
¡)aglákad, ó kung paano ang pag- 
lákad; para nang ir á caballo, ma- 
ñgahdyo; ir ¿í pie, maglakad; ir bien, 
mabuti ang lákad, etc. [) Kung kasama 
nan preposición con ang kahuluga'y 
taglayín, ó dala ang kahulugang si- 
násabi nang nombre; at niwíwika: 
ir con miedo j lumákad ;/¿2: may da- 
lang tákoty ó lumákad 7ia natátakot; 
ir con cuidado, magíñgat, etc. etc.z=, 
á hacia Bulakdn. Tumungo; paroón 
s:í, sa may Bulakhn.=¿'a/'^ custodia. 
Lumákad na may kasamang ban- 
tay ó iánod.=¿^¿^// su padre, Lu- 
mákad na kasama nang kaniyang 
ama; mákaayon nang kaniyang ama. 
^=ícontra alguno, Usigin; ó kontra- 
hín ang sinoman. =^^ un lado á 
otro. Magpakabikábüá. =¿?« carruagc. . 
Magkarruage.=^;í^r<? bayonetas. Lu- 
mákad na nabábakod ng sundalong 
sandatahán nang baril na may ba- 



IRA 



-318 



IRÉ 



yon^Xí{.=para viejo. PatiJngo sa ki- 
tatid¿iSin ó sa pagtandá =^/>^^/' pcin. 
Kumaón; paroong kumuha nang ii- 
napay. «=¿v¿/*^ alguno. SiindiXii ang 
isa na huag hiw.ilayíln iiang mata. 
II r. Mamatay; inaghing.ilo. || Uinali< 
hauíayo. || Tuaialas; tiimiíló; v. gr. 
el agua ó vino sv: va, a?ig iíihig g- 
álak ay tumátalas ¡j tumútulo; 
el vaso SE va, ang vaso ay tumá- 
talas. jl Míduias, V, gr. irse los 
pies, MÁDüLAS ang paá. \\ Ma^&yod; 
maiíbos ang anomkn. || Mágawak; 
mapünít ang damit; ma ümá. || iVIá- 
utol; 6 mátae nang walang rnálay. 
=:de la mano. Mabitiwan; humag" 
pos sa kamay.^=íí mío la mano. Lu- 
malo sa pagbibigay ó sa p.igsasan- 
kap nang anoinán •==:.con la corriente. 
Uaialülós sa agos: liuag samalang-- 
sang" sa kanginornan; makib:igay.= 
de copas. meL. fam. Umatot; ó má- 
uiot.=r/í? la vieuioria, Malimutan. = 
de la boca. Másabi; niakabiliw narig 
saliiáng di dápat. 

IRA. f. Gálit; poüt.j|Násáng mang- 
h¡gcintí.||mct« Ang bagsik; bangís ó 
sasal nang" mang\ elemenio. 

IRACUNDO, DA. adj. der. nang 
ira. Magagaiitín. 

IRASCIBLE, adj. der. nang ira, 
Ang náuukol sa gálit, || Ang maga- 
galitín, niasungit. 

IRIS. tn. Bahaghárí; balang.iw. j 
luet. Ang natnámagitang nagpápayo 
üa nagkákagaiit, aL nang magká- 
sundó. 

IRONÍA. 
hásá. 

IRÓNICO, CA. adj. der. nang 
ironía. May lamáng tuya 6 k\pal¡h- 
hasáan. || Mapanuya. 



f. pocl. Tuyá.l|Palih- 



IRRACIONAL. adj. Walá, ó sa- 

lat sa kitovviran, para nang háyop. 

II Ang íiásasalansang sa matowid, 6 

, labáj sa k^itowiran. || arit. y gjom. 

Añ'g vwaiang sdkat ó bílang. 

-IRRADIAR, a. Magsábog ng I¡- 
vvánag ang ¡sa.ng bí\gay sa iba, para 
jii^ang áraw na nagsásibog nlng ka- 
niyang liwihag sa liípá at sa ibang 
planetas. ¡| Magningning, 

IRREDIMIBLE, adj. Áng hindí 
mangyáring rnatubbs. 

IRREFLEXIÓN, f. Di pagvva^ 
wariwirí; ó kakaiangin nang pagwi 
wari, 

IRRELIGIOSO, SA. adj. Külang 
sa [>agg^uiap sa katunkiílang binya- 
gan II Ang nálalal)in sa pagkibin- 
yagan o sa religión. 

IRREMISIBLE, adj. Hindi mai- 
paiávvad; ó walang kipatawnán. || ^ 
na't. Lubhang kailangan. 

iRRESISTIBLE.adj. Hindí mang- 
yaíing sowuin; di mapaglabanan. || 
Di madaig. 

IRRESUELTO, TA. adj. Wa 
lang pasiyá; urongsulong. 

IRREVEllENCIA, f. Kawaián 
nang güang, ó hindí paggálang. || 
Ang nálalaban sa karampátang pag- 
gálang. 

IRREVERENTE, adj. Waláng 
gálang. II Laban sa kagalangán. 

IRREVOCABLE, adj. Hindí ma- 
bábago; di maúiirungan; di niapavvá- 
waiang kabuinhán. 

IRRISIBLE, adj. KatawatawJ; 
dapat ikátawa; nakátatawa. 

IRRISIÓN, f. BiiÓ; libak; oyam; 
paghamak; etc. ¡¡ Hílat mata. 

IRRISORIO, ría. adj, Naká- 
latavva at nakiháhalinang birüin. 



í^ 



— 319— . . 

IRR ISL 

IRRITAR, a. Pagaliiin. ¡| Pawa- Tag-apuló al ang luiuukol sa pulo 

njí halaga ang ar.omán. || r. Ma- ISLOTE, m» der. nang isla. Pu" 

álit. ^ lóng rnuntí al malinis, na walang ano- 

IRRUPCION. f. Biglang paglü- mang káhoy. || B^itong malaki at nía- 

sob na walang anoanó nang manga laás, nn, nakapuló sa dágat. 

kííáway. il met. Biglang pangyayari IZAR. a. n^uit. Batakin sa liíbid 

nang anornang bágay, na walang ang anomán at nang máiadlad sa 

abogabog, at sagánfi nang dumatal, tuktok nang trigdán ó palo. 

liara nang pagputok nang volcán na IZQUIERDA, f. Kaüwá. — A. la 

inasngánáng apoy, azufn\ at batong izquierda, por la izquierda, sobre la 

nagbábaga, at tíibig na kumúkulo ang izquierda. Sa didvong kaüwá. 

il)i»iUbuga. IZQUIERDEAR, n. met; Lumi- 

ISLA. f. Pulo; ó Iiipang na'íli- hís sa iniííutos nang katowlran at 

bia íuagkabikáhilá nang di^gat ó ílug. nan^ kabMian. || Piununiása masamá. 

II mel. I^ang báhay; ó katipunan ng IZQUIERDO, Da adj. Dakong 

rnangi báhay, na nalílibi i nang daan kaüwá. || KaÜwa. Sínásabi rin namán 

S:i lahat nang lugar. sa íiavop na kiíng tumakbó py \yd- 

ISLKÑO, ÑA. adj d^r. n-.i g isla. níkí. ' 



-rJ?Urr 



:}20 — 



cr 



JARAÍ.Í. m. lláboy dajaon;.'; la- 
laki . 

JABALINA, f. der. nang jabalí. 
Báboy damóhg babayi. 

JABATO, m. Ang bük nangj^á- 
boy damó; biilaw. 

JABÓN, m, Sabó.i. 

JABONADO, der. n^ingjabbn. p. 
p. nang Jabonar, y m. Pagsasabón. 
Ang damit na puti, láló na ang ma- 
ninipíá na sinásabon, ó nasabón na- 

JABONADüRA. f. der. nangya. 
bonar. Pagsasabón. |¡pl. Pinagsabunán, 

JABONA 11. a. Sabunin. || met. y 
farn. TratLihin sa saütá ang* síno- 
man nar)g masamá; batíin nang ma- 
saklap ha sabi. , 

JABONCILLO, m. dini. nang 
Jabón. Sabong mabangó: tinátawag 
namang /abb?i de olor. 

JABONERA, f. der. x\v,x\^Jabb7r 
Kahuelang lalagyán nang sabong* 
panglinis nang kaaiay, etc. || Babá- 
ying nagtítinda nang sabon. 

JABONERÍA, f. der. nang Jabón. 
Ang pinagtítiadabaní 6 pinag^gág-a. 



wan nan^^ .sabon. 

JABONERO, m. der. nang Jab'n, 
Mijgsasabón. 

JACTANCIA, f. Pamansá; ó pa^ 
maaiansag. II Kayabangan. 

JACTANCIOSO, SA. adj. Mi- 
pamansá; maparangalan. || Mapagh\- 
ngín, 

JACTARSE, r. Mamansá; 6 nia- 
Piansag. II Maghangín. =tí?l? noble. Ma- 
rnansang mahal na tawo. 

JACULATORIA, f. Panaíanging 
maikii at nianingas. 

JADEAR, n. Hunu'ngal; huma- 



ngos. 



JADEO, m. Hínga'; ó pnghíngal. 

JAEZ. ni. Lahat nang pamüting 
ilinálagay sa kabayo at nang umí- 
nam, para nang paniiiling sintas na 
ilinálagay sa kiling, etc. pag malaking 
piíitá, kayá ang táw.jg 2Cj medio Jaez, 
kung kalahátí lámang nang kiling 
ang tir¡ntás.||mct. Kalidad nang ano- 
mang bágay* 

JALEAR' a. Ipahuyá; d magpa- 
buyá.jIPasiglabin an^^í nagsásayaW^ na 



— 321 — 

JAM JAR 

pagakpakán nang kamay. II r. Umi- isang daong, Karaniwang p'ural ku^ 

kitíkit nang mahusay sa pagsasayaw; gamilin. í| Ang kapisanan nang mangí* 

siimayaw nang jaleo. kasangkap^an sa pi^ngigisdá. 

JAMÁS, ady, t. Kailán man. JARDÍN m. Hála-manang kliwan. 

Kung kasama nang manga adver- || Sa mang^'^ sasakyán ay ang común 

biong mmca at siempi-e ay nagbí- ó pánabihan. || Arig mansa nang ba- 

big*ay nang lálong lakás sa panga- "tong esmeralda, 

ngú^ap, V. gr: 7tu7ica Jafuásy katlán JARDINERO, RA, rn. y f. ng 

may hwdi, etc. Jardín, Má^hahalamán. 

JAMERDANA, f. Ang- lugal na JARREAR, m. fam. Kumadió; 

tapunán nang manga duming hinh- ó sumálok na madalás nang túbig 

hangó sa tiyán ó sa bituka nang* ó álak, na saro ang gamitin. || Mag- 

manga háyop na pinápatáy sa ma- pakasandat nang álak. 

ladero, JARRERO, m. der. x^^^wg JarfO, 

- JAMERDAR a. irreg. como acer- Magsasard. |j Ang nagáalaga nang" tií^ 

iar. Linisin ang- mangí bituka at big ó álak na nakasilid sa saro. 

iamang loob nang manga liáyop na JARRETE, m. Alakalakán nang" 

para nang" baka, kalabaw, báboy. etc. paá nang háyop. 

II met. Linisin, ó hugasan nang* vñi- JARRICO, LLO, TO. m. dim. 

dalian. nang* y^rr¿?. Malüt na saro. 

JAMONA, s. y adj. na sa fems- JÁRRp- ni- Saro. 

níno lámang ginágamit at ang ka- JARRÓN, m. aum. nang jarro. 

huUiga'y: babaying lampas na sa ka- Sarong malakí. 

bataán; ngiini/t híndi namán matandá JASPEAR. a. Lagyán, ó pintaban 

pá, at mataás at malakí ang kata- nang^yV^/^. 

wán. JAULA, f. Kiílungan nang ma- 

JAQUE m. Paláló ó mapagmata ngá ibón ó nang manga ,u1ol;*y¿f^//^. 

pang ay duag.yi 'terj. na sinásalifá sa JAYÁN, NA. m. y f. Tawong 

kápowá at nang lumihis ó lumayo. matr.á^, malakí at lubhang malakás. 

II Lansé sa larong- ajedrez. JAZMÍN, m. Jazmín. 

JAQUECA. fMalakingsakit nang JEFE, FA. m. y f. Piínó. 

ulo, na karaniwang kalahítí lámang" JEMAL, adj. der. nangy>;;/^. Sang- 

ang sumásnkit. ^ tunniró ó singh^bá nang sangtiimiíró. 

JARANA, f. íngay; kagnluhán. || JEME. m. Tumiíió; ó hábá nito- 

Bircán, kkowaang may káingayan. jj fam. Angf mukhá nsng babayi, 

JARANEAR, n. -Magingay; ó at sinásabi, may mahuting pagmu- 

maghíyawiin. ll'Magkhtowaan. mukhÁ, tiene buen jeme, etc.: kaha. 

" JARAN KRO, RA. adj. Mapag- lagl nnmán nang salitáng palmito. 

harana. II Misayá; mapagpatawá. JENGIBRE, m. bot. Luya. 

JARCIA, f.Bágay na samotsáitiot, JERGÓN, m. Pündang malakí na 

na talag-ang tinipon at inkíukol sa parang rc;/67/¿?;^, at puno nang giniikan; 

anomán, II naiít, Ang manga liíbid nang pinagp.itlán nang papel, etc. na gi« 

41 



JER 



32^ 



nágawang hihigin. [j met. Dimit na 
masnmá ang pagk'igawá at hindí lá- 
pat. II met. Táwong-^aiataba at mahá 
gal. II fam. Tiyán. 

JERIGONZA, f. Bágay na ma- 
lábó, gusot at mahírap ¡ntindihín. || 
Kilos, ó anyó na kaibá at pángiu 

JERINGA, f. Labatiba; hmngá. || 
11 naet. y fam. Pagpílit; ó pagtütol, 
na naknyáyamot. 

JERINCiAR a. Labalibaliir.; !.i- 

ring-ahín. || met. y fam. Makayamot 

sa kauütan. ¡i Ipahámak ang kápowá. 

II r. Magia 6atií)a. || Mayamot. || Má- 

pahamak. 

JESUSEAR, n. der. n:ing/a/}s. 
UlitLilitín ang wíkang Jesíis; ó vav¿ 
jejesiís. 

Jlt^TA. f. Lábí al ngiísong m'a- 
kapal. ' ; 

^ JETUDO, DA. adj. der. nang 
/>^^. Lat)ián; ó iigusu;n. H met. Na- 
kasimángol; nnkunungot. 

JIBA. f. Kahukmán; kikMbain. 
Ilmct. y fl\m. Kagípitan; gálil; yamol; 
at sincásabi: Fula7io me ha hecho una 
JIBA, akoy nixiPíT 6 Pl^^\(;AL^l' ;// 
Fnla7to. 

JIBADO, DA. adj. der. \y,in-^ 
/iba, y 

JIBOSO, SA. adj. dir. nan^ ///.7. . 
vuba. 

JICARA í. l'asa vix ír.nman \^?kB\!^ 
sík'jlate. 

^JICARAZO, f. der. na>-^g J/cara. 
Kasukabang j)agpapainom nang la- 
son. 

^ JIFERÍA, f. der. m\v¿/ifer'o, 0^)í- 
siong mámamatay nang baka, baboy, 
etc, 

JIFERO, RA. adj. Ang náuukol 
sa matadero, ó sa pítayan nanir há- 



JOR 



yop; at ginágamit namang ang ka- 
¡lu'uii^a'y niarujiií, salaúla, jj s. m. Ang 
kampit, giílok, pisaw, na pamatay 
at ]):]inglaplap nang baka, báboy, etc. 
II Mámamatay nang baka, etc. 

JIGOTE, m. Pagkáing tiiiadtad, 
para nang dinugu^n, etc. 

JIMENZAR, a. írreg. como acer- 
1 17\ Lagasin ang bungruig tiíyó nang 
Uno 6 cáñaiwo, sa páló nang- káhoy 
6 pukol nang bato. 

JOCOSIDAD, f. Kasáyahan, at 
paííkamapagpalawá. 

JOCOSO. SA. adj. A.r:isayá at ma- 
pagsislé; nakálatawa. 

JORNADA, f. Ang nalálakaian sa 
maghapon nang isang nagbíl)iahe. í| 
^^^8" PcTglalakad; ó pagbibiahe, baga- 
ni?in lumampás sa isang árávv. || Pag- 
lalakad nnng manga sándalo na pa- 
tung) sa i>nk¡ki:1ig*má || met. Ang pa- 
nahón nang bídiay nang- tawo, at 
ang pagpinaw namán nang kálulowa 
sa !)uhay na ito. 

JORNAL m. Upa sa maghapon 
nang nagáaraw.= 7 />;;7/í7/. mod. adv. 
Arnw: ii upang aravv. 

JORNALERO, m. der. n::ng>;- 
nal, Magaar.nv; upaban natig araw; 
mármnulong. 

JOROBA. f/Ivakiibaan. II met. y 
rni). Kadiwáiáan at pagabalang iVa • 
knáyamot. 

JOROBADO. DA. s. y adj. der. 
w'xwg jo7-oha. P)nkot; kubá. 

JOROJÍ AR. a. fam. Yumamot; ma- 
kamuhí sa malabis na kuiÜtan. || 
Oiwín nnng di maínairi,ang kíipovvA. 
JOVEN, adj Binátít; bagongtawo; 
dalaga. || Ang na sa edad na labing 
ápat hangang dalawang puo't isinL>; 
taon. GÍMágamil namang parang sV/zi"- 



r 



JOY 

tantivo. 

JOVIAL, aclj. Masayá ang iigáli 
at roaárnong loob. 

JOVIALIDAD, f. der. nang Jo^ 
vial. K'isáyahan nang ngáli at kaa- 
mómg loob. 

JOYA. f. Hiyás- ó gintü man at 
pílak na lubhang mahalagá at ma- 
ganda ang pagkáyaii, at niay engas- 
teng mahahalagang bacp. H Ang pre- 
iniong ibiníbigay sa kaliksihán at 
talas. II pl. Ang boong hiyás/paniuli 
at pananamit nang isang babayi, láló 
s-i pagpanáog sa báhay kung iká- 
kasal. 

JOYANTE, adj. Habing sutla 
na lubhang pino at niakinlab. 

JOYEL, m. der. nang Joya, Hi< 
yás na munti, na kung m¡nsa*y wa- 
iang bató.^ 

JOYERÍA, f. d...T. nangyVy/a. Tin- 
daban nang manga hiyas at ib'\ pang 
paniuti. II Platería. 

JOYERO, ni, der. nang/^j;¿/. Ang 
nagtítinda nang hiyás. || Platero. 

JUÍ3ILACI0N. f. der. nang Ju- 
bilar. II Sueldo nang pagkaretirado; 
pagtangap nang retiro. 

JUBILAR, a. Bigyán nang /u(j¿' 
lación. II met. Itabi; iligpit ang ano- 
mang bágay na hindí na magánul 
^ del empleo. Bigyán nang jubilación 
sa katunkulan. || r. Magtariió, ó rnag- 
" kamit nang Jubílaci()n, 

JUBILEO, m. Indulgencia; ó pa- 
t:\\vad na ¡ubos, na ipinagkákaloob 
nang Papa sa lahat nang kristiano, 
sa nianakanakang panahón, at pag 
kakailangan. 

^ JÚBILO, m. Towá; galak; saya; 
ó kasáyahan. 
JUDAISMO, m. der. nang yW/^. 



323 — 

JUD 

Ang religión nang manga judio^ 
i JUDIADA, f. der. nang judio. 
Kabangisán. íi Malabis na pagtutübó. 
J UDICATURA. f. Katungkulang 
huniátol; paghátol. || I^arapatán ó ka- 
tunkulan nang Juez at panahong 
ipinaglüluat, ó nilakaran sa gayong 
k^itungkulan. 

JUDÍO, día. adj, der. nangyw- 
dio, Ang náuukol sa manga judío. 
II m. y f, Tawong tubo sa Jadea. 
II Ang sumiísunod sa- lúmáng Icy.jj 
Wíka^ig pangláit at pangalimura, na 
kaisá nang salitá \\:sXm% háyop^ aso^ 
ele, |I met. Mapagpatíibó. 

JUEGO, rn. Paglilibang; paglalaró. 
II LarÓ.||Sugal.||I<apÍ5anan nang nía- 
hwhmm^'carla sa sugal, || Kabüangan 
nang aiadlang bágay, ría nanagkíika- 
ayosayos sa kanilang sadü, para nang 
juego nang iibro, juego nang ala» 
has, etc. 

JUEZ. m. Ang may kapangyari- 
hang humátol. il Hukom. 
^ JUGADA, f. Pag]alaró.||met. Bírü. 
ó aglá[]> sa. hindí dápat aglahíin. 

JUGADOR, RA. m. y f. Ang 
nagiálaió; ó nagsüsugal. || Palasugal, 
I Ang may tánging ¡iksí at lub- 
hang malinis sa pagsusugal. 

JUGAR, a. irreg. pres. ind. yo 
juego; \.ú juegas; é\ juega; ellos yV/f^'- 
gan:vx\\yt^^K.jiicga Ú\] juega é\] jue- 
gen ellos: subj. prest, juege; jueges; 
juegc; juegen: Maglaré; ilaro; mag- 
aliw. II Mátalo sa laió: v. gr. Fu- 
lano HA JUGADO cuando tenia^ ipi- 
NATALO SA LARÓ ;// Fulano ang 
lahat niyang pagaárí. \\ Pagalawín; ó 
gauMtio ang aünmang lugal nang 
katiwán.=:=i las naipes. Magsugal; 
maglaró nang baraha.-^^/ ¿^-^//c?. Mag- 



JUG 

sábong.'-^ (unos) con otros. M¿ingng- 
susugal; mangaglaro nang baraiia.== 
de manos. Magbiró nang kamay. || 
n, Maglilikoí; uiaggagalaw.||Magbiió. 
(I yÍTK^'ÁXO.— Jugar í:w/. Paglaruán. 

JUGLAR, adj. der. nang" juego. 
Ang náuukol sa paglalard. || s. u^. 
Ang mapagbiró at rnapaíílaró nang 
inasamá sa kápowá. 

JUGLARESA. f. dcr. xi'^,\^g juego. 
Babaying mapaglaro nang masaniá. 

JUGO. m. Katás. i| met. Ang ma- 
halagá; 6 pinaká niay kabu!iihán ng 
anomán. 

JUGOSO, SA. adj, der. nang 
juego. May katás. |j ;net, Makatás; 
m;\S2is i afiela. 

JUGUB^TE. ni. vJcr. nang juego. 
Laruán; ayamen. || Bíro; agiáhí. 

JUGUETEAR, n. der. mA^g juego. 
Maglaro; ina2:libang; niagiiiikot. 

JUGUETÓN, NA. adj. .nurn. ng 
jue^o. Mapnglaio; magalaw. 

JUICIO, m, Bait. ii Pasiyá. ji Ka- 
báitan; kalinawan nang hú\..=JinaL 
Paghuhukíjni sa sangkatawohán. 

JUICIOSO, SA. adj. der. nang 
juicio Mal)ait. || Gawang mabait. 

JULIO. _m. íkapitong buan nang 
taón. 

JUMENTO, m. Háyop na pa- 
rang kabayo; ito'y hindltúbó dito. || , 
met. Ang tawong mangmang at ma- 
samá. 

JUNIO, m. Ikaánirn na buan nang 
taón, 

JUNTA, f. Págpupulong: y/¿///¿z.|| 
Katipunan.||Ang pagkakálakip nang 
dalawá ó maiaming bágay. 

JUNTAMENTE, adv. m. Kasa- 
ma; sampón; patí. || adv. t. Kasabay. 

JUNTAR, a. Pagpisauin; tipunin; 



124— • - , 

JUN 
o ipunin. II Pagagapay¡n.= (algun<^ 
cosa) áy con otra. I pisan; 'ó iagápay 
(ang anomán) sa iba. II r. MagtitipOn; 
magsamasama,||Magagápay; magkat- 
níg. II Lamahük. || Magdátig; mag- 
lankap. J| Pumisan. JI Makiapid; sumí- 
ping ang lalaki sa babayi. || Magbuig 
sa unan. 

JUNTILLAS. fy/ //'¿; loe. fam. 
Pantay paá; ó sabay ang paá na mag- 
kadaiti.=^i pie jimtillo. met. Buong 
pagmamatigíts; liíbos na pagpipílit, 
bagamán malí ang itinútutol. 

JUNTO, TA. p. p. irreg nang 
juntar, adj. Nagkákapisan; kalapit.]!"^ 
adv. m. Paminsan; kasabay. |j Ká- 
sama; malápit. . 

JUNTURA, f. Sugpong; ó |>inag- 
sLigpungán; sánib. 

JURAMENTAR, a. Papanum- 
paín. II r. Mapilítang manumpá. (| Ma- 
numpá. 

JURAMENTO, m. Panunumpá- 
H Sumpá. 

JURAR, .a. Panumpa^n. 11 Qui- 
lanlín ang isang Hárí; ó kumilala sa 
Háii, na kalákip ang panunumpang 
magtátapat at magUlinkod sa kaniyá. 
— di hacer b no hacer alguna cosa. 
Panumpaang gágawin ó hindí ang 
anomán z=.en vano. Manumpá sa di 
k.iilangan, ó di ímíqó,^^ por su nombre. 
Panumpaán sa ngálan myÁ.:=z Jurár- 
sela ó jurárselas á alguno. Ipangákóng 
manhíhiganti sa kápowá, etc. |j r. 
Manumpá. 

JURISDICCIÓN, f. Kapangya- 
ríhang makapamahálá, magutos at 
humáto'. 11 Nasásakupang lugal d/n^- 
vincia,^\K.Víg kapangyarihan nang ano- 
mán sa iba. 

JURISDICCIONAL, adj. Ang 



JÜS 

náuukol sa jurisdiccihn. 

JUSTAR, m. Lumaban; makipag- 
háaiok sa isang torneo, 

JUSTICIA, f. Kabáitang humí- 
hikayat na ibigay sa bawa*t isa ang 
talagang kaniyá. || Katowírang pag- 
bibig-ay sa isa*t isá nang kaníkaniya, 
II Katovviran. || Kapisanan nang la- 
hat nang kabánalan. || Parusa; ó k:.i- 
pariisahang hayag. 

JUSTICIERO, RA. m. y f. ng 
justicia. Ang gumágawá ó nagpápa- 
gawá nang tungtong su pagkáhusti- 
sia. H Ang mabagsik magparusa. 

JUSTIFICACIÓN, f. dt^r, nang 
justificar. Katapatán; pagkáayos sa 
malowid. || Pagpapatotoó.[| Katotohá- 
nang ipinaníniwaiá sa anomán. 

JUSTIPRECIAR, a. Halagaban; 
tasaban nang karampatan. 

JUSTIPRECIO, m. Halaga; ka« 
tcsahang karampatan. 

JUSTO, TA. adj. Ang guniága- 
wá nang tapat at ayon sa katovvi 



325 



JÜZ 



ran. || Tapat o náaayon sa katowi- 
ran. || Ang nabiíbuhay nang lubbs 
na pagsiinod sa «utos nang Dios. || 
Hustó; vvalang kuIango||s. m. y f. 
Banal. 

JUVENIL, adj. Ang náuukol sa 
kabatáan; ó pagkubinálá. 

JUVENTUD, f. Kabatáan; ó edad 
na dalawang puo at lima hangang 
ápat na puó. || Kabinaí^an; ó kati- 
punan nang manga binátá. || Kada* 
lagahan. 

JUZGADO, p. p. nang juzgar^ 
y m. Tribunal; ó lugal na pinaghá- 
hatulan. Húkuman. 

JUZGAMUNDOS, corn. Mapag- 
upasaiá. |I Mapanglibak. 

JUZGAR, a. Hatulan; hukumán, 
II Kuriíin; magpasiyá. || Isipin. |j 
Aríing,=/>¿?r deshonra, Aiíing mahá- 
lay, 6 nakasísirang puri. = de algu/ia 
cosa. Hatulan ang ánomán; isipin.jj 
^cn alguna cosa Humátol sa ano« 
niang bágay. 



326 



LA., art. f. Ang. || s. m, Ikaanirn 
na voces najig escala nang música, 

LÁBARO, m. Estandarte, ó ban- 
dí'áng romana, na niagbühat Sa pi< 
nahón ni Constantino ay nilagyán 
nang cruz at cifra nang ngalan ni 
Kvisto. II Ang* linang letra nang pa- 
ngalan ni Kristo. 

LABERINTO, m. Lugal, na ta- 
lagang ginawán nang mararning daán, 
na, nngkákakuroskaros at nang mag- 
káligawligavv ang* na sa loob, at hiiag 
mátutuhan ang labasán. \\ met. Bá- 
gay na maguió at siiotsiiot. || Ka- 
guluhán, 

LABIA, f. fam. Ang knayahan, 
kasagánáan at karuníingang sumabi. 
II Kaiámisan nang dilá sa panana- 
lita. 

LABIAL, adj. der. nang labio, 
Letrang tiníiikoin muña ang lábí 
kung ipangiísap para nang B. at ng 
P. etc. ¡I anat. Náuuko! sa níáió at 
lábi. 



LAI310. ni. I^ábí: ó gíüd nang 
alinmang síigat, vaso ó ibangbágay. 
I! Lábí; ngusó. || pl. Ngusó't lábi.— 
labio superior. Ngiísó. — lal?io inferior. 
Lab'. — No descocer ó no despegar los 
labios. Huag umimik; huag suma- 



got. 



LABOR, f. Ang paggawá nang 
anomán; ang gawá ó Irabaho. IJZ?/- 
bujo sa damit; ó burda. |j Pananahí; 
pagbuburdá, etc., na pawang gawang 
babayi. || Kailan niang gamíting 
kasama nang artículo la ang kahulu- 
ga^y; Eskuclahan nang manga bátang 
babayi, at sinásabing: sacar la niña 
de LA LAiíOR, IiunÍ7i ang batang ba^ 
bayi sa kskuklahan,^/^. || Pagsasaka; 
6 sinásaka. (I Báwa't isang tudüng 
sa Iiípá nang araro. || Sa manga 
mangagawá nang tísá al iarió ay 
báwa't isang libo nito. 

LABORABLE, adj. der. nang 
labor. Ang sükat magavvá; ó m a ga- 
ga vvá. II Masásaka. 



LAB 

LABORIOSIDAD, f. der. nang 
labor. Kasipagan; sípag; síka)). 

LABORIOSO, SA. adj dcr, rg 
labor, Masípag; trabahador.||Mabig;it; 
ó íuahírap gawín. 

LABRADA, f. Lüpang linang na: 
ó bunk::il na, 

LABRADERO, RA. adj. Ang 
magágawá; bíígay sakahin, masásaká. 

LABRADÍO, DÍA. adj. Liípáng 
r.akr.hin. 

LABRADO, DA. p. p. nang lo- 
brar y adj. Kayo na may burda. || 
in. Ang" hiikid na linang, ó araró na. 

LABRADOR, m. Magsasaká; mag- 
aararó || nV. y f. Ang may saríling lupa 
at siya riti ang surnásaki. || Tagá bu- 
kid, ó tagá párang; ó tü:)ó man sa 
bayan at hindí na¿¿ásaki, ang pag- 
uugali at pananamit ay kií;á nang 
I magsasaká. II adj. Ang nagtátrabaho; 
ó mak'ipagtátrabaho. 

LABRADORESCO, Ca. adj, der. 
w^ng labrador. Ang náuukol sa niag- 
sasiiki at f-arili niyá. || Tngabükid; 
liíbong párang. 

LABRANTÍN, m, Magsasakang 
diikhá, ó kákiuntí ang pagaáií, 

LABRANTÍO, TÍA. adj. agr. 
Lupang saka^iin; ó árarohin 

LABRANZA, f. Pagsasaka; 11 Lü- 
pang sakahin. |'| Pagááiing lupa. 

LABRAR, a, Gnmavvá; maglra 
haho sa isang opisio. || Ar^irohin ang 
hiíkij; niagak;]; niagbükid. |] M.ag- 
bur^^ manahi; 6 gunuwá nang 
Irabahong buhayi. ==:<i: martilJo, Ga- 
wín; ó yaríin sa i)ukj)ok. 

LACAYO, m. Alílá, na^angta 
lagang tunkol ay sumunodsunod sa 
kaniyang pangínoón, rnaging lakad 
man, nangángabayo, ó sa líkuran ng 



327 



LAC 



carruage] o kaagápay nang cochero sa 
unahán nang carruage. 

LACERAR, a. Pagpirápirasohin; 
punitin; munglaín; dinugin ang ano 
man. [| r. Maghamphs; m^^pejtif encía. 

LACERIA, f. Kahirapan; kaduk- 
haán- || Hírap; dá iiá. 

LACIO, CÍA. adj. Lüntá; laying. 
II Mahíná; nialatá. 

LACÓNICO, CA. adj. Maikii; 
madalí. 

LACRAR, a. der. nang lacre. Ih^- 
wa nang sakit, súgat. || met. Sirain 
ang pagaáií, ó hanapbuhay nang k\- 
powá. II Idikit nang lacre. \\ r. Máha- 
wa nang Sakit; etc. 

LACRIMAL, adj. Ang náuukol 
sa liíhá. 

LACRIMOSO, SA. adj. May 
lúhá; luhaán. 

LACRIS. m. Rometo. 

LACTACIÓN, f. y 

LACTANCIA, f. Ang pagsuso 
nang bátá; at ang panahong isinú- 
suso. 

LACTANTE, m. Sumüsuso. 

LACLAR, a. Magpasuso; ó pa- 
susuhin. |¡ n. Sumuí^o. 

LACTARIO, ría. adj. y 

LÁCTEO, TEA.' adj. Ang ná- 
uukol sa gatas o kamukhá nang 
gatas. 

LACTICINIO, m. Gatas, 6 alín- 
mang pai^káing l^inaluan ng gatas. 

LACTÍFERO,^ RA. adj. anat. 
Ang dinádalüyan; ó pinagdáraanan 
nang gatas, hangang sa dumating 
sa utong nang suso. II May gatas; ga- 
tasgatás. 

LACTUMEN, m. med. Dusdós 
at galís nang manga batang sümií- 

ñUSO. 



— 3 
LAD 

LADEAR, n. Ikíüng; itagílid. ¡| 
Agapayanan; samalííin z=z(7i7ia cosa) 
á, hacia tal parte. Ikíling" (ang isang 
baga}») sa, sa máy dakong gíiyon.|| 
n. y r. Kumíüng; tiimagílid. || Ma- 
míling; ó mnglakad sa piling nang 
bundok. (| met. Lumihís sa daang ma- 
towid. O r. mct. Kilingan; iáyó ang 
anomán; padalá, b pahua ?a anomang 
bágay. || Giimawí sa.=^, hacia tal par- 
te. ÍCumíIing sa grayong gawí.=(^c//- 
guno^ a otro partido. Umayon; 6 su- 
mama (ang síñoman) sa ibang par- 
tido. =r¿?;/ //;/ conipaiíero, Stimama sa 
isang kail)igan; na iimagápay sa ka- 
niyk natig paglákad, 

LADEÓ, m. der, nangf lado. Kí- 
ling; ó pagkáküing-; pngkáta^ilid. 

LADERA. í Libísró dahilig ng 
bundok. 

LADERO, RA. adj. Piling; la- 
giliran. 

LADINO, NA. adj. met. Mata- 
las mag'masid; noadaling" humalatá. 

LADO. m. Tagilifan. ¡| Tabí; gí- 
lid nang anomán. I| Ang kabiak ng 
kalawán. || met. Ang lawong nagkií- 
kupkop sa ¡sá; v. gr. he tenido for- 
tuna en dar con buenos, lados, nag- 
kapálad akong nakíitagpó 7iang ina- 
huting MAGKUPKOP, etc.||Lugal; gawi; 
banda. 

LADRA, f. Pagtaluil. 

LADRAR, n. Timiahul; kumaw- 
kaw ang aso, || met. Bumálá; gumírí; 
magbibig lámang na hindí namán 
gumágawá nang anomán. (I met. Sa- 
langsangín; kontrahín angf sinásabí ó 
ginágawá nang ¡bá.=í/ la luna. Ka- 
hulán ang biian. Magsikad bagá sa 
bato; babagin ang pader; ó ilaban 
ang bangá sa tápayan, na para ng 



28 — 

LAD 

knsabihán nang tagnlog. 

LADRIDO, m. Tahul; ó kahul 
nrmg aso, || met. Pintas; iit; libak na 
ikinákapit sa ib^í. 

LADRILLADO, m. Lát^^g na la- 
rio. 

LADRILLAL- m. der. nang la- 
drillo. Liigal na gagawan nang larió. 

LADRILLAZO, m. aiim. nangf 
ladrillo. Saksak, ó hamp?is nangla;¡ó. 

LADRILLERO, m, der. nang la 
drillo. Maglalario. 

LADRILLO, m. Larió. f] Ang bur- 
da, ó tahi na hiísurang" larió ó tabas 
larió, na nakalagny sa kayo. 

LADRÓN, ÑA. m. y f. Magna- 
nákaw; tekas. 

LADRONERA, f. der. nang la- 
drón.. Tagu^n nang magnanákaw. || 
PagnanákSw. Sin^sabi. sa pagbibilí 
nang labis sa karampátang halaga: 
V. gr. itoy isang pagnanákaw, esto es 
nna ladronera. 

LADRONERÍA, f. der. nang /a 
. dron. Pagnanákaw. |[ Kawan nang* 
magnanákaw. 

LADRONESCO, CA, adj. der. 
nang ladrhn. fam. Ang n^uwkol sa 
magnanákaw; sarjli iiilá. [| Piílong 
nang manga mananákaw. 

LADRONICIO, m. der. nang la^ 
dron. Pagnanákaw. 

LAGAÑA. Müiá; dirá. 

LAGAÑOSO, SA. adj. der. nang 
lagaña. Miitáin; díráin. 

LAGAR, m. Tankeng maliít, na 
pinaggígiikan nang ubas, at nang 
makuha ang" katás, na ginágawang 
álak. 

LAGARTIJA, f. Hingbubuli; bn- 
tiki. 

LAGARTIJERO, RA. adj. déP. 



LAG 

p.ang lagarlija, Háyop na nangá- 
ngain nang butiki. 

LAGARTO. 111. Tukó; hirabubuli, 
etc. (I K;ilanináii nang baraso; ó da- 
gádagnan. \\ faiii. M^ig'daráyá; sanay" 
magpalikuadlikuad. 

LAGO. m. Láwá. [| Dagaldagalan. 

LAGOTEAR, n. M<.ghimanhi- 
ínan; maghíiiiashirnas; rnaglangís at 
nang ,kanntán ang* anomán. 

LAGOTERÍA, f. fam. Paglalangis; 
paghimas; pagsamo. 

LAGOTERO, RA. adj. Mapag- 
langís; rnapagbalbás. 

LAGRLMA. f. Lühá. II Tilló nang 
dagta. 

LAGRIMAL, adj. der. , nang hh 
<yrima. Dadaluyang Iiíhá. 

LAGRIMAR, n. der. nang lágri^ 
vía, Luduíhá; magluhá ang mala, 

LAGRIMEAR, n, fam. Magluhá; 
iimi)''ak. 

LAGRIMOSO, SA. adj. der. ng 
Idgj^ima, Luháluli^íián. || Luhaín.||Na- 
káiiyak. [¡ Káhoy na tiimütuló ang 
dagtá. 

LAGUNA, f. der. \\^v\g lago, Dá*- 
gat, na magkabikhbilá ay nah'ligid 
na!\g liípa; lawá; dagaldagatan. 

LAGUNAJO, m^dim. nang la-- 
guna. Labak. 

LAGUNERO, RA. adj. der. ng 
hii^imu. Ang náuükol sa láwá. 

^ LAGUNOSO, SA. adj. der. nang 
laguna. Lugal na -niara ning labak 
ó lá\ á. 

' ' LAMA. f. BanÜk. || Liíinoí, na na- 
kiIiílanL^ \a digat, la ó na kiing jna- 
sigila. II Hahin.g sina itáa nang giato 
ó pilak. II 01, Páií nang manga laga 
gawing kaliinuran nang Tartaria^ na 
k-.iíiiping \:\x\y¿ SiingSüng 



29 — 

LAM 

LAMEDAD. m. der. nang lama* 
Kabanlikán; ó lugal na rnabanllk.j; 
Kapulikan. 

LAMEDURA, f. Paghímod. 

LAMENTACIÓN. L der. nang 
lamenlar, Panambitan; taghoy. jj Bá- 
wa't i-iang bahagi nang taghoy ni 
Jecemias, na, tinálawag na Trenos. 

LAMENTAR, n. y r. Managhoy; 
nianambitan; manangis.=</¿?', por In 
desgracia, Managhoy dáhil ^sa kasa- 
liwaang pálad. 

LAMENTO, rn. Panaghoy; daing; 
panambitan. . 

LAMEPLATOS.^ m, Sa4tang 
pangiil ?a matákaw. 

LAMER, a. Dilaan; himurin. (j 
met, Sumági nang marahan at ma- 
lubay ang anomán sa iba, para ng 
túbig nang isang ílog ó batís na^uniá- 
agos nang marahan sa manga bu- 
hangin ó sa tabí nang pangpang. 

^ LAMIDO, DA. p. p, nang /a- 
7?ier, y adj, met. Ang lubhang gas- 
gás i.a'sa pagkágamit. 

LAMOSO^ SA. adj. der.^ nang 
lama. Mabanlik; malümot. H Tiniítu- 
buan nang liímot. 

LAMPACEAR, a. der. nang lam- 
pazo. náut. Punasan nang lampazo 
ang sahig at tagiliran nang sasak- 
yán.^ 

LÁMPARA, f. Ilawán; ó lámpara, 

LAMPARERO, RA. m. y f. der. 
nang lámpara. Ang nagáalagá nang 
lámpara, na siyangMiaglíliniír, naglá- 
langis at ;nagsísindi. (| Ang gumága- 
wA ó nngtítindá nang lámpara. 

LAMPARÍN, m. dim. nang /¿?;//- 
para. Ang bákal b tansong bilog 
nang lámpara nang simbahan, na, 
pinaglálagyaa nang basong ilawkn. 



LAM 

LAMPAZO, m. nftut. B^sahang 
pamunas na lampazo ang ngalan. 
> LAMPIÑO, adj. Ang laláking wi- 
lang balbás; ó madálang ang balbás. 

LAMPO, m. poét. Liwknag, 6 
sínag na biglá at nawawalá rin pgad, 
na katülad nang* kídlat. 

LANA, f Balahibo nang tupa, 
ó carnero, na hináhabi at ginágaw.mg 
damit. II Ang damit na lana. || met, 
y fam. Salapí. 

LANAR, adj. der. nang /ana. Há- 
yop na may balahibohg lana. || Ná- 
uukol sa lana. 

LANCE, m. Pagtatapon; pagwa- 
waksí; pagtudiá.ll Pagbabaiibag.il Ang 
pagpupukQl nang dala; paguumang 
nang bukatot, etc, na ipinangíngisdá, 
at ang náhuhuli noon. [) Lansí; abang. 
B Away; pagkakagalit. II Pangánib. || 
Pagkakátaon. 

LANCEAR, a. Sibatín; tulagin 
nang sibat. 

LANCERA, f. der. nang lapiza. 
Salangán nang sibal, 6 nang siiígí. 

LANCERO, m. der. n^ing latiza, 
Ang sundalong sibat ang sandata. ¡| 
Ang giimágamit, ó may dalang sibat, 
para nang manga vaquero at íotero. \\ 
Ang niangagawá nang sibat. 

LANCETA, f. dim. nang lanza, 
Panangrá; panghilas; pangadlit. 

LANCETADA, f. y 

LANCETAZO, m. der. nang la?t- 
ceta. Siígat na gawá nang lance¿a]\ 
Pagsaksak, saksak nang lanceta, 

LANCETERO, m. der. nang lan 
ceta. Siiksukan ó laguán nang lan 
ceta. 

LANCHA, f. náut. Isang klasíng 
sasakyán, na tinítikinan ó ginágauran: 
gin&gamit na panghákot sa sasakyán^ 



^o - 

LAN 

n;:ing kalaka! 6 nang anon)án. 

LANCHADA, f. der. nang lan- 
cha, Ang Uilang nadádala nang pa- 
minsan nang isang lancha, 

LANERÍA, f. der. nang lana, 
Pinagtítindahan nang lana. 

LANERO, m. der. nang la^ia. Na- 
ngángalakal nang lana, || Ang lugal 
na taguán nangf la7ia, 

LANGARUTO, TA. adj. fam. 
Táwong mahaguay at . patpatin ang 
k'itawán; ó bágay na mahíibá at 
-makítid. 

LANGOSTA, f. Bálang, na hi- 
yop. II met. y fam. Ang m^tikaw, 
na iniíubos ang anomang mátagpuan: 
tinátawag ngang bálang ang manga 
bálang nanglbloob nang isang pá. 
mingalan, at inüubos ang lahat ng 
mátacrpuan doon. 

LANGUIDECER, n. irreg. como 
agradecer, Manghfná; mangayáyat. 

LANGUIDEZ, f. Kapayatán.ljmet. 
Kahináan; kawaián nang tagal; lata. 

LÁNGUIDO, DA. adj. Payat; ma- 
híná; malatá. I! met. Mahíná ang loob 
at mahiman. 

LANÍFERO, RA. ndj. der. nang 
la7ta. poét. Ang may lana; ó namá- 
malialá nang la7ta, 

LANIFICIO, m. Arle nang pig 
gawá, (5 nang paghabi nang ¡ana; (i 
nang anomang kasankípang lana, 

LANILLA, f. der. nang /ana¡ 
Ba'ahibo nane mukhá nang pafío! 
II Kííyong la?ia na manipis at may 
haló. II Ang rnalambot na pinakabu- 
lo nang haíaman. 

LANOSIDAD, f. Bulo ng mangi 
dáhon ó bunga nang üang mangáj. 
káhoy. * I 

LANOSO, SA adj. y 



sandata. 

dcr. nang lanza, 

ó sugat na gavvá 



der. ng lanza. 



LAN 

LANUDO, DA. adj. Mabalahibo; 
mabijlo; 6 rnarárning bulo. || Mulv 
hang lana, 
' ^ LANZA, f. Sibal; tand(5s; lalag. (| 
¡ Sa carniagc ay ang baras, na, na- 
I gígitiiá nang dalawang kabayo, nt 
i doon nakatá i ang manga taníkalá 
nang pets-ra nang guarnición, at ng 
tuauíid ang lákad nang carruage, \\ 
Sándalo na sibat 
LANZADA, f. 
Tásak nang sibat; 
nang sibat. 

LANZADERA, f. _.. .,^ 
Sikuán; ó kináiikiran nang sinülid 
na panghabi. 

LANZAR, a. Ibulüsok; ¡tudla; ibu- 
lid; itapon nang biglá at ñnalakás. 
Gíiiágauíit namang parang recíproco, 
Palayasin; itabuy. || Bitiwan, pawalári. 
:=;^{Jlechas) á, confra el adversario. 
Itudlá (ang manga páná) sa kalaban. 
=í/ó'/ puesto. Ibuiid sa kinálalagyan. 
II r. Bumuliísok. ll Bumaliíhong; su- 
aialákay.=¿7/, en el mar. Tuinalón sa 
dágat. ^ sobre el eneniigo, Lusubin ang 
kaáway. 

LANZÓN. m. aum. de lanza. Si- 
Bat lia maiklí at malakí. 

LAPICERO m. dtr. náng lápiz- 
Lalagyán nang lápiz ó tagdang kin^. 
kabitan íiang b^piz. 

LAPIDA, f. Batong buhay ó tansó, 
na nilálagyan nang letra. 

LAPIZAR, m. Ang mina nang 
lápiz. II a. Magdibujo; ó gumühit ng 
lápiz. 

LARDAR, a. y 

LARDiiAR. a. Pahiían; la^^irán; 
o pupulan nang taba 
inaíihaw. j| Siksikan 



l)lnivvaH.y[ 

o 



taba. 



ó mantiká ang 



anií inihaw ng 



331 — 

LAR \- 
LARGAR a. Bitiwan; pawaUn. || 
Tustusíin; butawán; ibugnós ng untí- 
unti. II náut. Iladlad ang bandílá, lá- 
yag; ^M:c. || r. náut. Tumülak na pii- 
láot ang sasakyán; luniayd sa pang- 
pang ó sa kapowá sasakyán. II Umalís 
náng walang kibó, mádalian at'pa- 
tagó. II Tunfiakas. 

LARGO, GA. adj. Mahábá.||met. 
Mapagbiyáyá; magandang loob. || Sa- 
gana; labis. || Maláwak. || náut. Hindi 
nakatálí: vgr, ijindí nakatálí í7//¿^ //á 
bid na ijyan, eslá largo ese cabo. || 
m. Hábá; 6 kahabáan, = ¿/^ manos, 
Magaán ang kamay; ó mapa'nakit, 
na pagkuay biíbuhatin ang kamay 
sa kápowá. = <f/2 dar. Sagánang mag- 
bigay. 

LARGOR, m. Hábá; ó kahabáan. 

LARGUERO, m. der. nang largo, 

Tutop 6 barrote sa kahabáan, na 

ini álagay sa báhay, ó sa anomang 

gavvang anluague. 

LAZGUEZA. f. der. nang /a;-¿^^. 
HáLá; ó kahabáan. || Kabiyayáan; ó 
awá sa kápowqi. 

LARGURA, f. der. nang largo, 
Kahabáan. 

LASCIVIA, f. Kalibugan; ó pag- 
kihilig sa kalupaán. H Násing uia- 
labis' sa anonián. 

LÁSTIMA, f. Habag; áwa; hiná- 
yang. II interj. S:íyang! 

LASTIMAR, a. Manakit; ó sak- 
tan. II Sumiígat. || Dowahaginin; upa- 
salaín ?ing puri ó kamahalan nang 
sínoman. || r. Masaktán; masugatan. 
II Mahabag; maávvá; manhináyang. || 
Magdamdam. || Dumaing; managhoy. 
^coHy en, contra tma piedra. Ma- 
saktán; niábabag; mátisod sa isang 
bató.=r/(:? la «<?//¿7íz. Magdamdam sa 



LAS 

balita, ' 

LASTIMERO, RA. adj. y. 

lAS riMOSO, SA. adj. der. ng 
Lístima. Kakináhinayátig; kakabag*- 
habag; nakahihinayang. 

' LATERAL, adj. Áng náuukol, 
ó na í^a tngiliran nang isang bágay. 
II met. Pahiwás. 

LATERANENSE.-adj. der. ng 
Ictrán, Ang* náuukol sa siinbahan 
n-.ng San Juan de Letrán, para ng 
inangá páií sa simbahang yaon ang 
táwag- ay: ^padres laie/ancnscs; ang 
konsiliong- ginavvá doon ay con 
cilio lateraficnse, 

LATIDO, p. p. nang ¡afir. \\ m. 
Kibot; tibok. || Kimj)ot. n Ang kihol 
na pahintóhintó nang aso, kung ipi- 
nangáiígas-^ at nákikita, ó násusun- 
dan ang talagang hínáhabol, Gayón 
din ang karaniwang táwag, sa i>ak 
nang aso kung nasá^iaktan, 

LATIGAZO, m. der. nang IlÍ- 
¿igo. Hampas nang Idfigo. |¡ Lapad; 
6 pag^apad. || Sagiok nang láligo. \\ 
in:jt. Ang kasiraang^di iníisip, na 
nágawa sa kápowá; ó ang batíng 
mapait na di tinátalaga. 

J^ATÍGO. m. Látigong balac: kuní^ 
pás na lübid, ó anomang bágay na 
panghampás^ sa kabayo. jfAng liíbid 
na ípinangtátaas nang b¿gay na íbig 
timbangin. 

LATIGUEAR, n, der, nang /i- 
¿igo, Magpasagiok nang látitro 

LATIGUERA, f. Lübid na táli 
at panghigpit nang tila baliílang ild- 
nákabit sa likod nang i^á. 
^ LATIGUERO, m. der. nang Id- 
tigo. Ang ir.angagawa; ó nagbíbiíi n5 
manga látigo. 

LATÍN, m, Aag wíkang latín. 



33' 



naní 



lalín- 

Alasamang pagkálalin. |¡ [)1. Ga- 
anL^ táwag íja malabis at na- 



na ng latín. 



LAT 

LATINAJO, m. dor. 
taiii 

y<)n _ 

kasüniyang pagbangit ó pagsasabi ng 
manga tc'xlong vvikáng latín 

LATLNEAR. n. djr. 
ALiglalatín sa siíiat 6 sáUtaan. ' 

LATÍNIDAD. f. der. nang latín, 
Ang wíkang latín. 

LATINISMO, m. der. nang la^ 
//;/. Kiugaliaiíg'sari i; ó talagang pa- 
la m nang pagsasalita nang ^ latín. , 

LA riR. n, Tuniibok; kumatig. || 
Kimahol ang aso nang patlangpal- 
lang sa pagkákita ó pagsunod^sa 
hináhabol ni h¿íyoj). 

LATITUD, f. Kalaparan nang 
anonian. || Aiig boong iinapadlápad, 
haba at. lowang nang isang provin-^ 
¿-/¿¿^z' báy.in, etc. [| geogr. Ang siíkat 
í»a nnilá sa isang lugal hangang as 
linca equinoccial na ang biníbilang ay 
ang grado nang meridiano. 

LA rO, TA. adj. Malávvak; ma- 
naba. 

LATÓN, rn, Tansóng miírá ang 
pagkadilavv. 

LATONERO, rn. cjer. nang la 
ion, Ang mangagawá at nagbíbiii 
nang aiangá kasankápang tangsjng 
dilavv. , 

-^ LATROGINIO. ni. Pagnanákaw; 
ó láging kaugaliang sumirá ó ku-" 
r^niíha nang árí nang iba. 

LAUDABLE, adj. Kapuí-ipuri; 
ó dápat purihin. 

* LÁUREA, f. Corona; ó píitong 
sa ulo. 

LAUREADO, DA. p. p. nang 
laurear, y adj. May pútong na laurel, 

LAUREANDO, ger. nang lati^ 
f'^ar, Ij ni. Ang mrilápit nang turnan < 



LAÜ 



— 333 - 



gap nang grado sa ii^ang universidad. 

LAUREAR, a, Putungan nang 
laurel. || met. Papuah:m; bigyán ng 
* gantí. II j\Iaggr¿ido sa ísang universi- 
dad, ^ ' . 

LAUREL, m. Káhoy na iaure/: 
II mel. Corona; pagdidíwang^ gantí; 
ó pálá. 

LAURO, m. met. Dangil; ka^ 

purihánj tagumpjy, II Ganti; pala-pa- 
' kinábang. 

LAVA. f. iKÍgay na tunaw at 
nagníningas, na inüiiluá nang raangc\ 
volcan sa panahJn nang pagputok. 
II Sa mina ay ang paghuhugas nang 
mtiii\, at nang maalís.ang dun^ii. 
' LAVACARAS, m. p'." fam. Ang 
mapagbalbás; map iglangislangís; ma- 
pagíiibóhihó. 
. LAVADERO, m. LugaL na lá- 
bahan. I! Batyá. 

LAVADO, m. Lábalun; ó nilá- 
labhan; pag;alabá.|¡fam. WaLnng hiya. 

LAVADOR, RA. m. y f. Ang 
naglálaba. || Bákai na panglinis nang 
manga armas de fuego. 

LAVADURA. T. Paglalabá. ii pl. 
Tübig ña pinaglabhán. 

LAVAMANOS, m. pl. Hlnawan 
nang kaniay. || Ang lalagyán nang 
túbig na hniavvan nang kamáy, na 
may isang pan so! 6 grifo na diná- 
raanan nang túbig. 

LAVANDERA, f. Babaying ang 
ojicio ay magia; >á; naglálaba. 

LAVANDERO. ai. Laláking ang 
ofao ay magia bá. 

LAVAPLATOS, m. Tagai)agluí- 
gas, ó tagapagpnnas nang pingan. 

LAVAR, a. Labhá'i. || Aüsán ng 
dami ó mansa anií anoman. || Nl\g 
iiuga^ nang anumin, II inet. Linibin;" 



LAV 



alisín ang anomang dungis, 6 ka^^-^ 
raang puú.^con, en sangre la ofensa. 
Labhan nang, sa dugo ang kaiowa- 
haginan. H r. Magünis; maghiiamos; 
magpiinas.=/¿z cara, Magpunas nang 
ví\\x\s},A.=:^las viajios 6 los pies, Mag- 
hugas, ó maghinaw nang kamay ó 
paá. 

LAVATORIO, m. Paghuhugas. 

II Panglangás; 6 panghugas. \\ Hína- 

wan nang kamay. || Aug ceremonias, 

nang paghuhugas nang paá \^wngjue^ 

ves Sa7ito, 

LAVAZAS, f. pl. Pinaghugasan; 
ó pinaglabhang túbig. 

LAXANTE, p. a. nang laxar 
y adj.' Nagpápaluag. 

LAXAR, a. Palnagín; palambutín. 

LAZADA, f. Buhol na calihabso 
nang sinúüd, simas, ó ibang gaa-:, 
ganiío II Taliinigsó. • 

LAZARETO, m. Hospital, na na- 
sa ijang, na pinaglá agyan sa manga 
•nagbúbuhat sa lugal na ang hinálá 
ay may sakit na nakáhahavva. 

LAZARILLO, m. Bátáng umá- 
akay sa bulag; niangaakay. 

LAZO. Silo, ó buhol na talihabso 
naíig listón, ó ibang ganganito, na 
gin;)gawang pamuti, para bagá nang 
silo nang corbata. \\ mct. Paráyá; 
úmang. 

LEAL. adj. Ttipat na looo. G¡- 
nágamit n::imAng parang susiantivo. 

LEALTAD, f. dcr. nang leaLK^x- 
tapatán, 6 pagkatapat na loob.||Yaong 
pagíbig na ¡pinakíkita nang háyop 
sa tawong nagáalagá .sa kaniyá. 

LECCIÓN, f. d-r. nang leer, Pag^ 
basa. II Ang pagtutúió nang niaastro 
sa nangagáaral || Aug libiong ibini^ 
bigay nang macistro, na pagaialan 



— 334 — 
LEC 

nang manga "linútiiruun,|¡ínet. Aral; 
tíiró. II Pangyayari, ó haliinbáwang 
nákikita sa iba at nang mátuto tayo 
nang karampátang gawin. 

LECCIONCICA, LLA, TA. f. 
dUn. nang ¿eaiáu. Lisiong maikii. 

LECCIONISTA, m. der. ng /ec^ 
don. Maestro nang manga bátá, na 
lumílibot at nagtiíturósa bahaybahay. 
LECTIVO, VA. adj. Ang pana- 
hón, ó á.aw na may áral sa manga 
colegio o esctielcu 

LECTOR, RA. m. y f. Ang bu- 
mábasa. || Catedrático, ó ang nautií 



LEC 



panganganak, at samasámang ináala- 
gaan sa ¡sang lugal, para nang ma- 
nga ¡nianak na paminsan nang ina- 
hing báboy, etc. || met, Kapisanan 
aang- inará-ruing tavvo na íisa ang 
oficio, ó ar)g pamumühay na giná- 
gawá. Karaaiwang wik.^in sa masa- 
sammg tawo^ ó hámak, 

LECHO, m. Hihigang tiniítulu- 
gan. (I mct.. Sa manga carreta, ó ca- 
rretón ay ang sahig ó lunas na pi- 
naglúiagyan nang ka'gá. || Lanas ng 
ílog. 



turó nang filosofía, teología, ó moral 
sa manga coniimidades religiosas. 

LECTORADO. m. der. lector. 
Ang ordeng lector, na pangalavvá 
' sa manga hrdenes menores. 

LECTORÍA, f. der. nang lector. 
Katungkulan ng pagka/6'¿-/í?r sa ma- 
nga comunidad, nan^^ fraile 
LECTURA, f. Pagbasa.' 
LECHE, f. Gatas nang tawo, ó 
nang háyop. || Dagtá; gata nang ,a!¡n. 
mang bunga, ó butó nang* bunga 
nang káhoy, na dinikdik ó niligís. 
~de leche, fr. Sumüsuso: bágay na 
sinankapan nang gatas. 

LECHERA, f. der. nang leche. 
¿abaymg rnaggiígatás. || Sisidián ng 
gatas. II adj. Háyop na gatasán. Gi- 
nágamit namang parang sustantivo 
^^^^^^g^^g itó. II Ang tila gatas. 

Imdahan nang gatas. 

LECHERO, m. der. nang leche. 
Lalaking maggagalás. || adj, Ang may 
gatas; ó tifa gatas. 
^LECHIGADA, f. dei. nang /.- 
che. Ang kapisanan nang manga há. 
yop na malilüt, na gáling sa isang 



at walang 

Halámang 

adj. der. 
nang 



LECHON. m. der. nang leche. Biik 
na lalaki, na sumüsuso pn; kuüg.K 
Báüoy na lalaki. || nut. Ang tawong 
marumi, saladla at walang ayos. 

LECHONA, f. Biik ó kulig na 
babayi na suuiíísuso pa. || met. Ba- 
baying marumi, salaiílá 
ayos. 

LECHUGA, f. bot. 
licsü^as. 

LECHUGADO, DA 

nang lechuga. Parang dahon 
litsugas. « 

LECHUZA, f. Kuago. 

LEER. a. Basahin.JIBumasa.lliMag- 
tiíró nang hayag ang ¡sang profe- 
sor nang alinmang ciencia. || met. Ta- 
rukín; matarok; ó mákiiala ang ka- 
looban nang kápowá, sa napagmá- 
malas na rnangá kilos ó pagmumuk- 
ha; ó máhalatá ang anomang bágay 
na líhim na nangyari sa iba. || r. fam. 
Mákilalj ang sarili. 

LEGACÍA, f, y 

LEGACIÓN, der. nang legar. Ka- 
rángalang pagká /(^á^tfü^^.UKacunkulan; 
o kargo nang legado. || Ang nasása- 
kupan; ó pinamámahalaan nang isang 
legado. II Panahong ipinagliíluat sa ka- 



LÉG 

tunkulang itó. 

LEGA.DO. p. p. nang /^gar. \\ m. 
Kalooli; pamana. || Súgó na kinata- 
wán nang ¡sang mataás na pirnó, na, 
makialaní nang anoman.||Párí na si- 
niígó nang Papa na iumugal sa 
ngalan niyá sa alinmang concilio, ó 
sa píiing nang isang príncipe. 

LEGAL, adj. Matowid; nátutung- 
tong sa ley, ó katowiran. || Tapnt na 
pamamahálá nang caro;o. 

LEGALIDAD, f. Katowiran; k - 
toíohanan; ó tapat na pagtupad nang 
katungkulan nang báwa*t ¡s?, 

LEGALIZACIÓN, f. tier. nang 
legalizar, Ang pagpapatotoá nang ka- 
tibayan ó nang kainnayan nang isang 
kasiilatan ó documevío, 

LÉGAMO, m. Ang biírak; pu- 
sklí. 

LÉGAÑA. Miítá. 

LEGAR, a. Magparnana; d m?ig- 
¡wan sa testamento nang kaloob sa 
¡sang tawo. || Utusang kalawanín ang 
¡sik. 



335 - 

LEG 

Irado, 6 profesor nang leyes 6 de 
, recho, || Ang nagáiral nang leyes ó 
derecho, 

LR jÍTIMA. f, for. Ang mana, 
na nádarripat sa báwa^t isa ng mangi 
anak na túnay, sa pagaaring naiwan 
nang kanilang magúíang nang roa- 
matay. 

LEGITIMAR, n. Patutohanan, b 
bigyán nang kalinawan ang tíbay 
n mg anomán, áyon sa manga leyes 
T\\ sinüsunod. || Kilanüng anak na 
tiínay ang ísá, 

LEGÍTIMO, MA. adj. Ang ná- 
aayon sa manga leyes, ó sa katowiran. 
II Ang tiínay at walang pinagibhán. 

LEGO, GA. adj. Ang hindí nng 
orden, ó hindí nagkaórden nang pag- 
papírí. Gínágamit namang parang 
sustantivo ^\Kx\g tawong mangmang.|| 
m. Ang nldog. 

LEGUA, f. Sukat nang liípá na 
ibatibá ang haba sa bawa't nación. Ang 
leguang náuutos sa atin, ó legua legal 
española ay may dalawang puong li- 



LEGATARIO, RÍA. m, y f. Ang bong talampakan ó//¿- at sa ganitong 



láwong iniwanan, 6 pinagkalooban 
nang mnna sa testamento; nagmana. 

LEGENDARIO, m. Ang libróng 
kinásusulatan nang manga biíhay ng 
santo, na infingatan nang una sa 
mhagá catedral 6 vionasierio. 

LEGIBLE, adj. Mabábasa; ma- 
gaang basahin. 

LEGIÓN-, f, Bílang na walang lílat 
nang mang.i espíritu, (5 tawo. 

LEGISLADOR, RA. m. y f. 
Angnaglagdá at nagtátagnang manga 
kautu^án; 6 manga leyes. 

LEGISLAR, a. M^iglagdá; guma- 
wá: 6 magtntng nang leyes. 

LEGISTA, m. Ang abogado; le- 



legiias ay dalawang puo ang nánasok 
sa báwa't ísanQf tinátawag na grado. 

LEGUMBRE, f. Gulayhi; ó ma- 
nga bunga nang halaman, na para 
nang bátaw, sítaw. áynp, etc. 

leído, DA. p. p. nang leer^\\ 
ndj. Ang maraming nábasa, at ta- 
wong may maraming bah'tá at ma- 
laking dunong. 

LETANÍA.' f. Layo. 

LEJANO, NA. adj. \U\kyo—de 
la fuente. Malayo, sa bukal. 

LEJOS, r.dv. t. y I. Malayo; dí 
palak. II adj. pl. Lubhang malayo = 
de su tierra. MnK^yo sa kaníyang 
liípíl 



LEN LFA 

T.ELO, LA. adj. Tii!alá; hangal. LEÑA. f. Káhoy, ó patpat na 

LENDRERA, f, der. nang lioi- pan^átono;. (| mH. P.iló; ham|jás. 

drc, Siíyod ivinL>; l)uhük, na pangkuhji LKÑADOR, RA. m. y {. der. 

nang* kuto. |¡ UIqiiíí- makuto. - yglcñi. Már/garu^ihoy; i-.iagkakahoy. 

LENDROSO, SA. a.lj. der. ng 'LExNERA! f.\l r. ng híia, Ta- 

liendre. Kútuhin; makulo. guán; ó táJaksan.in \\xx\% kih^y. 

Ll^^NGUA. f. Díia II Wdva; salita, LIÍÑERO. m, d r. nang lena. Má- 

II An.Lí sinásalilá. || Bayag r:ang knn- ng.\ng;,hoy; inagkdcahoy. II A.ng may 

pana. II Ang/^'/ uang timb,Tgan. II Pa- tunkol na niamilí nang káhoy, na 

nanaliiá. — Andar en leni^iias. Miging kulángang gamitin sa isang báhay. 

tango^, naní;^ sálir.aan nang madlá, || Ta^^ján, 6 tilaksanan nang káhoy. 

LE1SÍGUAJE. m. der. nang len- LEÑO. m. K4!ap, ó káhoy na 

gtia. Wika; ó sariling pangungiísap bual at walá nang songa. || Báol. || 

nang bálang nación. \\ Ang gawing sa- met. Ang tawong maik'í ang pagiisip - 

rili n;ing bawaH isa 3a pag.sasalúá at at vvalang abilicíad; ang walang pang^ 

pagsülai. damdarn. ' ^ ^ ^ V. 

LENGUARAZ, adj. der. nang. LEÓN. m. León: hJímaw na^tit'^ó 

/^//o-/^?. Marúnong at sa-.ay sa dalawá sa Afriea.Wmo^i. Ang tiwong aiaga- 

ó ilan mang bágay na wíka, || Uslak; gaütin at mabangís. 

wf.xVmi pigil ang dí^á; pangabas mag- LEONERA, f. d ir. ng lehn. Lngal 

salitá. . • na kiílungan nang leóii.||ir.et. Bahay 

LENGÜETA, f. nim, nang Icn- nang siígalan. 

gnu, Tiláo. II Ang /¿V nang -timba- LEÓNICA. adj. Ugat sa ¡lálinr 

ngap.. II Pinakadíiá nang anoraán. || nang dOá. 

Síniá^ LEOPARDO, m. Háyop na ma- 

LENGljETADA. f. der. nang ¡en- bangís, na apat ang paá: ito'y tubo 

gua. Ang p-igktiha nang anovnan, na sa África at Asia. 

di!a ang ipinaLgiígiiha, || Paghímod. ^ LEPRA, f. Sakil sa bal.ü, na na- 

LENIDAD. f. Kahinibután; ki- k^hahawa. 

I)anayarr.ii. ^ ^ ^ LERDO, DA. adj. ALabágaL Ka- 

'^ LP>NIPrCAriVO, VA. adj. y raniwang sa háyop sinásabi. ¡j met. 

LENITIVO, VA. adj. Ang pang- Tawong maküpad. at' magatiit umin- 

lambotj pangaliw; pangpalubay shkii. tindí ó í>-uma\v¿i nang anomún. 

Ij m. Gainot na pangpahimpil. ¡j m:-?t. LESIÓN, f. Siigat; bugbog; gur- 

Par,gpí)Iubay looh. lis. |j met. Ánomang kasiraán; ó pag- 

^LENTITUD. f. de.-, nang lento, kasírá. * . ' 

Kabanayaran; kalowatán nang p^ig LESIVO, VA. adj Makasásama: 

káyaií nai-g anomang n^ígay. rnakasísiiá. 

^LENfO, TA. adj. Baiiayad.ilMa- LESNA, f. Pang!)ulas nang za^ 

bágab=:^^/^ resolverse. Mabágal niag palero nang balat. ' ' ^ 

• pasít -^ /.-v'^ comprender, Mabágal; LESTE."" m. Sa magdarcigal ay 

mamat nnuutmdí. ang Iiínging gá:iíia ^a ar.;uv¡|A!ig 



~ 337 — 

^.LET LEV 

lugal na nágagfawí sa Sílanganan, na Lamuyotin; ¡bayo sa siilsul at naka- 

tinálawag namang EstCy Solano ó Le^ liáhalinang pangákó, ha gumawang 

vant^\^^ huag' rnagküró.=í/^/ suelo. Angatín; 

[ LETAL. aJj Makamámatay; na- itaás sa lupa ó sahig.=^;^ alio. Ipag- 

I kainámatay. ^ ^ kaiat; siráan nang \)mh'=por las fiu- 

I LETRA, f. Siílat; ó letra. || Ang bes. Pakapurihin ang sínoman; puri- 

! túnay na kahulagán nang isang salita, hin nang X^hh.— sobre lodos. Pala- 

sentencia ó hátol. II pl. Ang carrera júin sa lahat. 

nang ciencia. LEVANTE, m. Sílanganan. ||Ha- 

LETRADO, DA. adj. der. nang ngin sa áraw, 

lelra. Ang paham; bihasa; at mata- LEVAR, a. náut Itaás ang sini- 

lino. [| f^\m. Ang lawong mapagdu- pete. II r. náut Tumíilak ang daong, 

nongdnnungan at masaütá, ay wa* na maglayag. 

langkapararakan. II ni. Abogado. LEVE. adj. Magaán. || met. Ang 

LETRINA, f. Pánabihan; ó ku- munlí ang halaga. 

món, Tinátawag namang casilla, co- LEVEDAD, if. der. nang/^z;^. Ka- 

mim, cuarto excusado, etc. gaanán.JImet. Pagkasalawahang loob, 

LEVADIZO, ZA. adj. Buhatín; LEVITA, m. Sacerdote sa báyang 

ó buhalbiíhat. Lálóng karaniwang sa- Israel na hügot ^2^ tribu ni LevL \\ 

bíhin sa manga tulay. f. Ang damít na levita. 

LEVANTAMIENTO, m. Ang LEVÍTICO. ra. Libró nang ma- 

pagbabangon; ó pagtatayó nang ano- tandang testamento, na pangatló ng 

man. II Pagtayó; paglakí nang ano- libró ni Moisés, 

man, II Panghihimagsik; ó pagaalsá LEY. f. Utos; kautusán; ley.JlRe- 

nang hayan. || Katáasan; kadakiláan. religibnrat niwíwikang a/ig religión 

LEVANTAR, a. Ibangon; itaás; nang viafígá mahometatio, la ley de 

buhalin; damputín. || Itowid. || r. Bu- los mahometanos. 

mangón; bumaJikuás; tumindig.=f(?;/ LIAR. n. Bigk¡sín.||Magtálí; mag- 

lo age7io. Gumagá; ó umangkín nang kalawás; magbankat.— Z?V?;7¿2:í', b liar- 

ári nang ibli. z=:contra su padre. Marig- selas. Tumakas; mamatay. 

himagsik jaban sa kaniyang amá,= LIBERAL, adj. Magandang loob. 

de la silla. Tumindig sa sillang ki- || Madaling gumawá nang anomán. 

náuupan. || a. Magtayó; magpundar; || Arteng náiiukol sa pagiísip. || Ma- 

lumalang nang isang bágay. || Pala- hilig; ó maibigín sa kalayaán. y Ma- 

kasín ang- loob; patapángin. || Ma- íáyá.=:^¿?;/ /¿7¿/¿7^, Magandang loob sa 

halan; ó itaás ang halaga. || Ilakás lahat. 

ang boses, itaás ang puntó ng mií LIBERALIDAD, f. Kagandahan 

sika. ll'Higpit; dalhín sa ibang lugal nang loob. II Kalakhán nang puso, 

ang anomán, para nang isang tindá, LI B PORTAD, f. Kalayaán ng tawo 

ani/etc. II Sualín; huitín; tikuasín.= :ia gumawá ó di gumawá ng bá- 

(Ids manos) al cielo. Ipagláasan (ang lang ib¡gin,|lKalayaang makapangií' 

manga kamay) sa lánglt^^de cascos, sap, ó gumawá nang anomán. || Ang 

45 



LIB 



~ 33S - 



LIB 



lagay nang di alipin. || Kalayaán ng 
sínomang Wilang nakasüsupil at su 
mákop. II Katalipandasán.|| Kapnngá- 
hasan: v, gr. áking pinañgahasáng si- 
núlai ang liham na ¡tb, me tomo la 
LIBERTAD de escribír esta carta. 

LIBERTADO, DA. p p. nang 
libertar, adj* Pangíhás. f| Talipm 
das. II Laya. 

LIBERTAR, a. Timawáíh ang 
sínoman; kunin sa pagkaalipin. ii Ha- 
bas; iligtis; tubusin ang isa sa ano- 
mang katunkalan, kahirapan, pag- 
kakaütang etc. || Iligtás, at MÍnásabi 
sa ¡sáng bíbitayin: Iñiligtás siyá 
nang mabuting abogado sa bibitayán 
ó sa bilangúafty el bum abogado le 
HA LIBERTADO de la horca ó del pre- 
sidio.z=ide la Cárcel. Timawáin sa pag- 
kábilangó ó sa bílanguan || r. Ma- 
tiní)áwá; máligtas. etc,=¿/^/ peligro. 
Matimáwá sa pangánib. 

LIBERTINAJE, m. Kawaián ng 
tuto at phagan sa ka'inisan nang 
ugáli, maging sa gawá at sa wíka 
man. || Paglulong sa manga pita ng 
katawán. || Ang kawaián nang gálang 
sa reli^ihn. 



ping inglés na kahalagá nang mahi* 
^Xit na limang piso nang ating sa* 
íaií ^ ' 

LIBRAR, a, Kunin; hangúin; o 
iligtás ang isa sa kahirapang dini- 
raanan, jj Iligtás sa anomang panga 
ni!>, ó kapahamakán ang sínoman. || 
Magbigay; magentrega. || Hatulan. || 
Maglagdá; ó magbigay nang orden 
ó decreto, || n. y r. Máligtas 

LIBRAZO. m. aimi. nang libro, 
Librong malakí. || Hampas nang li- 
b.ó. 

LIBRE, adj. Laya. || Ang may ka- 
pUígyaríhang gumawá nang bátaiig 
ibigin. ¡I Natimávvá; hinclí ni alipin, 
|¡ Hindi nakabilangó. || Talipandás; 
sowail, }] Tnloytuloy ang bihig; ^^^^ 
lang pígil. 11 Lngal, 6 báhay, na nag- 
iisá at wilang kilapit. || Ang walang 
asawa. || Walang nakasásakop, ni na- 
kapamamahálang iba; at sinásabi ité 
sa tawong walang araa't iná, ó wi- 
lang panginoon, ó punong nagúutos 
sa kaniy^. II Ligtás; naka'abás; ó na- 
kawilá sa anommg hfrap ó panga 
nib: V. gr. akoy ligtás, labás, etc, 
sa htrapy estoy libre d'- penas. \\ Ino^ 



xh 



LIBERTINO, NA. adj. Ang na- s-nte, ó wilang kasalanan.='/^ peli 
pábigay nang lubos sa kdupaán. jj gros. Ug^U s^ p^iX^gimh-=^ en hablar,l 
m. y f. Ang anak nang naging alipin. Layang mangiísap; tuloytuloy mangiij 

LIBERTO, TA. m. y f. Ang na- sap 
ging alipin. 

LIBIDINOSO, SA. adj. Malí- 
bog. 

LÍBITUM, (AD). loe. lat. Ka- 
looban; náisipan nang báwa't isa sa 
sarili; náibigan. 

LIBRA, f. Panimbang na may la- 
bing áñim na onza ang bigat. || Ika- 
pitong signo nang Zodiaco, na r\\- 
tatapat sa Set¡embre.íssí^/^;'//«í?. Sala- 



LIBREA, f. Ang pmanamit 
ipinasiísuot sa ibang manga alílá, ni 
))ara nang cochero, lacayo, etc 

LIBRERÍA, f. der. nang libn, 
Ang nagb{l)ili nang libró.||Kapisanan 
nang mangí librong nakalagay sa es- 
tante, na iníingatan nang isang cih 
munidad, 6 nang isang tawo at gí? 
nigamit niyíi. 

LlíJRISRO, m. der. nang íibro 



~ 339 - 
Lie ^ LIE 

Ang nagblbili nang libro. || Ang tu- makipamook; makipagáway. II met. 

mátahi at nagbábalat nang libró. Lutijiab.an. || met Makitungalí; ma- 

LIBRETA, f, dini, nang líóni. Sa kisama sa tawong nakayáyamot at 

Madrid ay gayón ang tkwag sa ti- nakaúubos nang paciencia. || a. Lu- 



napay na ísang libra ang timbang. 
II ditn. nang libro, Librong munti, 
na vvalang siílat. 

LIBRÓTE, m. auni. nang libro. 
Librong malakí. || Librong masamá. 

LICENCIA, f. Tiílot; ó pahintu- 
5 lot. II Ang malabis na kapangáhasan; 
jó kataiipandasán sa pagsasaUtá, ó 
sa gawá. II Gr;)do nang licenciado. 

LICENCIADO, D^. p, p. nang 
licenciar, adj. Ang nagpápangap ma- 
rimong. jj ni, Ang may gradong //- 
wiciado. II Sundalong may licencia. 



ínaró; ó makipaglaban sa isang toro, 
león, etc. sa gitná nang phza,.^con, 
contra infieles. Makipaghámok sa, ó 
laban sa manga di binyagan.=/(7r la 
fe. Ipaglaban; 6 ipagtangol ang pana- 
nampalataya. 

LIEBRE, f. met. Lalaking duag. 

II Háyop na lubkang karaakhá ng 

conejo at malakí sa rito. 

LIENDRE, f. Lisa. 

LIENZO, m. Hinabing lino,- ó 

cáñamo; línsó. II fort. Ang bahagi ng 

moog, na matuid magmulá sa ísang 



LICENCIAR, a. Pahintulutan; tu- baluarte hangang sa isr. ||Ang ha 
lutan. jj Paalisín; palayasin. || Bigy¿in rapan nang edificio, ó ang pader na 
nang gradong //<r¿f/¿aa¿/(?. II Bigyán ang matuid sa tagilíran. 



manga sundalo nang pahintüloc na 

mak liabas nang tdluyan. || r. Máhi- 

iig ang loob sa kalupaán; dumawal 

¡ang ugáli. 11 Magka//<:¿'//¿•/¿^. 

; LICENCIOSO, SA. adj. der. ng 

licencia. Pangabas. || Mapangálunyá.|| 

Talioandáá. 

LÍCITO, TA. adj. Matowid; ta- 
pat. II Náayos sa matowid. 



LIGA. f. Bitik; ligas na sutlá, sí- 
nulíd ó anomhn, na ipinagtátalí nang 
medias sa paá. || Panálí; tálí. || Patdá. 
I! Ang pagkakáisa nang manga jP/^í/í- 
cipe 6 Hárí, na magpisanpisan at 
rnagmásakitan sa paglaban sa ka- 
ávvay. || Ang bahaging maíiit nang 
ibang metal, na inilálahok sa gintó 
ó sa pílak, kung ginágawang salapí, 



LICOR, m. Ang bágay na tunaw, alabas ó kasankapan, at siyang nag 



na para nang tuba, álak, etc 
LICORISTA, m. der. nang licor. 

Ang gumágawá; ó nagbíbili nang 

licor. 

í^ LICUACIÓN, f. der. nang licuar. 

Pagtünaw, pagiiísaw: para nang pag- 

tiínaw nang gintó, pilak, etc. 
LICUAR, a. Tunawin; lusawin 

a,ng anomán. || r. Matunaw. 

: Lid, f. Pagbabaka; paghahámok. 

I met. Pagtatalo; pagmamátowiran. 

^LIDIAR, n, y r. Makipagbaka; 



papabábá nang úrí, 

LIGADURA, f, der. nang liga. 
Tálí. II Pagtatáli. || met Pagkasiípil. 

LIGAMENTO, m. der. nang liga. 
Pagkakálakip; pagkakátali. II anat. 
Lítid. 

LIGAMIENTO, m. Pagtatáli; 
pagkatalí; etc. || met. Pagkakáisang 
loob. 

LIGAR, a. Tallan; bigkibán. || Pag- 
haluin ang manga metal sa pagtutií- 
naw. II met. Paglakipin; pagsanibin 



— 340-^ 
LIG LIM 

ang manga kalooban.=(^////ía! cosa) d, LIMITÁNEO, NEA. adj. der. ng 
<:w/ ¿?//'^. Iláii; ilákip; iháló (ang isang l¿m¿U\ Ang náin\ko\ sa hangahan; ó 



bSigay) sa iba. !l r. Maglagomiágom; 
magsamasa5ria.=:¿*<p«, por su promesa, 
Másanib; Uiálagom sa ó dhhil sa^kani- 
yang pangákó. 

LIGEREZA, f. Liksí; tulin; ó ka- 
tulinan, lí met. Di pagkápaisa nang 
loob; kasalawahán ó kubowayán ng 
loob; kagasohán. [| Gaán; ó kai^aanán. 

LIGERO, R A. adj. Maliksí; ma- 
tulin; niadali.'ll met. Magaán. || Ka- 
unti ang halaga. || met. Pagkaing ma- 
daÜng matiínaw. || met. Salawahang 
loob; magaso-IlTalog na mabábavv = 
de lengua. Matuliii ang dilá; iuioytti- 
loy magsalitá.=é'// afirmar, Madaling 
magpatotoó; agadagad magpápatotoo. 

LIJA. f. Pagi: lija. 

LIJAR^. a. Pagihin; kiskisin ng lija. 

LILILÍ, m. Híyawang di raag- 
kámayaw nang manga moro, kung 
sila'y nagpípista ó nakikipagbaka. 



malá[)¡t sa hangahan nang isang ka- 
harián, provincia, etc. || Kanugnog. 

LIMITAR, a. Lagyán nang han 
gahan ang isang liípá || met. Iklián; 
sinsinín. |j B.iwasan. G¡n;igamit na- 
maníí parang rec)proco. 

LÍMITE, m. Hangli. || Hangahan. 
LIMÍTROFE, adj. der. nang limi" 
te. Kahangá; kanugnog. 
LIMO m. Banlik; piítik. 
LIMÓN, m. Dáyap. 
LIMONADA, f. der. nang limbuy 
Tiíbig na hinaiúan nang asiíkal al 
katás nang dáyap, na para inumin, 
LIMONAR, m. der. nang limón. 
Dayapan; ó !ugal na maráming tanim 
na dáyap. 

LIMOSNA, f. Limos. 
LIMOSNERO, RA. adj. der. ng 
limosna, Ang n¿ígbib¡gay nang limós¡l 
6 mangliIimós.|jMapagl¡m(Ss.|¡m. Sa 
LIMA> f. JCíkil. II met. Híisay, li- mang.\ palacio ^nang Hárí, 6 nang 
nis nang manga gawang sa ísip di- manga mahal na tawo, ay ang tala- 
naán, 6 ginawá nang ísip. || Alulod na gang may tunkol na magbigay nangi 
malakí sa manga pánulukan nang limos sa manga pulubi.[| Kahong pi- 
mangá báhay na baló, limusan. 

LIMADURA, f. PagkíkiK || Pag- LIMOSO, SA. adj. der. nang limo. 
kákikil II pl. Pinagkikilan. Puno nang banlik; mabanük. || Níiu» 

LIMAR, a. Kikilan; alalín. || met. ukol sa banlik. n Banükbanlik. 
Paginamin at husayin ang anomana LIMPIA, f. Paglilinis. 
gawá ó yárí nang pagiísip. LIMPIADERA, f. Cepillo^ na 

LIMITACIÓN, f. der. nang //- panglinis nang damit. 
miíar. Paghahangá, ó paglalagay ng LIMPIADIENTES, m. pl. Pang' 
hangahan. II Ang nasásakop nang isang hiningá; sipan. 

hdkuman. LIMPIADURA, f. Pagülinis, linis. 

LIMITADO, DA. p. p. nang //- || pl. Pinaghugasan; pinaglinisan. ¡ 
milar, y adj. Maikli; ^kákauntí. || Ta^ LIMPIAOIDOS. m. pl. Panghi-j 



wong maikli ang ísip.=¿/^ ialento, 
Maikli ang bait.:=:^^ ciencia, Kapós; 
maikli sa diínong. 



nulí. 

LIMPIAR, a. Linisin; ó maglinií 
alisín ang dumí. jj met. DaÜsayin. ¡| 



— á4í 



LIM 

fam. MagnákaW; umiimit; at siná- 
sabi: me liupukon el pa/luelo, i^iní- 
KAW ó INUMIT sa ákin ang pa?iyó.\\ 
fam. sa sügal ay talúnin 6 mátalo: 
V. gr. ;;/^ LIMPIARON á la malilla qiií 
nienlos pesos^ tíñalo 6 natalo nihl 
akh sa ?naHlla Jiang limang daang 
piso.-^íde yerbas malas la sementera , 
Bunutan; aÜsán nang masasámang 
damó ang bük¡d.=¿:¿?;/, e?i ellejia. Lini- 
sin nang, sa lihiá || r. Maglinis; mag- 
alis nang dum{. || Magpunas. || Mag 
páhid. ¡I fam. Turnakis, tumanan. — 
Limpiarse de cale^tiura. \\ Máglit^s 
sa lagnat, = ¿'í?;/ pañuelo Magpáhid 
nang panyo =67/ el pañuelo, Mag^áhid 
sa panyó; maglínis sa panyó, 

LÍMPIDO, DA. adj. Malinis. || 
Mah'naw, II Makinang*. 

LIMPIEZA, f. Kalinisan. || met. 
Ang káünislinisang pjiglilihí kay Gi 
noong Sant 1 María. || met. Kilinisan 
nang loob; kali irisan nang katawán 
na walangf báhid kahilayan. 

LIMPIO, FIA. adj Malinis. íi Ha^ 
wán. y Walang hdó. Kíraniwang sa- 
bihin sa pá!ay ó bigás.=:il? manos. 
Walang interés na masamá.=^;2 su 
traje. Malinis sa kaniyang pananamit. 

LINAJE, m. Láht; kamaganakan; 
hinlog. II met. /\ng kaíifiad; ó pinag- 
buhatan nang isuig bágay. ' 

LINDAR, m, Humangá; máhanga; 
mákanugnog.=(^/^/¿íZ tierra) con otra, 
Máhangá; makatiugnog (ang isang 
lúpá) nang iba. 

LINDE, m. Hangahan nang bií- 
kid, ó paglulüpá. 

LINDERO, RA. adj. d-r. nang 
lifide. Náhahanga; ó nakahangá. || m. 
Hanganan. 

LINDEZA, f. Karíkitan; kainá- 



LIÑ 



man. || Gawá ó wíkang may Iam¿^ 
at naííasásakit.lj Katalipandas^n; m^- 
tülis na pangungiísap. 

LINDO, DA. adj, Marikit; maí- 
nam. II m, fam. met. Ang laíáking 
malabis magáayos at makáhihimas 
nang katawán, na tila babayi at kung 
tawagin ay Lindo Don Diego. 

LINDURA, f. der, nang lindo. 
Karíkitan. || Gawá ó wíkang nakalií- 
lugod. 

LÍNEA, f. Haba; 6 kahabáan, ii 
Renglón, giíhit; taludtod, II ClasCy ó 
kalidad. II Ang pagkakásunodsunod 
nang pagaának, magma á sa kánu- 
nuan hangang káapoapohan ó paba- 
lik II met. Hangahan, 

LINEAL adj. der. ng línea. Ang 
náuukol sa lÍ7tea^ 

LINEAR, a. Gumiíhit; ó mag- 
gíihit. . 

LINFA, f. Ang katás na parang 
tiíbig ng ating katawán. |jpobt. Tiíbig» 
LINFÁTICO, CA. adj. der. nang 
linfa^ med. Ang marami, ó masa- 
gáná sa linfay at ang náuukol sa hu- 
mores na itó. 

LINGUAL, adj. Ang náuukol sa 
díiá. Sinásabi itó sa manga letra con- 
sonante^ na dílá ang pinaká principal 
na gámit. 

LINTERNA, f. ísang farol, na 
may tatangnán sa likod. 

LIÑO* m. Taludtoi ó hilera ng 
manga káhoy ó halaman. 
. LIO. m. Bálot; bigkís nang ano- 
mán. 

LIQUEFACCIÓN, f. Pagtutiínaw. 
II met. Paghuhtísay; pagpapaliwánag, 
LIQUEFACER, a. irreg. ger. li- 
quefaciendo: p. p. liquefacto: ind* 
pies, yo liquejago; lií liquefaces ^ etc, 



— 342 — 
LIQ LIS 

perf. liquefice) liqueficiste) liquefizo) li- LISONJEADOR, RA. m. y f. 
queficimos) liqueficisteis, liqueficieron: der. nang lisonja. Mapagbalbás; ma- 
fut. liquefaré) liquefarás) etc: imperat. paniiyá. 

LISONJEAR, a. der. nang //ó'¿?///'¿z. 



liquefaz tu; liquefaga él; liquefagamos 
nosotros; liqu'^ifaced vosotros; liqwi^ 
fagan ellos: subj. liquefaga) lique- 
fagas) etc: ¡inpirf. liqueficiera; lique- 
faría) liqueficiese) i^íc: fut. liqueficiere. 
etc. Tunawin; lusawin. || r. iVLiliíáavv. 
LIQUEFACTIBLE. anj. Maníí- 
yáyaiitig matünaw; ó matütunaw, || 
met- Mahulunay; mapalíliwanag/ ó 
malfiinis. 

LÍQUEN m. bot/ Halarnang ga- 
mot sa dibdib. 

LIQUIDABLE, adj. der nang 
liquidar. Maliítunaw; ó manyáyaring" 
matünaw. 

LIQUIDAR, a. Tunawin. II met; 
Paliwanagan; husayin; saysayín. II r. 
Matünav ; raalüsaw. 



Humibó; magdiláiüá at nang máhuli 
ang loob nang kápowá. || Manuyá. || 
met. Makilugod; niakáwili, para ng 
aiü.ikn, áwit, na nakakílugod sa di- 
ngig, etc. II r. Umasa.=r/^ conseguir un 
empleo. Umásang magkákamit "nang 
isang" katunkulan, 

LISONJERO, RA. adj. der. ng 
lisofija^ Mapagbalbás; mapaglangís; 
mapanuyá. Ginágamit namang parang 
sustantivo. \\ Ang nakaliíUigod; naká- 
wiwili; nakaáaliw. 

LISTA, f. Listong papel, kayo 6 
anomán. || Gühit nang damit. 

LISTADO, DA. adj. May gdhit. 
Karaniwang sinásabi sa kayo. 

LISTO, TA, adj. Maüksí; ma- 



LIQUIDEZ, I. Pagkaliísaw; pag- sípag; mnágap. || Mátalas. 



katunaw, 

LÍQUIDO, DA. adj. Lusawj tu- 
naw. II met. Aag kabuoán ng nagi- 
gíng kalamangán, kun pagsurutin 
ang cargo at data^ para nang deuda 
LÍQUIDA, útang nay.\\MJok^, etc.|¡M.i- 
liwánag; hindi mangyayaring pagdu- 
dahan ó pagalangmán. 

LIRA. f. ínstrumcLtong de kuer- 
das, nang una. 

LIRONDO, DA. adj. Malínis. V. 
Mondo. 



LISTÓN, m. Sintis; ó listón. || 
carp. Piraso nang t.»b ang /aakítid 
at mahábá na ginágawang pangmarko 
ai iba pá. (I aum. nang lista, Liáta- 
han; tandáang malakí. 

LISTONERÍ A. f. der. nang //V- 
thfi. Karamihang sintás, ó listón.ji 
Fábrica na pinaggágawan nang listón. 

LISTONERÓ, RA. m. y f. der. 
nang tó/t?/7. Mangagawá nang listón, 
nagtítindá nang listón. 

USURA, f. Kaünisan; kapata- 



LISIAR, a. Saktán; bugbugín; gan at kinang nang ibábaw nang 
balíin ang a^nmang bahagi nang ká- anomán. || met. Kalínisan at pagka- 
tawán. II r. M¿lsaktán; mabalían nang tapat na loob- 



butb, etc, 

LISO. adj. Makinis; malínis. II 
met. Malínaw. 



LITE. f. for. Usap. 
LITIGANTE, p. a. nang litigar. 
Karaniwang. gamiting parang sus^an- 



LISONJA, f. Híbó; pagbabalbás; tivo ^;/a^a^//w; nak(kipagusa[>; ó ang 



tuya. 



may usap. 



LIT 



343 



LITIGAR, n. Makipag:iisap.||met- 
Mikipagtalo: makipagáway. =: cotiy 
contra tm pariente. Usapiri ang ¡sang 
kamagának. = ^<?¿r^ tina herencia. Ma- 
kipagusnp nang líkol sa isang mana- 
II I". Magusap. 

LITIGIO, m. Úsap. || met Pag- 
tata I o; pagaáway. 

LITIS, f. Úsap. 

LITISCONTESTACIÓN. f. for. 
Sagot SI habla ó sa demanda. 

LITISRXPENSAS. f. pl. for. Ang 
sagot sa habla ó sa demanda. 

LITOGRAFÍA, f. Arte nang pag- 
didibuho sa bato, ha pagkiíkünan 
nang maraming salín nang isang di- 
bujo, ó suiat na ipirnámahagi. 
. LITOGRAFIAR, a. Magdibiiho ó 
sumdlat sa bato. 

LITÓGRAFO, m. Ang may ofi^ 
cío, na magbibuho ó sumülat sa bato, 
na pr\gkükunan nang salín. 

LITORAL, adj. Ang n^uukol sa 
gíüd ó pisigan nang dágat. II m. Ang 
pasígan; ó bjybay \dágat. 

LITRO, m. Takalán, na, sa 
Francia únang ginámít, al ang la- 
man ay talló nang atíng gátang. 

LIVIANDAD, f. Gaán; ó kagaa: 
nán nang anomán.|¡met. Kabuayán; 
ó kasalawahang loob. || Kalibugan. 

LIVIANO, NA, adj. Magaán. |I 
ínet. Di mápaisa; salawahang loob; 
madaiing mábiiyo. jj Malíbog. || pl. 
Bagá. 

LÍVIDO, DA. adj. Kiílay talong; 
nangííigitim. 

LIZA. f. Aligasín; bának, etc. (| 



LOA 

LO. art. n. Ang ariíctilo neutro 
na ini'á¡agay sa up.ahán nang ma- 
nga adjetivong ginágamit na parang 
sustantÍ7J0, para nang lo bueno, ang 
mahiiti; LO malo, ang masam&y etc. 

LOA. f. Puri; pagpuri. 

LOABLE, adj. der. nang loar. 
Kapuripurí. 

LOADO, DA. p. p. nang loar. 
y adj. Pínupuri, 

LOAR. a. Purihín. 

LOBANILLO, m Bukling; bíkí; 
etc II Palálanahan nang manok. 

LOBATO, ni. dím, nang lobo, y 

LOBEZNO, m. dím, nang lobo. 
Anak na munli nang lobo. 

LOBO, BA. m. y f. Háyop na 

íipat ang paá, na, nákakamukhá ng 

aso. II fam. Kalanguhán; pagkalasing, 

H f. Babaying nagpápaupa nang puri. 

LÓBREGO, GA. adj. Madílim. 
II met. jMapanglaw;; nialunkot na 
lugal. 

LOBREGUECER, a. der. nang 
lóbrego, irreg. como agradecer. Pa- 
lunkutín; papanglawín ang isang lu- 
gal, II n. Giimabí. 

LOBREGUEZ, f. der. nang U- 
brego. Kadilimán; kapanglawang ma- 
lakí. 

LOCO, CA, adj. y s. m. y f. 
Ulol; balíw. || Tawong niaíklí ang 
ísip, 6 walang tuto; hunhang. || met. 
Lubhang masamá: v. gr. afío loco, 
taong MASAGÁNÁ; cosecha loca, aning 
MASAGÁNÁ. etc.^r^ieamor. Ulol; hibang 
sa pag(big=/^ atar, Walang tuto; 
pauÍo!ulol.=/^/' los estudios. Haling 



Ang kapalíigan, na isinadyang png- sa pagáaral. — Estar loco por, con su 

labanan ó pagbunuán nang dalawá nieto. Maulol sa kanij^ng apó; ó mag- 

6 marami mang tawo. || Pagbababag; karoón nang malakíag paggílíw sa 

pagpapamuok, kaniyang apó. 



— 344 
LOT 

LOCUAZ. ;adj. Masalhá; masabi; 
matabil. 

LOCURA, f. Kaulolán; kapuso- 



ngan. 

LODAZAL, m. der. nang lodo. 
Kaputikan; kalusakan. || Púsalian. 

LODO. m. Putik; lablab; kulunoy, 

LODOSO, SA. adj. der. ng lodo. 
Mapútik; putikán; ó puno ng piítik. 

LOGRAR, a. Kamtán; tamuhín 
ang anómang hináhangad.¡|Saniantala- 
h¡n.¡|Magtamasá.=¿/<?/ superior alguna 
gracia. Kamtán sa piíñd ang anomang 
biyáyá ó pálá. 

LOMA. f. Biirol; gulod. 

LOMBRIGUERA, f. der. nang 
lombriz. Lungá nang bulatí; 6 ang 
bulas nang bulati sa liípá. II Lugal na 
^ mabulati. 
^ LOMBRIZ, f. Bulati. = W//¿zr/a. 
Ápad. 

LOMO. m. Balakang, Lalong kau- 
galiang gamiting plural. |jSa háyop, ay 
ang buong gulugod, ó likod. || Likod 
nang libró, nang gúlok, etc. || Ang 
buntón ng liípá ng bálang tudling, 
na tila gulugod || pl. Ang manga lad- 
yang, 

LONA. f. Balindang. 

LONGANIMIDAD, f. Katiisán; 
tíbáy nang loob sa manga sakuná. 

LONGÁNIMO, MA. adj. Matíning 
na kalooban. 

• LONGANIZA, f. Kapirasong bí- 
tuka, na nilamnán nang tinadtad na 
laman nang báboy na nirekaduhan. 

LONGEVIDAD, f. Kahabaan ng 
biíhay; katandaán, 

LONGEVO, VA. adj. Lubhang 
matandá; ó mahábá ang biíhay. 

LONGINCUO, CUA. adj. Ma- 
layo. f| Nálalayo. 



LON 

LONGITUD, f. Hábá nang ano- 
mán. II geog. Ang l.íyó nang isang 
lugal sa unang meridiano, na ¡to*y sa 
grado nang ecimdor biníbilañg. 

LONGITUDINAL, adj. der. ng 
longitud, Níiuukol sa hábá; ó ginawa 
nang ayon sa kahabaan. 

LONGUERA. í. Lupílng haba 
iit makíiid. 

LONJA, f, Alinmang bágay na ma- 
hábá, makitid at manipís: para ng 
isang pirasong kátad, na pahabá, ma- 
kitid at manipís, ang táwag ay lo?jja 
de cuero. \\ Pationg makitid, na ma^ 
taás kay sa lu[já sa daan, na kauga- 
liang siyang kináia'agyan ng pinto 
nang simbahan, 6 ibang edificio, 

LOOR. m. Puri, ó pagpupuri; ka- 
purihán. 

LORD. m. Título nang pagkama- 
hal ha tawo, at pángalo nang ta s 
sa Inglaterra. 

LORENZANA. f. Linsb, ó ka- 
yong magaspang na habí sa háyang 
ganito rin ang ngálan, na sakop nang 
Galicia. 

LORO. m. Loro. || adj. Ang may 
kúlay morado na kibhang maguiang. 

LOSADO, p. p. nang losar, y m. 
Ang may látag na losa. 

LOSAR, a. Latagan nang losa. 

LOTE. m. Balang isa nang baha- 
gi nang isang kabuí)an, na ipinangá- 
ngayaw sa marami.|j Baraja nang la- 
rong lotería. 

LOTERÍA, f. der. nang loie, Rifa 
ó lotería. II í/arong karat. 

LOTERO m.\ier. nang lole, Ang 
nam&mahala nang lotería. 

LOZA. f. Manga kasankápang 
lúpang fino at makinang, para nang 
pingan, tasa, etc. 



LUZ 

LOZA.NJA.,f. Kasariwárin at lago 
nang pananÍQi.||Sa tavvo at sa háyop 
ay: gandí,, at liksi, na, nagbíibuhat 
sa lakás nang katawán al kawalán 
nang- da uduia. 

LOZANO, NA. adj. Ma^agó; ma- 
yiibong, II met. Marikii; magandá ang 
kilos at an)ó. 

LUCERNA, f. der. nang luz. Al^ 
laplap. II Lsang lámpara na gaycin 
ang táw.ig. 

LUCERO, m. der. nang luz, Tá- 
láng bakero; ó tanglaw daga. II met. 
Kinanu:; dilag. ü poét. Mala. 

LUCIDEZ, f. der. nang luz. \<^v 
liwanagan; línaw. / 

LUCíÍ;RNAGA. f. der. nang luz. 
Alitaplap. 

LUCIDO, DA. p. p. nang lucir, 
y adj. Makiiap. |) Makinis. II Marilag. 
LUCIR, n. irreg. ind. pres, yo luz- 
co: imperat. luzca cl; luzcamos no- 
sotros; luzcan ellos: subj. luzca; luz- 
cas; luzca; ele. Magníngning; kiimi- 
Jap; kamintab.||Magli\vanag.||Sumikat. 
II n. y r, Luniáló; humigit sa ibá.¡|Má- 
katinibang; ó rnakatauUaiu ang pa- 
kinábang sa pagal ó hírap nang pag- 
kígawá nang anomán, at sinásabi: na- 

I5AIIAYARAN NA'I'A TAMTAMAN 7li Jua7l 

au.g k/fhíkaluj d Juafi le luce lo que 
come, j' r. Magpakarikit; magpakaayos 
sa panananiit, etc.||Mangiijá; marau- 
kod sa dikit.¡|Magsuot^ ng damit na 
mainam. 

LUCRATIVO, VA. adj. der. nang 
lucro. Matíibó; ó nagbu'bigay pakiná- 
ban^f. ^ 

LUCRO, rn. Fakinábang; tiíbóng 
nikukuha sa anornán. 

LUCROSO. SA. adj. der. nang 
lucro. Malakí awg pakinábang? na- 



— 345 - 



LÜC 



nákukuha. 
LUCTUOSO, SA. adj. Ang ma. 

lumbay at dápat ikátangis. 

LUCHA, f. Pagbubunó; bunó. || 
met. Pagtatalo. || Pagbabaka; pagha- 
hámok. 

LUCHAR, n. Magbunó. || Mag- 
talo. II Magbabag; magbaka ó mag- 
lamas. 

LUDIBRIO, m. Upasklá; libak; 
uyarn. 

LUDIR, a. Ibiingó: iságí,=(^//;/^ 
cosa) con ¿?/r¿?. Ikiskís angisangbá- 
gay sa iba. (| r. Mábungó; mákiskis, 
II ¡VlagkUnkil; magkákiskig. 

LUEGO, adv. t. Pagdaka; tam- 
bing; agad; pagkiián. || Saka; bago; 
mámayá. 

LUGAR, m. Lugal. || Ciudad; bá- 
yan; 6 nayon. || met. Katungkuian; ki- 
náuupm. || Dahilán; daán: v. gr. 7iag'' 
bigay DAHILÁN ó J)hi\};í ?ia siyay ka- 
galitan ó batiin, dio lugar á que 
le reprendiese, 

LUGAREÑO, ÑA. adj. der. ng 
lugar. Ang tawdng tiíbó sa alinmang 
munting bayan at ang náaukol doón . 
Ginágamit namang parang sustantivo. 
II Ang náaukol sa isang munting lu- 
gal, para nang kiugaüán ó salitá sa 
isang barrio. '| m. y f. Atig nanána- 
han sa. isang munling bayan ó sa 
isaníT pook. 

LÚGUBRE, adj. Maiunkol; na- 
kaiülumbay. 

LUIR. a. reg. mar. Másagí; má- 
dagil aí\g anomin sa ibfi.||a. irreg. 
como hiúr. Bayáran ó tubsín sa 
pagkásanlá. 

Lujo. m. Lagpos na pagtatamasa 
sa ínam nang pananamit, pamamá- 
h a y, etc. 



nang 



ó nakitá- 
buán, ele. 



LUJ , 

LUJOSO, SA. adj, der 
lujo. Mapagtamasá nang bágay na 
marikit. 

LUJURIA. í. Kalibügan. || met. 
Ang kalabisan; ó kalagpusán sa 
anomin. 

LUJURIOSO, SA. adj. den nang 
lujtiriay Malíbog.jlmet. Malagpós. 

LUBRE. f. Apoy; íiaw ||mct. Di- 
lag; karíkitan.||pl. Ang liílog, ba- 
long pinkian at binalon. 

LUM:?RERA. f (]er. 
bre. Ang nakalíliwanag; 
i.tnlaw, para nang áraw, 
II met. Ang marangal na tawo, na 
sa kaniyang magaling na gawá at 
áral ay nakatiíturó at nagpápaliwi- 
nag nang bait nang iba. || Butas na 
nasa ¡taas nang manga pader ó bii- 
bong nang manga báhay na bato ó 
simbahan, na siyang pasukán nang 
liwánag. 

LUMINAR, m. Alínmán sa i^ia- 
ngí astro, na nagníningning sa bu- 
bong nang lángit. 

LUMINARIA, f. Ang lumina- 
r¡o, ó ilaw sa diirungawán, natan- 
da nang pagsasayá. (| Ilaw sa Santí- 
simo Sacramento, \^^\^ Salaping ü^i- 
níbigay sa manga ministro at aljia 
nang hbi, na para gastahín sa pag- 
luluminario, 

LUMINOSO, SA. adj Maliwá- 
nag;. maningning. 

LUNA. f. Ang buang sumís kat. 
II Ang búbog nang salamin sa ma- 
la, sa mukhá ó v\?^v\<^ lar^a visla 

LUNACIÓN, f. der. nang luna. 
Ang síkat nang biían, mulá sa unang 



346 



LUN 

ang panahon nang isang kahustú; 
hang síku nang buán sa lángit. 

LUNAR, ni. Nunal.||met. Mansa; 
dumí sa kapurihái, na, nagbubuhat 
sa anomang '.nasamang nágawá- || adj. 
d^^r. nang luna. Ang náiiukol sa 
buán. 

LUNÁTICO, CA. adj. der. ng 
luna. Manakánaká'y siiiüsumpong ng 
pagkaulol, 6 nang pagkasírá nang 
ísip. 

LUPANAR, m. Bihay nang ma- 
nga babaying masamá ang pamumií- 
hay. 

LUSTRR. Kinang; ningning; k¡- 
lap. II met. Dilag; kaligayahan; ka^r 
rángalan. (| Ang betún, ó pangpaki- 
nang na ini álagay sa sapín. 

LUSTRO, m. Bálang limang 
taong hustó. 

LUSTROSO SA. adj 
lustre, Makinang; maki ap. 

LUTERANISMO. m. 
tero. Ang secta ni Lutero. 
tipunan nang manga sumüsup.od sa 
áral ni Lutero 

LUTERANO, NA. adj der. rg 
Lutero. Ang náuukol kay Lulero, 
al ang sumdsunod sa kanivang secta. 

LUTO. ni. Luksa. || pl. kx\z ma- 
nga kay(i)ng itim, na gin^gamit sa 
simbahan ó sa báhay kung may 
patay, na isinásabit sa manga bin- 
táná ó pader, kung may patay. 

LUZ. f. Liwánag; ilaw; tanglaw. 

II Kalivvanagan nang í-ip; diínong. 

11 Ang marilag na tawo, na naka- 

paguíturó at nakaáaral sa iba, dá- 

hil sa kaniyang magaling na áral 6 



der. 


ng 


der. 


hi- 


Ang 


ka- 



pagsílaiiíí hangang sa pagpapatay; ó gawá. || Angf áraw na lum.üakad. 



¿-J«t^^<1sf-¿— 



— 347' 



XjL 



..^.\ 



i.LAGA. f. Bügat na hindí gawá 
nang patalim, kundí nang masasa- 
mang humores, || net. Hapdí nang 
loob. 

LLA4;^AR, a. der. nang ¿7a¿^a. Su- 
gatan; punuin nang ¿lígat. 

LLAGUICA, LLA, TA. f. dim. 
nang //aga, Éúgat na miintí. 

LLAMA, f. ' Ñingas;- lagabiab. I! 
met. Pagaáiab nang- loob. (| Bagsik 
at lakás nang anomang nisá ó hi- 
káyat nana loob. 

LLAMADA, f, Pagtáwag. (| Ang 
tanda, na inilálagay sa isang siníi- 
lat, nang niatáwag ang áting pan- 
sin at maibabalá ang anoman. (| mil. 
Tiigtog nang tambol 6 trompeta ng 
manga sundalo, at nang hawakan ng 
tropa angf sandata at niagsihánay 
na gumayak sa pngdigmá,||Kaway. 

LLAMADOR, m. Ang tagatá 
wag. II Panüglog na bákal, na naka- 
kabit sa pintó. 

LLAMAMIP:NT0. m. Pagtáwag. 
^11 Tiigtog nang Dios sa áting pú^íó. 
l|Ang pagtáwag; 6 pagbátak sa ísang 



lugal nang anomang humores, na 
nasa sa ÍDang bahagi nang katawán. 
LLAMAR, a. Tawagin; kawa- 
yán, II Dapitin; sunduín. |j Kumaway. 
¡I Kurokín. || Manalangin; hurningi 
nang tiílong. || Magpangalan; mag- 
lagay nang íit,||mét. Batakin sa isang 
lugal ang anomán, para nang bata- 
kin sa ihaiig lugal ang piíno nang 
sakit, LLAMAR á otra parte la caifsa 
de la enfermedad.zzszla sed. fr. Maka- 
líhaw. Karaniwang sabihin ^\x. manga 
pagkáing maaanhang at macMat. II 
Tumugtog; tumáwag. = ^7' la puerta. 
Tumugtog sa pintó. =^¿?// la mano. 
Kawayán; tawagin nang kamay.^== 
de til á otro. Tawaging huag pupúin 
ang iba. —por senas, Tawagin sa ka- 
way ó sa mustrá. || r. Magkaroón ng 
gayarí at gayohg pangalan 6 apellido: 
V. g-. ^'Cbmo TE LLAMAS? ^'Anoug pa- 

ÑGÁLAN MO?— ME LLAMO PÍO, ang 

PAÑGÁLAN Koy Pio,^á engafio. Tu* 
malíkod sa pinagusapan dáhil sa ná- 
hahalatang d^yá. 

LLAMARADA, f. de^. ng lia- 



LLA 

ma, Alab; lagablab; dagabdab; liab. n 
nitít. Biglang pamumulá nang mukha. 
II Pcigiínit; pagaálab nang loob, na sií 
siimandalí. 

LLAMATIVO, VA. adj. Pag- 
káing nakaüunaw. KaraniWcing lalong 
gaiiiiting parang suslantivo sa inas-* 
cu lino, 

LLAMEAR, a. der. nang llama. 
Magálab; jnagdagubdob, 

LLANA, f. Kutsara nang cantero; 
na pangpalitáda nang bató.¡|Kapata- 
gan; 6 mukhá nang dahon. 

LLANADA, f. der. nang lla7ia. 
Liípang kapatagc%n. 

LLANEZA, f. der. nang llano. 
Kapalágayan nang loob al kahiria- 
honan sa pakikipagtísap. [| Kawalán 
nang gálang. 

LLANO, NA. adj\ Patag; pantay. 
Ginágamit namang parang sustantivo 
sa masculino,\^ Palagay na loob; n-ia- 
hinnhon. II Yano: sinásabi sa pana- 
namit na walang pamuti. II Malínaw: 
. LLANTA, f. Yantas; ó patos na 
bákal.nang gulong nang karitón, ka- 
lesa, etc. 

LLANTO, m. lyak; haguihol; 
panangis. || Pagiyak. 

LLANURA, r. der. llano, Ka- 
patagan. || Lüpáng pálag. 

LLARKS f. pl. Manga tanikalang 
^^'^ tapat nang kalán, xv^ 



-348 — 



nakusabit sa 



niay is-ng kaláwit na pinagsásabitan 
nang caldera \\^\\\V¿,^:f-^,y ^^y ^.y^^ 

LLAVIC. f.„SusiVó yawe.lJAng 
paraaiig ikaáalam nang anoniano- na- 

tatagóónálil¡h¡m.|ju.et. Angpamuia, 
na ikinadadali nang pagkilala nao- 
anonián. '^ 

LLAVECICA, LLA, TA. f. dim 

nangj/az'^. Súsíng nialiit. 



LLE 

LFAVERO, RA. m. y f, de»"- 
nang llave. Ang nagíingat; ó taga- 
pagligó nang sú.i nang ¡sang plaza, 
ciudad, palacio, simbahan, " báhay, 
etc. II m. Ang kinálutuhugan nang ma- 
nga su SI. 

LLECO, CA. adj. Ang hípang kai- 
lanma^y hindí pa sincás::ika; y hindí 
binábagbag. 

LLEGADA, f, Pagdatin-; pag- 
data I, "" . ^ ^ 

LLEGAR, ji. Dwínaung; sumápít. 

II Pumantay; uinabot. || Magluat ng 
gayón at gayong panahón. 1| Abutín; 
ó kamtan. ang hináhangad. v. gr. 
UMAiíoT 7ia naging general, ó ki- 
NAMTAN ang naging general, llkgo 
d ser general: ang baró ay u-maadot 
sa tiíJiod, la camisa llega á la rodilla. 

^ al pueblo. Dudiating í-a h^y^m.^dc 
Manila. Dumatiiig na magbdhat sa • 
U.Áx\'\\'¿i.zz=LÍ saber. Málamaii; mába: 
I¡taan.=:67/ carruaje. Dumating na 
nagkik.iriuag-. ---::a' /)/¿ í)umaiing ng 
lakad. || r, Lumápii; dumulog; makl- 
líikij:). 

LLENA, f. Pagbah¿i nang ápaw sa 
pangpano-, 

LLENAMENTE, adv. m. Sr,gana. 

LLENAR, a. Punuín; ó puiiín. 
II Magalingin; máií^igan ang anoaián: 
V. gr. 3nxA(;ALiX(; l¿o b naii;u;an ko 
ang matuid ni Luis, me xa.v.^o la ra- 
zón de Luis. [| md. Lipiisífi. v. gr. 
siya\y mlípós ó pixunó nang páld] le 
LLEX(5 de favores, elc.-==iCon su nombre 
el pueblo. Punín; ó pagsikipín sa ka- 
niyang ngalan ang h'üy{m.z=zde agua. 
Punin nang i\\\)\g.^ de palay el }ro/e. 
Punín nang palay ang bangán, || r. 
Masandal; mabusog,= A; bol-a. Ma-^ 
nnia;an.,¡'Ma;ipd.s v. \ix. ^smavós ?tanír 



349 



LLE 

oalls, SE LLENÓ de sarna. 

LLENERO, RA. adj. der. nang 
/Uno, for. Ganap; liibós. 

LLENÍSIMO, MA. adj. sup. ng 
lleno, Punongpiinó; sagánangsagána; 
Inbhang ganap. 

LLKiNÜ, NA. adj. Puno; Hpós. 
I'l med. Pnlsong malakás ang kitig. 
11 m. y f. fam. 'Kasaganáan. II Ka- 
ki busán nang hiísay, dikit, ete, || 
Palaba; kabilugan nang buán.=-í/^ 
alegría. Lipós nang towá. 

LLEVA, f. y ^ • 

LLEVADA, f. der. nang llevar. 
Pagdadalá; paghahatid. 

LLEVADERO, RA. adj. der. ng 
/levar. Magaang pnkisamahan. || Ma- 
babata; matítiis .'j Magaang tiisín; ma- 
gaang niakisama. 

LLEVADOR, RA. m. y, f. Ang 
tagaj^agdalá. 

LLEVAR, a. Dalhín doón; iha- 
íid; bitbitín.||Isuot cong dani¡t.||Kam- 
tín; {ü\noh\n.=zfaguaJ á easa. Mag- 
(lalá (nang tübig) sa báhay.=^^;//;^- 
ciencia. Atimín; tiisín. -=^6^ vencida. 
Mulang madaíg.=:¿7/ peso. Bítbitín. 
Dalhin* ang anoinán at pangasiwáan. 
~'~^por divisa U)ia cruz. Taglaying síigi- 
"sag ang isang kurus.=íí /)ien.. Magali- 
ngín.=í? cuestas. Pasanín; balikatin.|| 
r/ Padalá; patangay. [i Magsama.= 
(bien) con el ¡lermano, Makisamang 
(niahiísay) sa kapatid.:^:::^^' una pa-- 
sión, Taiangay sa isang gawing )na- 
sarná. 

LLORADUiíLOS m. pl. íarn. 
Ang kíging nughíhiri'Uilok al inaíiyak 
ang kaniya ng manga kadálilaan. 1 



LLO 

LLORAR, n. Umiyak; tumangis; 
luraiíhá. II r. met. Malumbay; mag- 
himutok dáhil sa kasakunaán at ka- 
saliwaang pálad. || n. Pumatakpatak 
ang anornang bágay na tunaw.=:¿/^ 
gozo. Umiyak sa galak.=;^¿?r sus pe- 
cados. Iiangis ang kaniyang manga 
sala. = ////<? á hilo. Uníiyak nang wa- 
lang íikat. . 

LLORIQUEAR, n. der, ng Uoro. 
Maghihiniutok na lágí. 

LLORIQUEO, m. der. nang //(?. 
rignear. Paghihimutok na lágí. 

LLORO, m. Pagiyak; pagtangís. 

LLORÓN, NA. adj. aum, nang 
l/oro. lyakin; matangisín. || Isang kla- 
seng plumaje, na ang pinakabuhok 
ay nagduklay. 

LLOROSAMENTE, adv. m. 
Umiyak; luháUihaán. 

LLOROSO, SA. adj. der. nang 
lloro. Ang mukhang bagong gá-üng 
sa pagiyak. || Bágay na nakáiiyak at 
nakaháhambal. 

LLOVEDIZA, adj. Tlibig na iilán, 

LLOVER, impers. ger. Lloviendo; 
át p. p. llovido: pres. ind. llueve; llue- 
ven: imperf. llovía; llovían: perf. llo- 
vió;' llovieron: fut. lloverá; lloverán; 
II subj. llueva; lluevan: imperf. llo- 
viera; iloveiía; lloviese; llovieran; Uc- 
verían; lloviesen ? fut. lloviesen ('*^). 
Umulán.r^i cá?tlaros^ á niares, á cho-* 
rros. Umnlán nang malakás na pá- 
X':<ug '\\ñnúb\ú\os.^= ( trabajos ) en, sobre 
una familia, Umulán (nang hirap) 
sa isang Án^\i,:=:zsobre 7noJado. Du* 
maial ang anornang sakuná nang 
lindí pa nalúluatang nangyáyari ang 



[') (liiiMiiit ni Ci:k\'a\ 1 1:-> \\\ sinasabi yo ¡'ovc}\', bagaiudn ang pinapagsabi ay 
isaníj baliw na laWo, 



LLO 

¡bá ó nang halos katátapos pa lá 
mang na nakararaan ang" ¡bang hírap. 

LLOyiDO. p. p. nang llover, y 
m. Ang sumásakay nang líhim sa 
sasakyang patungo nang Indias, at 
hindí napakíkita kundí nasa láot na. 

LLOVIZNA, f. diui. nang lluvia. 
Ambón; angf. 



ZSO 



LLU 

LLOVIZNAR, h. é imp. der. 
llovizna. Umainbón. 

LLUVIA, f. Ulan. Ilmeu Kan - 
mihan; kasaganáui; v. gr. kasaga-- 

NÁAN ó KARAMÍIIAN ÍUVlg i^aiVCt Ó 

kahirapan, lluvia de Ir abajos, etc. 
LLUVIOSO, SA. adj. der. nan- 
lluvia. Maulan. 



35 i 



Is/L 



MACFiADOR. m. dcr. nang ?nazo. 
Magma masó; ó lagapagmaso. 

MACEAR, a. der. nang mazo. 

I Masuhih, ó pukpukín nat.g maso. 

I II Bayuhin. (| n. met. MakiíJagtalo na 

ulitulííing sabihin ang ¡sang bágay. 

MACERAR, a. Palambutín ang 

íinomán sa pagkábabad, ó sa pukpok. 

II met. Pasakitan; supuün ang ka- 

tavván nang manga p.?hirap, etc. |j 

Dikdikín; bayuhin; ó pukpukín ang 

anomang káhoy ó halaman at nang 

Uimabás ang kaíáí. 

MACETA, f. Pasong másetasan. 
II Ang puluhan nang /acó ng billar. 
MACICEZ, f. Tigks; sinsín, ka- 
tibayan; kasinsinán. 

MACILENTO, TA. adj. Yayaf 
|)utlá¡n at malungkot. 
MACIZAR, a. Siksikin; tipíin. 
MACIZO, ZA. adj, Madnsín; tipí; 
malíbay. Ginágamit namang parang 
sustantivo sa masculino. ^mt\.. Ma- 
tUag; matíbay. ¡| Pisigán; balíbot. 

MACULA, f. Mansa; dungis sa 
puii 6 sa ugáll 



MACHUCA, com. Ang tawong 
mabigat ang ugálí, at nakayáyamot 
magsalitá. || f. Pangbayó, 

MACHACADERA, f. der. nang 
machaca. Pangbayó; pamitpit. || Báyu- 
han. 

MACHACADOR, RA. m. y f. 
Manbabayó; nTandudúrog.||adj, Pang- 
bayó; pangdúrog. 

MACHACAR, a. Durugin; ba- 
yuhin, bugbugín; dikdikín. || n. met, 
Makipagtalo ac ipíli ang anomán. 
hangang sa makamuhi. 

MACHACÓN, NA. adj. Maülit; 
maurírá. 

MACHADO, m. Palakol napa- 
mutol nang kálap, ó nang báol. 

MACHEAR. n. der. nang macho. 
Maganak nang maraming lalaki ang 
háyop. 

MACHETAZO, m. aum. nang 
inachete. Lapad ó tagá nang machete. 
MACHETE, m. Hapak. 
MACHO, m. Háyop na lalaki. 
MACHORRA, f. fam. Babaying 
háyop na hindí nagáanak. 



MAC 

MACHOTE (^MACHOTA (A) 
mod. adv. Sa páló nang maso.[|met. 
Paáno man; padalosdalo.s. 

MACHUCADURA, f. Pagbnyo, 
pagdurog. 11 Pagkadürog. 

MACHUCAR, a. Bugbugíu sa 
hampas. 

MACHUCHO, CHA. adj: Ta- 
hímik; mabait, matalino. II Magiílang 
ang isip. 

MADAMA, f. Wíkang frunces na 
ang kahuluga^y: sefiof-a. 

MADEJA, f, Lábay. ilAng lala- 
king tamad at pabayá. 

MADEJETA. f. dim. ng viadeja. 
J.ábay na maliit. 

MADERA, f. Káhoy; kálap.= 
del aire. Sungay. 

MADERADA, f. der. nang ma- 
dera. Kapisanan mangik kálap. 

MADERAJE, m. der. laag vía- 
dexa. Kapisanan; kasag*anáan nang 
manga kahoy, na kailángan sa pag- 
tatayó nang ííimbahan, báhay, e{.c. 

MADERAMEiN. m. V.' Maderaje, 

MADERERÍA, f. dtr. r\g7nadero. 
Ang tindahan nang kálap; ó lugal 
na simpanan nang kálap. 

MADERERO, m. der nang ;/m- 
dero. Magkakalap. || Anloage. 

MADERO, m. Kálap na malakí 
at mahábá, na ang karaiiivvan ay 
cuadrado, 

MADERUELO, m. dim. nang 
madero. Kálap na niiinli at cuadra- 
do, 

MADRASTRA, f. der. n:;ing vía- 
die. aH. sa pakiiiábang; ó asawang 
kaulí nang ama. Ilmct. Álinmang bá- 
gay na nakayáyamot ó nakasísikí. , 

MADRAZA, f. aiim, nang 7?iadre. 
fam, Inang iríapagbígay loob^ at ma- 



52-^ , 

>IAD 
labis magpaláyaw sa manga anak. 

MADRE, f. Iná; imaJAi.g ba- 
baying nanganak na. (| Salitang ili- 
. nátawag sa. manga relioíosa, \\ met. 
Ang dahilcín, piíi'.A at ugat na pinag- 
biíbuhatan nang anománg bágay. Il- 
Ang báhay-bálá (¿a manga babayi) 
II Ang látak nang álak ó sídcá. II 
Ang lunas nang íiog. 

MADRECICA, i!lA, TA. f. dim. 
nang madre, Inang: láwag na raai- 
rog sa'" iná. 

MADRIGUERA, i. Ang yungib 

na láhanan nang ma>igá conejo at 

iba pang híyop. (j met. Ang kan- 

. long na lugal ' na pinagtátaguan 

nang manga may masamang pamu- 

. inühay. 

MADRILEÑO, ÑA. adj, y m. 
y f. der.. nar.g Madrid, Ang tübó 
sa Madrid at ang náuukol sa vi- 
llaní( i'có. 

MADRINA, f. der. nang 7?iadrc, 
Ang iníiiia; 6 babaying nagháwak 
sa bátá sa pagi)ibinyag. Gayón día 
ang lávvag sa b.,baying áb.iy sa pag- 
kakasal. [| Ar^.g baBaying nag-iampon 
sa i:^ang tawo sa anomü.ng nilálakad: 
II Puntal; ó na-igir^g káhr)y. 

MADRONA. V. fam. Ang baba- 
ying rnalabis makáiibig sa kan.iyang 
jiKingá anak. 

MADRUGADA, m, Angniada- 
ling *áraw; .ang pagbuijukang iivvay- 
way. II Ang |)agl.)abc«r;gon sa mada- 
)i:--g áraw; ó p.ig^^isin:!- na iuijhang 
nv.VcVj^-.^. — de uiadrugada. moa. adv. Sa 
j)ag[j>ubuking liwayway; lubliaiig ma- 
aga; ó. maigan^jrmaaiia. 
' M.\DRU(;AD0R, RA. m. y f , 
der, nar;g madnnuida. Ang niasípag^ 
íTumísing nang ma-igai^g/aaaga. 



— 353 — 
. MAD 

MADRUGAR, m, Gumísing nang 
madaling áraw, ó nang maágaang- 
manga. II met. Umágap. 

MivDURACIÓN. f. der. iiang ma 



MAE 

MAESTRO, TRA. adj. na si 

násabi sa manga Lágay, na dábi 

sa siyang plmkdp/^mc/^aí, 6 dáhi 

sa pagkáyaring- lubhang- mahúsay 



durar. Pagkahinog; ó pagpapahinog. ay maipalálagay na hóvvaran nang 

MADUR ADERO, m. der. nang kipowa niyá, para haga nang isang 

madurar, Angf lugal na páhinugan siísing liibhang marikit at mahif- 

nang bunga nang káhoy. say ang pagkágawá, ay tináta- 

MADURAR. a. Pahinugín. || met. wag na: llave maestra^ etc.|| Alin- 

Ihanda ang manga paraang ikáda- mang bágay, na, nakaaaral ó naka- 

dali nang pagkakamit nang anomán. pagi)ápaliwanag nang ísjp: gaya nang 

II n. y r. Mahinog. |j met. Magka- kaw¡k9ang ang historia ay siyang 

edad; magkabail at lumagó ang ísip. maestra nang pamu??m hay .[{mi^L Si- 

MADURATIVO, VA. adj. Na- násabi namán sa háyop na mabu- 

kahíhinog. || m. Pangpahinog. II met, ti ang pagkáturo, para x\'Ang perro 

Ang paraang gínc^gawá sa tavvong maestro,^í^;¿^§- mabuti ang pagkÁ- 

makulit magkaloob nang anomán, at supil at pagkáturo. |Im. xAng nagtü 

nang malamüyot at mapalambot ang tiiió nang anomang kárunungan ó 

loob, at agad pahiniíhod. arte. ¡I Ang sanay at bihasa sa isang 

MADUREZ, f. dcr. nang maduro, oficio, at yaón ang kaniyang ikina- 

Kahiniigán; pagkaliinog nang bunga biíbuhay; para nang maestro sastre, 

*nang káhoy. || met. Ang kab^tan at ma?:stro carpintero. 

katalinuhan sa pagkabühay at sa ano- MÁGICO, CA. m. y f, Magsasa- 

mím. lamankh.||adj. Ang náuukol sa magia. 

MADURO, RA. adj. Hinog. U MAGÍN, m. fam. ísip; diü. y Ta- 

met. Mabait; matalino; mariínong. lino; talas nang isip. 

maestra: f. Ang babaying nag- MAGISTERIAL, adj, Ang ná- 

tiíturó. Lalo nang kaugaiiang ta- uukol sa maestro at sa pagtutüró. 

^^gi>^g ¡pf-^yón ang nagtüturó nang MAGISTERIO, m. Ang pama- 

labor, ó ¡bang oficio sa manga bátáng mahálá at paraán nang pagtutiíró ng 

babnyi. Ij met. Alinmang bígay, na maestro sa manga tinuturuan. || Pag- 

nakapagtútuió at nakabiíbukis nang kiküos mataás na tawo, at kaham- 

íijip. bugán sa pananalitá at sa paggavvá 

MAESTRESxALA. m. Pangulong nang anomán. 

alilá, x\A nagoísübi sa mesa nang MAGISTRADO, m. Ang puno 

panginoon, al: siyang unang lumíti sa isangf kabarián, bayan, etc. para 

ki:n nang anon^ing pagkain bago idd- !iang Hári, Alcalde Consejero, etc. 

lot sa mesa, lípang ang panginoón || Ang katunkulan, ó kamáhalan ng 

ay huag mala.son, pagkahukom, pagkaoidor, etc. 

MAESTRÍA. í. Kabihasrán at MAGISTRAL, adj. Ang náuukol 

kaliksihan^ gnmawá ó magtiíró nang sa maestio. || m. Isa sa ápat na ka- 

aiiomán, || Ang pagkamaestroc tunku'ang de oficio nang canbiiigo, na 

45 



MAG 

ang tüiikol ay mangáral ó rriíigser- 
inón. Ginágamit namang parang ad- 
jetivo sa kahulugang itó, na siná- 
sabi; canongía magistral ó ca?io?iicaio 

MAGISTRAL. 

MAGISTRATURA, f. Kaiim- 
kulan at karángalan oang inagis 
trado, at panahong nilálakaran sa 
katunkulang itó. || Kapisanan; lupong 
nang 'manga magistrado. 

MAGNANIMIDAD, f. Kalakhán 
at kagandahan ning püsó. || Kada- 
kiláan at ganda nang kalooban. 

MAGNÁNIMO, MA. adj. Ang 
maymalakíat níiarangal na pdsd. 

MAGNATE, m. Tawong lubhang 
marangal at pangulo sa isang kaha- 
rián, ciudad, bayan, (etc. || Máginoo. 

MAGNÉTICO, GA. adj. Ang ná 
úukol sa batobalání. Ij Ang may vir- 
tud na makahitit, ó makahalina nang 
ibang bágay. || Páran^ batobalani 

MAGNETÍSMO.^ m. Ang bagsik 
na taglay nang batobalání, na hu- 
mitit ó makahila sa bákal. 

MAGNIFICAR, a. Padakilain; 
parikilín; painamin.||Pur¡hin; itanyag; 
ibunyí. (| r. Mábunyí. 

xMAGNÍFICAT. m. Dalit na di- 
nádasal nang mahal na Virgen sa 
pagpupuri sa Dios; at gayón ang tá- 
wag dáhil sa ang salitang ito ay §iyang 
pamulá nang dalit na yaón. 

MAGNIFICENCIA, f Kagan- 
dahang loob; kaluwagán nang ka- 
may sa malaking pagkakagiígol; ang 
hílig nang piíso sa mang^ dakílang 
gawá. 

MAGNÍFICO, CA. adj. Dakílá; 
mahal; marangal. |1 Marangal na pa- 
ngálang ibiníbigay sa matataas na 
Uwo. 



354 



MAG 

MAGNITUD, f. -Ang lakí nang 
anomán. jl met. Ang kadakiláan ó 
dilag nang anomhn. 

MAGNO, NA, adj. Dakílá; ma- 
rilag. 

MAGRO, GRA. adj. Payat.||Ká- 
kauntí ó walang anoinang taba. 

MAGULLADURA, f. Pasa; bug- 
bog nang ^ laman 

MAGULLAMIENTO, m. Pag- 
bugbog. 

MAGULLAR, a. Papagpasaín; 
bugbugín. 

MAHOMETANO, jNA. adj. dcr. 
nang Mahoma. Ang n&uukol ó su- 
miísunod sa secta ni Mahonia. 

MAHOMETIZAR, n. nang Ma- 
homa. Mások 5 sumunod sa seCta ni 
Mahoma- 

MAHÓN. ni. Kayong sinüÜd na 
masiñsín, rnatíhay, at kiílay anteado 
ang karaní\v;\n. 

MAÍDO, m. Ngiaw. 

MAINEL, m. Barandiliá nang 
hagdán. 

MAirlNES. pl. Dasal sa mada- 
ling áraw, sa hapon,*at sa hating 
gabí na ginágawá nang manga ca- 
nofíigo^ 

MAÍZ, m, Mais. 

MAIZAL, m. der, nang 7naíz. Mai- 
san. 

MAJADA, f. Lugal na sílungán 
nang háyop kun gabí, at tulugán 
nang pastol. 

MAJADERÍA, f. Wíka 6 ga- 
wang mangmang,. labás sa kabáitan 
at nakamümuhí. 

MAJADERO, m. adj. der. nang 
majadería, met. Ang tawong mang- 
mang at matigás ang alo. ¡| Luga| 
na pinagm^masahan. 



MAJ 

Majar, a. Masahin. || iJurugin; 
dikdikín.JImet. Yamotín; muhiín. 

MAJESTAD, f, Kadaki.áan; ka- 
rángalan. Ngalang sa Dios lámang 
itinátawag, ai ngayo'y ginagamit sa 
manga Hári.||KadakiIáan; kamáha- 
lan nang paggawá nang anomán. || 
Ang kaporma^lán at kamáhalang na- 



-- 35S — 

MAL 

MALBARATADOR, RA. ni. y 

f. Mapagtapdn; mapagaksayá nang" 
pagaárí. 

MALBARATAR, a. Ipagljilí ng 
wala sa halag'á ang pagaárí;' aksa- 
yahín ó siráin ang pagaárl. || Saya- 
ngin. 

MALCASAR, a. palab. comp. ng 



l^kita sa pagmamukhá, ó kilos nang mal, at casar, Ipakasal ang anak sa 



smoman. 

MAJO, JA. adj. Ang tawong sa 

kaniyang manga kilos, paguugáli, at 

pananamit ay nagtátaglay nang ka- 

I unting kalayaán, ryos at dikit, na 

I sarili nang tawong ugálí ang lagay, 

\ at hindi mahal na á$al. || Mapag- 

I niatapang; matápang; rnayábang. 

\ MAL. ñi. Ang sama; ó masamá. 

I II Kasiiaán, ó kapalibhasáahg sa- 

l rili, 6 nang pagaárí. ||Sakit.|¡adj. Bá- 

gay na masamá: para nang masa- 

* MANG drazv, ivial día; masamanü saki/, 

MALA cnferniedad^ etc, 

MALA. f. Süpot na kátad, ó ta- 
bla, na pinagdádalhan nang suiat 
sa correo.^Correo. 

MALACOSTUMBRADO, DA. 
adj. palab. comp. nang mal, at acos 
lumbrado, Masamang kinágawían; ma- 
samanü; pinamihasnan. 

MALANDRÍN, NA. adj. Ma-^ 
sama; tñmpalasan. 

MALAVENIDO, DA. adj. pal. 
comp. mal^ at avenido. Mabigat ang 
ugá!í; hindí mariínbng makingálí sa 
kápowá. 

, MALAVENTURA. f. palab. 
con/ip. nang vial, at ve?ílura. Kasa- 
mán, ó samang pálad. 

MALAVENTURADO, DA. adj. 
'-palab. comp. nang mal, at ve?ilurado. 
Sci\ ¡ng kapalaran; ó kiítang pálad. 



isang salat sa manga sankap na kai 
langan sa ikáwawastó nang matriz 
monio. II n. y r. Magasawa, ó paka- 
sal nang walang tuto. 

MALCASO, m. Kataksüán; ka- 
sukabán. 

malcomido; DA. adj. palab. 
comp.: nang mal, at coinido. Kiíláng 
sa pagkáin; hindí busog. 

MALCONTENTO, TA. adj. pa- 
lab. comp. nang mal, at contento^ Ma- 
sükal ang loob. || Mapangulb; suail. 

MALCORTE. m. Paglabag sa ma 
ngá kautasang náuukol sa pagpütol 
nang káhoy sa bundok, pagüuling 
nang kihoy at iba pa. 

MALCRIADO, DA. adj. palab. 
comp. nang mal, at criado. Ang hin- 
dí ináaralan; masamang pinagkauga- 
li^n; walang pinagaralan. || Bastos na 
dgálí. 

MALDAD, f, Kasamán. f| Ang 
gawang masam.á. 

MALDECIDOR, RA. m. y f. 
Mapanírang puri, || Mapanumpá; ma- 
paglasuá. 

MALDECIR, a. irreg. gcr. mal- 
dicic7tdo: p. p. reg. maldecido: p. p. 
irreg. vialdito: iwd. prrs. maldige; 
inaldices; maldice; maldrcimos; ma'de 
cís; maldicen: perf. maldije; maldijis-^ 
te; maldijo; inaldijimos; maldijisteis; 
maldijeron: fut. maldeciré 6 maldire; 



— 35^ — 

MAL MAL 

(^•^) maldecirás 6 maldirds; maldecirá paninírang puri; pagmura. 

o maldirá; maldeciremos ó maldirc MALEFICENCIA. í. Ang hí- 

nios; maldeciréis ó maldinis; malde- lig, ó kuugaliang* gumawá nang ma- 

civkw 6 jnaldírdn: imperat. maldice sama. 

tu; maldiga él; maldigamos nosotros; MALEFICIAR, a. Siráan a»íg sí- 
maldecid vosotros; maldigan ellos: norman. |) Kulamin. 
subj. pres. maldiga; eU:.:Minpeíf. ;//^//- MALÉFICO, CA. adj, Ang naní- 
dijera; m<ildecir!a; maldijese; ele: fat. ni'á sa kapowá; bukab. || Mankukú- 
maldijere; etc. Tungayawin; sumpjín; lam. 

murahin.||Siráan nang puri; rnanírang MALP^STAR. n. Kabalisahán ng 

puri» II Mauuílá; rnanírang puri.=í;/ loob. || Tamlay; ó bigat ng katavv.ín. 

prójimo, Sumpaín; sitáing puri ang ká- H Damdam na bumábalisa sa atin, 



powá. =¿/6' lodo. Tuláan ang balang 
na; bala na*y liiiUng'yaw. || r. Mag- 
sumpáan; tnag sirr.án nang puri. 

MALDICIENTE, p. a.^lang inal- 
decir, adj. Mapagmurá; rna[)agtunga- 
yaw; maj.)anumpá; nuv;)aniulá. 

MALDICIÓN f. dlr. nang maU 
decir, Sumpá; mura; tungáyaw; dustá. 

MALDISPUES rO, TA. adj. May 
damdam; may sakit. 

MALDITA, f. fam. Ang dílá.— 
Sallar la maldita. Huag.„pigilan ang 



at hindi m:isay:)ay.|| Kaísalatán sa pa- 
minnühay. 

MALETERO, m. der. ng maletas 
Ang niangagavvá, at nagbíbili nang. 
maleta. 

MALF.VOLENCIA. f. Ang gá- 
¡ii, ó pagtalanim sa loob na tina- 
laglav'Sa kápowá lavvo, 
' MALÉVOLO, LA. adj. May ma 
satnang kalooban; ó mahílig sa pag- 
gawá nang masamá. 

MALEZA, f. Anof kasa^ifanáan 



dílá; magsasalilá ng katampahVsanan, nang masasamang damó na naka- 

^^c* sísira sa manga pananim. || Kasuká- 

MALDITO, TA. p. p. irreg, ng lan.||Ang kasinsinán nang pagsasangá 

maldecir, at maldecirse, y adj. Ang at pa.adadahon nang ibang káhoy na' 

tawong masamang lubina ?A\g pag- maliüit, na nagíging tila giíbat ang ^ 

uugálí at manga gawa. || Tampaiasan. kinábilagyan, para nang kulolkulu- 

■ Ang^^¿?//¿/^;/(^í</¿? 6 pinarusahan sa in- tan, káhoy dalaga, ele. 



fierno. (| fam. Anoma*y wa á: at si- 
násabi, walang \^Qyi.i\^G panyong mi- 
tira sa aki7i^ MALDITO eí pañuelo me 
ha quedado. 



MALCxASTAR. a. Sirain; itapon; 
aksayahín ang cári. 

MALMABLADO, DA. p. p. ng 

malhaldar, y adj. 'Pangihás magsa- 



MALECÓN. m, Pilápü; ó taml)ak lita nang di di|)at; di nahíhiyang 

na lupa b bato, na itinátayong pang- rnagsalitá nang masamá. 

hangá ó pangdefensa sa tiihig. MALHECHO, p. p. irreg. nang 

MALEDICENCIA, f. Panglilibak; malhacer. m. Oawang masamá. II adj 



(") Giiiá^amil ang maldirá, nixldirá^:, ni V\. J/ji^ ele Grauíul.i .sa kaiiiyaiiL; Guia 
de pecadores. 



MAL 
M.-isamang hitsura; pilipit; kiíbá; etc. 
Adjotivong inüáiapat sa tawong ina- 
satná ang tahas nang katawán. 

MALHECHOR, RA. m, y f . Ang 
gUín:\gavvá nang lihí.s sa kitowiran; 
para nang tulisán; magnanákaw, etc. 

MALHERIR, a. irreg*. couio 
seniir. Sugatan nang iviabigal; iiia- 
kasiígat nang uiabigat. [| r. M..isug,i- 
la»i nang mabigat, 

MALICIA, t. der. nang inal. Ka- 
saman: (nang isang báijay na ma-- 
sauíá ó nang vicio). || Ang pagkáhi- 
lig nang loob sa niasaniá, <5 sa ná- 
hilaban sa kabáitan, || fam. Hinálá; 
ó^ agamágaai nang loob, at sitiása- 
bing: akoy may manga híñala na 
Hoy hindi gayón niaráhil^ tengo mis 
MALICIAS de que eslO' ?io sea asi. \\ 
Híaáiá; ó palagay na masaniá: v. ,gr, 
iyay híñala moy ó palagav mo/ig 
masamá; esa es malicia ¿uya. 

MALICIAR, a. Paghínaláan; pig- 
salool)an nang masa-rná ang ibá.||r. 
Magáaloob; maghii.ágap; magbinlang 
= /é' cualquiera, Maghinálá sa 'ka- 
ngínonian; paghinaláan ang sinoman 
=í^;¿ cualquiera cosa. Magsaloob sa 
anoin¿ín. 

MALICIOSO, SA. aJj. der. nang 

malicia. Mapaghiriálá, palábintangin. 

II May dayá; puno nang kasanian, 

MALIGNIDAD, f. Kasauíán. || 
Hilig nang loob na sad}á sa masama. 

MALIGNO, NA adj. Ang ma 
híüg sa pa 
masarná. 
sirá. 

MALINTENCIONADO, DA. 
pal. coinp. nang //iily at intenciónalo, 
May masainang nás¿i; ó tawong lá- 
ging masauíá ang iníisip. 



357 — 

MAL 

MALMANDADO, DA, adj. pa- 
lab. comp, nang mal, at vi an- 
dado. Hindi naarímong sumunod. || 
Ang kung gumawá nang anomán, 
ay masarná sa loob ang pagsunod; 

. MALMETER, a. palab. comp. 
nang mal, at ineter. I buyo; sulsulán 
ang iba na giimawá nang masarná. 
II Siráan ang káoowá. 

MALMIRADO, DA. adj. palab. 
coinp. nang vial; at mirado. Walang 
gálang; walang pagtingín, || Hindi t¡- 
nítingnan; ó iaindí iginágaiang. 

MALO, LA. adj, Masarná; naka- 
sásama ||Pángit; ma!á¡t,||Misama ang 
pagnugáli at pamumuhay. jj May sa- 
kit. II Mahírap, pira nang: \y/ B. ay 
MAHÍRAP pagsilbihan, B. es malo de 
servir, etc. || f.im. Milikot; magalaw; 
niapagbásagulo, Karaniwang sabihin 
sa b:\iL =co7t, para, para con su pa- 
dre, Masamá sa, para sa kaniyang 
amá.=:=r/¿^ condicion^ Masamá ang pag- 



;¿aakálá, ó paggawá nang 
met. Miisamá; ó nakasí- 



uügaii. 



MALOGRADO, DA. p. p. nang 
malograr, y adj. Nasáyang; 6 nama- 
tay nang hindi panahón. 

MALOGRAR, a. Sayangin; huag 
samanta'.ahin ang anomán, para nang 
pagkikátaon, nang panahón, etc. || 
r. Masáy:.íng; maaksayá; mápagayon 
lámang ang hináharigad. 

xMALPARADO, DA. adj. palab. 
comp, nang ///.?/ ^\ parado. Ang nag- 
damdam tiang malakmg kasiraán sa 
anoniáji, para nang pagkihúog ng 
katawán, ó lakás, dáhil sa i-sang na- 
ging sakit na malual; ang pagka- 
sírá nang pagaáa, pagiíbigan, etc. 

MALPARIDA, f.^ palab. comp. 
nang mal at parida. Ang babaying 



MAL 

ina:j;asan; ó nakunan. 



MALPARIR, n. palab. comp. ng 
mal, at parir, Makunan maagasan. 

MALPARTO, m. pilab comp. 
iiang mal, at parto. P;ígkaagas; pag- 
kiknha nang kabuntisán. 

MALQUERENCIA, f. palab. 
co:iií). nang mal, at querencia. Pag- 
tafe4fir'ii sa kápowá. 
' MALQUISTAR, a. Siráan; o si- 
rain ang kápowá tawo: v. gr. sinira 
siyá nang kaniyang^ maiígá hapatid 
sa kápitan, /¿? malquistaron sus her- 
ma:c:s con el Gobernador cilio, || r. Ma- 
sírá; ó masiráan' sa kápowil: v. gr. 
Si Juan ay nasira sa á/cing amain, 
Juan SE malquistó con mi lio. |¡ Mdg 
\iW\x'k,-=.con su amigó, Masírá sa ka- 
niyang kaibigan. 

MALQUISTO, TA. adj. Nasiraan 
sa iba; ó kinagágalitan nang kápo^ 
wá. II Nakakasuklaman; ó nakasiika- 
lan nang loob nan^ kápowá. 

MALROTAR. 2i. ítapon ang pag- 
aáii. If r. Magtaoón nang ílri. 
' MALSANO,' NA. adj. palab, 
comp. nang 7nal, al sano, Nakasísirá 
nang kat;wán; 6 masasaktín. 



MAL 

MALTRATAR, a, palab. coiiip' 

nang 7?tal, at iraiar. Huag palanga- 
nan; siráin:. gamitin nang masamaing 
pagginiit. II Aüpustaín; salantaín; do- 
wahaginin; tampalasanin. 

IvIALTRATO. m, palab. comp. 
nang mal, at trato, Pagdowahagui; 
pagpaslang; pagpapahírap.||Masamang 
paj^gámit nang anomán. 

MALUCO, CA. adj. fam. Masa- 
saktín; mahíná. 
* MALVA, f. Malbas'; kbilotkuluran. 

MALVADO, DA. p. p. nang 
malvar, at malvarse, y adj Lubhang 
masamá. 

MALVAR, m. Kamalbasán; 6 In- 
ga! na maráming malbas. || a. Siráin; 
pasamaín. II r.^ Sumamá. 

MALVASÍAr f. Isa sa manga ka- 
lidad nang ubas, í\i sadyang mata- 
mis at mabango. i| A'ak na gáüng sa 
ubas na itó. 

MALVERSACIÓN, f. Ang ma- 
samang pj^^ggügol, ó paguiíkol nang 
anomán. || Pagaksayá; pagtatapón. 

MALVERSADOR, RA m. y f. 
Mapanírá nang árí; mapagiksayá. 

MALVERSAR, a. Siráin; gugulin 



MALSÍN, m. Ang mapamarali; ó ang salapi sa bágay na iba sa tala- 
mnpagMalitá nang laban sa kápowá gang pínaguukiilan. 



tawo. 

MALSONANTE. adj. palab. 
con) [^ nang mal, at sonante, Mahá- 
lay dingín. 

MALSUFRIDO, DA. adj. palab. 
comp. nang vial, at sujrido. Hindí 
maálam magtiís; walang pagbabat^. 

MALTRAER, a. irreg. como 
traer, palab. comp. nang mal, at 
traer, Salantaín; lamngín. — Traer á 
vial traer, exp. fam. Pagalín: huag 
mápahinga. 



MALVIVIR, n. palab. comp. ng 
inahy at vivir. Mabühay nang walang 
ayos. 

MALLA. í. Ang báwa't isa nang 
mata nang dala, bukatot, etc.; ó ba- 
lang pagitan nang dalawang buhol 
nang pagkálala nang dala, etc. II Ba 
liílí. 

MALLERO, m. der. nang 7nixlla. 
Maiigagawá nang dala, bukatot, etc.|| 
Mangagawá nang balütí. 

MAMA. f. anat. Suso. 



MAM 
MAMÁ. f. Inh; inang. 
MAMADA, f. der. níxng mama. 
Ang panahong isiniísuso nang bata. 
MAMADERA, f. de'i. nang mama, 
Isang cristal, na paiang redoma^ aL 
may tankay na cristal din, na ang- 
bibíg ay ¡sinásabak sa suso nang ba- 
bayi, at saka híhititin sa tankay af 
^nang m;ikuha ang gatas, na llindí 
makaya nang bátS, at nang ang suso 
ay lumanDot, • 

MAMADOR, RA. m. y f. Ang 
humíhitit sa mamadera, kung nag- 
bábaWas nang gatas ang manga ba- 
í bayi. 

I MAMAR, a. Susuhin; ó sumuso; 
I ututín. II íam. Kanin, Iámunin.=/a 
virtud co?t, 671 la leche. Másuso ang 
kabaitang kasabay nang gatas. 

MAMOSO, SA. adj. Malakc^s su- 
muso. 

MAMOTRETO, rn. Ang libró ó 
kuadernong pinagsüsulatan ñang nía- 
ngá bágay na íbig tandaan at nang 
M)áhusay pagkatapos. |( met. Ang ta- 
woñg lubhang mataba at bagol. 

MAMPARA, f. Kansel; bayubu; 
ó panábing sa pintó. 

MAMULLAR, a. Magutol sa pag> 
káin,||Mangiísap na hindi mkwata- 
san. 

MANADA, f. Kawang muntí 
nang manga tupa ó kamb¡ng.||ísang ^ 
dakot na damó; 5 ang dami nang 
damó, palay, etc. na masásakmal 
nang kamay.||fam. Pulutong nang 
tawo. 

MANADERO, RA. adj. Ang bu- 
mübukal.||m. Pasto! nang isang ma- 
nada. ||Bukal nang tiíbig." 
. MANANTIAL, adj. Ang tiíbig . 
na bumübukal.ljm, Ang bukal Q bi- 



.^59 



MAN 



niíbukalan nang túbig; batís. || met 
Ang ugat at pinagmu'án. nang ano- 
mán. 

MANAR, n. Bamukal; bumca- 
• long. Ji met. Magbiíhat; magmulá; 
mangáling.ang isang bágay sa. ibá,|¡ 
met. Sumagáná ang anomkn; lumá- 
x\?i)^'=.( sangre) de la herida. Bumá- 
lOng ang (dugd) sa %v\g'di\z=.( un ca^n-^ 
po) en ¿^§•?/¿^. Lumánap (ang isang 
párang) sa túbig. 

MANCA, f. fam. Ang kaliwáng 
kamay. 

MANCEBA, f. Babayi; kálunyá; 
kaagulo. ■ 

MANCEBO. m. Bagontawong 
kabataán. || Sa ibang oficio, ó arte ay 
ang upaban nang araw 6 buán, 
MANCILLA, f. Dungis; mansa. 
MANCIPAR, a. Supilin; alipinin. 
II r, Maging alipin; maalipin, 

MANCO, CA. adj. Putol ang 
kamay. |i Kimaw; ó pinkol; mankó. 
Ij met. Kúlang nang bahaging lalong 
kaiiangan: sinásabi sa manga siilal, 
discurso, etc.=¿/d la derecha. Mankó 
nang kánang kamay. 

MANCOMÚN (DE), mod. adv. 
Pinagkákaisahan nang dalawá ó ng 
madiá. 

MANCORNAR, a. irreg. coi^io 
acordar. Supilin ó amakin ang torong 
hindí pa m'ansó, na i.piígal ng daiti 
sa hipa ang manga süngay at tiang 
huag makakilos. 

MANCHA, f. Dungis; mansa; bá- 
tik. II met. Kasiraán nang puri. 

MANCHADO, DA. p. p. nang 
?na7ichar, y adj. Madungis; ó may 
mansa, 

MANCHAR, a. Dumhán; dung¡. 
san. II met, Sir&m nang puri ang 



MAN 



3(h 



kápowá. II r. Mngsiraán nang puri.¡| 
Magkáinansahan. y Maílla nsahári.=¿Y;//, 
de, en lodo, Mansahán naíig püiik; 
putikan. 

MANDA, f. Pagaálay; pag!)¡lji^^ay, 
II Kaloob; ó pauuina, lui nábibilin 
sa testamento. 

MANDADERA, f. Babayii.g ulii- 
sán nang manga mo7iJa sa labái ng 
inonastcfio, 

MANDADERO, RA. m. y f. 
Ulusán. Ij m. Lalaking utusán nang 
manga páiing 7'eligwso^ sa labas ng 
co?ive?ilo, 

MANDADO, m. Utos; kautusán, 
II Bilin; o pabi in. 

MANDAMIENTO, m. Utos; atas 
nang puno. || Bávva^i ¡sá nang sa'n- 



"g 



lima 



puong lit s nang Dios, at 
nang Santa Iglesia. ll pl. fa-m. An^ 
limang dah'ii nang kamay, kung giná^ 
gamit sa pagkiin sa lugal ng kutsara 
at tenedor; ó sa pagpapariisa sa ká- 
powá; at sinásabi: kumáin ?ia?ig ka- 
may, comió con los QUiZO mandamien- 
tos; pinar usahan siyang tinampal, 
le castigó con los cinco mandamien- 
tos. II for. Ang iiakaHÍat na tilos 
nang hukom. 

MAND/vR. a. Magutos; iutos. ll 
n. Mamábala; gumobierno. || a. for. 
Magkaloob; magpamana sa isa nang 
anomang bágay sa testamente. ||Ma- 
ngákó; magálay; magalok ng anomán. 
II Magpadalá nang anomán. || r. Gu- 
malavv; kumilos na magisá; lumákad. 
Karaniwang sabihin sa may sakit. 

MANDARÍN, m. Sa suusong at 
ibang kaharián ay ang namámahalá 
nang isang ciudad, at siyang humií 
hukom sa manga taga roon 

MANDATARIO, m. Utíbán, o 



MAN 

pinagiíutusan, |.| for. Pinamanahan sa 
testamento. 

MANDATO, m. Utos; bilin. 

MANDÍBULA f Síhang; pangí. 

MANDO, m. Kanangyarihan ng 
isang puno sa manga nasásako[) 
nivá. II Katnnkiilan. 

'MANDOBI.P:. m. Tagíi, ó ham- 
pas na dalawang kamay.- |¡met. Ma- 
saklap na báti. 

MANDÓN, NA. adj. Ang nangá- 
ngayáng malabis nang kaniyang ka- 
pangyarihan. Ginág^mit namang pa • 
rang sustantivo. 

MAN DRÍA. m. Ang távvong du- 
ngó, walang kabtilahín at diiag. 

MANDUCAR, a. fam. Kumíin. 

MANDUCATORIA, f. fam. Pag- 
káin; 

MANCA, f. Lii!)id na panálí ng 
manga kamay nang háyop. 

MANCAR, a. Talián ang pama 
uñaban nang kabayo. 

MANEfiA. f. Ang paraán nang 
paggawá nang anomán. || Ang pag- 
uugálí.|]Barageta r^ang saya.||pl. Ang 
manga kilos natíg isí. 

MANFLA, f/ñun. Babayi; ká- 
lunyá. 

MANGA, f Mangas. }j A>ig ba- 
hagi nang eje na kinasusuotan at 
iníikitan nang gulong. (| J?ituka nang 
bomba, lá 6 na ang sa sünog. || Dala, 
na pangis:Já. 

MANGLAR, m. Lili; latían; ó 
lugal na naggiígubat sa káhoy na 
pangátong- 

MANGO. m. Puluhan; tankay, || 
Tagdán. 

MANCíONaDA. f der. v%manga. 
Hampas nang baraso, ó nang man- 
gas* II Tíibig. 



MAN 

MANGOTE, m. aiim. ng manga. 
fam. Mangas na maluang at mahábá. 



36! — 



MAN 

gay na gfinawá nang kamay. || mil* 
Pagsas&nay nang tropa sa paraán 



II pl. fam. Mangas na ¡tim na pang- ng pakikidig'má. jj met. Gawá. 



ibabaw, na ginágamit sa paglatra- 
baho sa oficina^ at nang hindí ma- 
gasgás anií mangas nang frac ó le 
vita. 



MANIOTA, f. Ang lübid, 6 su- 
ga na itinátali sa pamáunahah ng 
kabayo, kim ipíniípugal ó isinísilong. 

MANÍPULO m. Sagradong ka- 



MANGUERA. f. náiit. Balindang sankapan, na isinásabit sa kaliwang 



na tabas mangas at may aikitrán, na 
panglimás nansf tiíbig sa sasakyán. 

MANGUETA, f. Panlog na pang- 
lavativa. || Pinga, ó panghikiíat. II Al- 
daba nang pintó (5 bintáná, 

MANIATAR, a. Talian; ó ga- 
pusin ang manga kamay. 

MANICORTO, TA. adj. Moikií 
ang kamay. || met. May kaimutan. 

MANIFACTURA, f. Gawá, ó 
yárí nang kamay. || Kayarían at hit- 
sura nang isang bágay. 

MANIFESTACIÓN, f. der majii^ 
feslar. Pac^papaháyag; pagpnpakilala. 

MANIFESTAR, a. i.reg. como 
acertar, Ipaháyag; saysayín; ¡patalas- 
tas; ipakilala ang anomang nálilihim. 



kamay nang Parí, sa ibábaw nang 
alba, na ang tabas nitó'y para rin 
nang estala, maikií lámang. 

MANIR, def. at walang ginága- 
mit kundi ang mgá persona at tiem- 
pong náririto: pres. ind. manimos; 
manís: ímperf. manía; manías: perf. 
maní; maniste; manió; manimos; ma- 
nisteis; manieron: fut. maniré; ma- 
niráís: etc.: imperat, manid vosotros: 
imperf. maniera, maniría, maniese; 
etc. fut. maniere, etc. a. Itingal ang 
lamangkati hangang kinábukasan, at 
ng lumambot at talaban ng sangkap. 

MANIROTO, TA. adj. Mapag- 
biyáyang lubhá. 

MANIVACÍO, CÍA. adj, fam. 



II r. Pakita.||Patalastás.||Magpahávag Walang anomang taglay sa kamay. 



nang na sa kalooban, ó ináakala. 
Máusisá. 

MANIFIESTO, Ta. p. p. irreg. 
nang vianifcstar, y aGlj. Tanyag; ha- 
yag; malínaw. [| m. Siílat na pinag- 
kakakilalanan nang katunayan nang 
anomán. || Ang pagtatanyag ng San- 
tisimo Sacramento^ at nang sambahín 
nang madiá. 

MANILARGO, GA. adj. pabb. 
comp. nang mano, at largo. Maháhá 
ang kamay. || nud. Maiung ang ki- 
may; nia|);igkaávvang gawa. 

MANILLA, dim. nang viavo. Ga- 
lang. 

maniodra; f 



Alinmnng bá- 



MANJAR. m. Pagkáing anomán, 
na liító at kákanin na lamang.|| Alin- 
VL\\n sa kapisanan nang bawa't isang 
pinta, ó palo nang baiaha.||met Pag- 
aaliw; paglilibang, na nagpíipatibay at 
nagpápahusay nang katawáñ^, nagpa- 
palago nang ísip, etc. 

MANJARRADA. f. Pagkáing sa- 
gáná. 

MANO, f, Kamay. || Ang dala- 
wang pamáunahan nang háyop na 
ápat ang paá. H Sa magkakarnfe ay 
alinmán sa ápat na paá nang háyop, 
kung piitol na.=y¿?;W;íZ. Kanan, = /^- 
quierda. Kaliwá. || Halo. IJ Pangügís. 
II Pangmulí nang sikulate, na ito'y 

46 



MAN 

ísang batong bilog na mahábá. || 
Balang bílang na \imá.=de' cazo. 
fam. Pangiit sa kaliwete ó sa kung 
gumawá ay kaliwang kaniay ang 
gawi. =¿2?i^ gaio Ang piilbós na pa- 
ratípol sa mukhá nang manga babayi. 

MANOJO, m, den nang mano. 
Tankás nang anomiin, || Kakanial; 
kabigkís; kimpal; haya; siíkong at 
anomang bigkís nang damó ó nang 
¡bang bágay, na madádampot ó ma- 
bibitblt nang isang kamay. 

MANOPLA, f. der. nang mano. 
Baliítí na ibinábalot sa kamay. || Lá- 
likong g^mit nang kotsero. 

MANOSEAR, a. der. nang ma^io. 
Lamasin; himilin; kamalín nang ka- 
may ang anomáu. 

MANOSEO, m. der. nang ma?ío. 
Paglamas; paglamutak. 

MANOTADA, f. der. nang 7?ia?io. 
Tampal; dágok. || Tampi. 

MANOTEAR, a. der. nang ??ia?io. 
Sampalín; dagukan. || n; Ikumpás na 
nialabís ang kamay sa pagsasalita, 
at nang mapalinawan, ó maipakilala 
ang damdam nang ating loob. 

MANOTEO, m. der. nang >;í^;/^. 
Pagsampal. ¡| Pagkumpás na mala bis 
sa pananalitá. 

MANQUEAR, n. der. ng ;;/^;^f^. 
Ipakita nang isa ang kaniyang ka- 
mangkohán: ó magmankumankuhan. 

MANQUEDAD, f. Kamankuhán. 
II met. Kasiraán; ó kakulangán. 

MANSEDUMBRE, f. Kababáan; 
kalubay&n, 5 kaamuan nang loob, 
ó nang paguugálí. 

MANSEJÓN, NA, adj. der. ng 
?na?iso. Háyóp na lubhang maámó. 

MANSIÓN, f. Pagpapahingi; pag- 
«gil sa isang lugal. || Páhingahan; 



— 362 — • 

MAN 

hantungan; tiraban. 

MANSO, SA. adj. MaAmó, ó ma- 
Inbay na loob.|| met. Tahímik; ma- 
báhang loob; maálam na \oob.^=(le 
corazón.^ Ma^Iam na \ooh'=:e?i co?t^ 
versar. Ma 1 u ba y rn a ki pa gíisap. 

MANTA, f. Kiímot na makapal 
at mabalahibo. 

MANTECA, f. Taba; mantíka. 
II Ang langís na lumiílatang sa ga- 
tas pagk-ilü.ó. II Langís nang kaka.w, 
maní at iba jnmg bungang káhoy 

MANTECOSO, SA. aÜj. de.i. 
nang ;//^;¿/¿^<f^. Maman tík¿i; ó náwa- 
wanki sa mantíká. W Malinamnam. 

MANTEL m. Mantel. 

MANTELLINA, f. Lambong; ína- 
Avak. II Damit na parang panyong ma- 
lápad na tinálalukbong nang manga 
señora sa ulo, at ibinábalot hangang 
bííh'kat, ó kalahaií nang katawím. 

MANTENEDOR, RA. m. y f. 
Ang namámahaiíi sa larong páris ng 
iornco, carrera nang kabayoí etc. = 
(k, en U7i lomeo, Namámaha'á nang, 
sa isang torneo. 

MANTENER, a. irreg. como te- 
7icr. Magpakáin; mantinihín; ipag- 
laán ang iba nang ikabiíbiihay. ¡¡ Ata- 
layan. II Alagaán ang anomán at ng 
huag masíra. (| Ipa.^lal.)an; ipagtangoi 
ang anomán. íl for. Papanatilihin; arn- 
ponín ang isang tavvo sa posesión, ó 
paghaháwak nanu anomán =i( corres- 
p07idencia) con algnno. MakÍ!)ag-sn- 
Icalán sa kangíno:nan.=(^/¿í casa) en 
buen estado. Alagáan (ang pamamá- 
bay) na panatilihin sa mahntini; la- 
gay. II r. Manatiü; mamalági. i| Mabií- 
hay; kumáin nan,<2; hánap na sarili. 
'=^con, de pan. Mahiíhay sa; 6 ku- 
máin nang tinápay.::rr67/ paz. Mana- 



MAN 

tiii sa katahimikan. 

MANTENIENTE (A), adv. niod, 
Sa boong lakás nang kamay; daia- 
wang kuruay; 6 sapuhín naiig dala- 
wang kamay. 

MANTENIMIENTO, m. Pag- 
papakáhi; pagkáin. || Pagkabíihay; ó 
ikinabiíbuhay. 

MANTEO, m. Ang capang itim 
na niahábá at may kiiello, na ipi- 
naíibabavv nang manga Clérigo sa 
kanilang hábito, 

MANTEQUERA, f. der, ng man^ 
teca. Ang kasankapang* piíiaggágawan 
nang mantequilla', d.i gayón din ang pi- 
naglálagyan nang iniháhayin sa mesa. 

MANTEQUERO, RA, m. y f. 
der. nang 7}ia?ileea, Naglítinda nang 
7na?ileqiíilla, 

MANTEQUILLA, f. dim. nang 
maiiteca, Laknip nang galas nang ba- 
ka, na hinalüaa nang asükal ó asín 
at saká binací. 

MANTERA, f. der. nang manió. 
Babaying niangagawá nang manto, 

MANTERO, RA. m.^ y f. der. 
nang 7nan¿a. Ang humáhabi nang 
manga kSmüt na makakapal at uiay 
balahibcJlAng-nagLÍlinda nang manga 
kümot na itó. 

MANTO, m. Inavvak; ó lambong: 
gayón din ang távvag sa ilinátaluk- 
t)ong sa alo at katawán, na hangang 
bayawang at nakatálí rito. || Ang n^ia-. 
halagang pananamit nang nigá Hárí, 
príncipCy caballero^ ctc, na, nakaba- 
lábal sa balíkat at nakahilahod han- 
gang liipá. II Aag damil nar^g manga 
colegial, na parang hábilo, \\ met. Ang 
nakatátakip; nakakakanlong sa ano- 
mán. 
MANUAL, adj. der. nang 7nano. 



363 — ^ 

MAN 

Gagawín nang kamay. UMadalinghna' 
neho; madaling ilípat sa ibang lugal. 
II Magaang unawáin. |¡ Masunurin at 
malambot ang ugá¡í. 

MANUBRIO, níi. Ang tatangnán 
nang alinmang kasankapan. 

MANUFACTURA, f. Gawá ng 
kamay. 

MANUMISIÓN, f. der. bg 7?ta- 
7iumiti7\ for. Pagtimáwá; ó pagpa- 
pawalá sa alipin. 

MANUMITIR, a. Pawalán; ó ti- 
mawáin ang alipin. 

MANUPRECIAR. a. Halagaban 
ang isang bágay na yárí ng kamay, 

MANUPRECIO.,m. Ang halaga, 
ó kaupahán nang gawá nang kamay. 

MANUSCRITO, TA, adj. Sú- 
lat kamay. Ginágamit namang pa- 
rang siístantivo. 

MANUTENCIÓN, f, Ang pag- 
papakáin. || Pagbibigay nang ikabubu- 
hay. II Pagpapálá at pagaampón, 

MANZANA, f. Mansanas.||Sa ma- 
lalaking pamamayan ay báwa't isang 
pook na maráming báhay na daidaiti, 
at nalílibot nang daán, na siyang 
ikináhihiwalay sa ibang pook. || Ang 
tuktok nang puño nang espada, 

MANZANAL, m. der. nang 77ian- 
za7taj y 

MANZANAR, m. der. 77ia7iza7ia. 
Lüpáng may tanim na maráming 
ina7iza7ta, 

MAÑA. f. Liksí; talas. || Kalali- 
nnhan. || Kaugalían; hílig. || Bíkas. || 
Lalang. 

MAÑANA, f. Umaga. || adv. t. 
liiikas. II met. Ang panahong dára- 
ting. II Hindí malüluatan: v. gr. hindí 
MALÚLUATAN at dáratÍ7ig ang mailgá 
sasakydn^ mañana ve7idrá la flota^ 



MAQ 

MAÑANICA, TA. f. dim. iiang 
fítanana. Umágang-urnaga. 

MAPA. m. Mapa. II Mangibá :sa 
lahat; humigit sa iba: v. gr. ang bá-^ 
yan nang Balíwag ciy nañgÍñgiba, ó 
MAriíGiT KAYSA IBA sci sombrero; el 
pueblo de BaVmag es la mapa de los 
sombreros. 

MÁQUINA, f. Mákina.ymet. Ka- 
pisanan nang niaiáming bahaging ka- 
buoítn nang ¡sang bágay. || met. fam. 
Káramihan; ó kasaganaan: v. gr. may- 
robu akong maraming liiíkó, tengo 
una MÁQUINA de libros. \\ tnet. y farn. 
Ang báhay ó edificio na malaki at 
marangal:- v. gr. yaong daktld nang 

LAKI AT MARAÑGAL NA EDIFICIO nang 

Escorial^ aquella gran uaqvxNA del 
Escorial, 

- MAQUINACIÓN, f, Lalang; silo; 
paráyá. 

MAQUINARIA, f. der. n^ng md^ 
quina. Ang karunungang nagiiítur^ 
nang paggawá nang máquina. || Ka- 
sanan nang manga ??iáquina, 

MAQUINISTA, com. der. nang 
máquina. Ang gumágawa nang má- 
quina. 

MAR. m. y f. Dágat. Iló*y may 
sarisaring ngalan ayon sa bípang ki- 
nálalagyan ó kínátatabih::in. j| met. 
' Tinátawag din namang gayón ang 
¡bang nialalaking láwá, para nang 
Caspio, nang Muerto, etc. 1! met, 
Along mataás sa dágat; ku ng may 
, sigua 6 may malakás na hangin. — 
afta 7?iar. Laot nang dágat. — 7nar alia 
Ang dágat na maalon dahil sa sigua. 

MARAÑA, f. Dáwag.||Kasukalan 
nang damó. (I Ang gusot nang sutla, 
sinúlid, etc. at ang hinabing kayo na 
ginamitan nitó, || met. Ang pagkagu- 



364 — 

MAR 

sot sa lílakán ó labayán ng sutUí 6 
sinulid. II met. Ang kasinungaÜngang 
ibinangon at nang maguió ó masíia 
ang anomang hangad nang iba. 

MARAÑKRO, RA. adj. der. ng 
maraña, Máhílig sa básagulo; ó ma- 
pagbásagülü. 

MARAVEDÍ, m. Beüs; ó-ma- 
rabih's. 

MARAVILLA, f. Katakatakang 
pangyayan, || Pagtataká.— ^.í las mil 
maravillas, aiod. adv. Lubhang ma- 



MARAVILLAR, a. Papagtakhin; 
pamanghaíii.ll r. Magtaká; mangualas; 
mc\man<j;há. 

MARAVILLOSO, SA. adj. nang 
maravilla, Kahangáhangá; katakata -. 
ká. II Magaling na lubha. 

MARBETE, m. Kapirasong pa- 
pel na inilálagay sa dulo ng manga 
bulos nang kayo, iia kinásusulatan 
nang bilahg nang hábá nang bulos 
na yabn. 

MARCA, f. Ang provi?icia, at 
siná^abi provincia 7ia7ig Bulakány 
PROVINCIA 7ta7ig May7Úla; marca de 
Bulakdn, marca de Malilla. \\ mil. 
Carlabb7i na pansiikat sa recluía ó 
quÍ7ilos.\\T3L\^.] tanda; talak,j¡Panan- 
dá; panatak; pangtalá. || Pagtatatak; 
pagta.tandá. 

MARCAR, a. Talaán; ó marka- 
hán. f) met. Mápansin; o máhalata s¿i 
kápowá ang anomang bágay na sií- 
kat mahalín. 1! met 'Itaán; itunkol.= 
á, con Jiierro, Tatakán; 6 heíohan 
nang báknl. 

MARCIAL, adj. Ang náuukol sa 
digmá 6 pngbabaka. || Formal at tá- 
patan; ó tálastasan sa pakikipagiísap 
ó sa pakikisynia. 



MAR 

MARCIALIDAD. L Katapatíin at 
pagkahayag nix loob. || PagkaanyóTig 
baya ni. 

MARCO, m. Markó; tumali; ó 
paina nang pintó; at iba pang gan- 
ganitó. II Kalahátíng libra, na timbang 
sa ginto 6 pílak. ¡| Howaran na pi- 
[ nagkükunan nang bigat at tákal ng 
¡ manga panimbang at takalán. 
i MARCHA. L Paglákad; pagtúlak. 
¡I mil. Ang tug"log nang trompeta, 
tcinibol ó música^ na taán sa paglákad 
nang tropa at pagdadangal sa ma- 
nga puno. 

MARCHANTE, p. a. ng marchar, 

II in. Mángang ilakal. || adj. Isiáuukol 

¡ sa comercio, ó pangangalákaL || Ma- 

I buti; mahiísay na kalidad; matá- 

tangao. 

MARCHAR, n. y r, Lnmákad; 
umalís; tumiílak. 

MARCHITABLE, adj. dcr. ng 
viarchitar, Lantahin; kupasín. 

MARCHITAR, a. Lantahin; pa- 
kupasin, yumiin; laingin, || met. Pa- 
yayatin; pahináin at pakupasin ang 
ganda. |j r. Malantá; kamupas; niatu- 
yó. II met. Mangayayat; humíná. || . 
Pumángit; kumupa^ ang ganda. 

MARCHÍTEZ. f. Pagkalantá. ii 
Panghihíná; pangangayáyat. ¡j Pagku - 
pas nang ganda. 

MARCHITO, TA. adj. Lantá; 
yumí; kupás; tuyo. 

MAREA, f. der. nang mar^ Ang 
' paglakí at pagkati nang, tiíbig sa 
dágat. II Ang lugal nang pasigan ng 
dágat na lumülubog, kung lakí ang 
tiíbig. II Ang palaypalay na hanging 
nagbÜDuhat sa dágat. 

MAREAJE, m. der. nang mar. 
náut. Tungo, 6 daang tinátaglay sa 



MAR 

paglfalayag nang mang¿i sasakyán. 

'mareante, p. a. nang marear, 
y adj. Ang may oficiong maglayag- 

MAREAR, a. Palayagin; ó pala. 

karin ang sasaky?'in at pamahaláan sa 

paglalayag, || Magtindá nang hayag. 

II met, y fam. Pagalitin; papagini- 

tin ang ulo: v. gr. huag ??iong pa- 

PAGINITIN, ó MUHIÍN ang ulo ko, 710 

vie MAREES la cabeza. || r. Magálit; ma- 
nuihi; magínit ang ulo. || Maiiílá; ma- 
hilo; alibadbarán sa pagl:.\layag. || Ma- 
basá ang mangk kalákal sa paglalar 
yag: 

MAREJADA, f. der. nang mar. 
Gdlong; álong malakí; daluyong. 

MARE MAGNUM. joc. lat: Ka- 
saganáan; kalakhán; 6 kaguluhán ng 
ano man. 

MAREO, m. der. nang. ;;/(^r. Luiáí 
ó pagkalülá. || met. y fam. . Muhí; 
pagkayamot. 

MARETA, f. der. nang mar. Ang 
untiuíiling paglakí nang alón sa d^- 
gat, dáhil sa hangin. 

MARFIL, m. Gáring, 

MARGEN, m. y f. Gílid; tabí; 
pangpang, etc. || Sa pa[!)el ay aun- 
man sa manga nota 5 babalá, na 
¡ni álagay sa gílid niyá. 

MARGENAR, a. Iwanan ang pa- 
peí na sinüsulatan ó nilílimbagan, 
nang kapirasong puang na rnalinis 
sa tabí. V. MARGINAR. 

MARGINAL, adj. der. nang inár^ 
gen, Ang nasa margen; 6 náuukol 
sa margen. 

MARGINAR, a. Itanda; ó isií- 
lat ang anomán sa margen nang 
isang süjat ó escrito, 

MARÍA, f. Ngalang kátamistami-- 
san at kagalangálang nang Iná ng 



MAR 

Dios. II f¿im. Ang kandíláwg patí, na 
inilálagay sa itaás nang tenebrário. 

MARICÓN, m. Lalaking anyong 
babayi at duag, 

MARIDABLE, adj. Pagsasarna 
at pamimiúhay,. na nádarapat í^a mag- 
asawa. 



366 



MAR 

MARINO, NA. adj. dcr. nang 
mar. An.ií" náuukol sa d^ígat. I! m. 
Ang nagáral nang* arte naug pag- 
ialayag; ó ang nagsísilbi sa viar¿7ia, 

MARIPOSA, f. Paroparó. 

MARISCAL, ni. Ang nagiálagay 
nang patos na bákal sa paá nang 



MARIDAJE, ni. Ang pagkaká- k:ibayo. = r/í/ campo. Pangalawá nang 
sama, at pagkakáisang loob nang tenicnic ^oicraL 



magasawa. Ii met. Ang pagkakálakip, 
ó pagkak.^ayos nang ilang bágay, 
para nang pagkakílayos nang dala- 
vvang kiílay na pinagakm¿l, etc. 
MARIDAR, n. Magasawa; paka- 



MARISCAR. a. Manalabá; ma- 

nusó; nianaliong; etc. 

MARISCO, m. der. nang }narn 
f\^gálang itinátawag sa tunkol ma- 
kákaing lübo sa dágat, at niay ba- 



sal. II a. mel. Paglakipin; nagsamahin; lat na para nang kapís, tahong, ta- 
ikasal. 

MARIDILLO, m. dim. nang vía- 
rido. Ang asawang masamá al há- 
mak. Siiiásabi; itó sa laiaki. 

MARIDO, m. Ang lalaking asa- 
wa nang ¡sang babayi, 

MARIMACHO, m. Lalakinin; ó 



labá, etc. 

MARISMA, f. der. nang mar, Lií- 
páng kundlubog kun laki ang tu- 
big sa dágat; ó ang liíbig^ sa íiog 
na mu!á rin sa dágat. || Pasigan ng 
dágat. 

MARITAL, adj. der. nang ;^/íz- 



babaying ang iaki nang panganga- rido. Ang náuukol sa lalaking asawa. 

tawán at anyo ay tila laiaki. MAR. TIMO, MA. adj. der. ng 

MARIMORENA, f. fam. Pag- 7?iar. Náuukol sa dágat ó doon tu- 

aáway; pagtatákapan. uiiíbo, para nang talaba, kapís, etc.; 

MARINA, f. der, nang mar. o nakalapit sa dágat para ng puerto, 

Baybayin; baybay dágat. || Manga sa- pasigan, etc. 

sakyán ó ar?nada nang i.sang kaharián. MARITORNES, f. Babayíng ma- 
lí Sundalong dágat. sama ang tabas, bagol at \valang 

MARINAJE, m. raer, nang mar. nálalamung gagavvín, at may pag- 

Kalunkulan nang sundalong dágat* katalipaijdás ' 



II Ang katipunan nang manga ma- 
rinero, ó nang manga niagdaragat. 
MARINERO, m. dcr. nang ma- 
riño. Ang tawong dágat; ó nagláia- 
yag. I] Su;.ó, na gayón ang ngalan 



MARLOTA, f. Pananamit moro, 
na tila sayo nang vaquero ^ 

MARAÍITA. f. Palayok na tansó, 
na m.iy takij) at tatangnang bákal. 

MARMITÓN, m. Ang bataán sa 



11 adj. na dnásabí sa daong, na tía- ktu.ína; ó batang utusán sa kubíná. 

kahandá at maipagdáragat na. MÁRMOL, m. Batong mármol. 

MARINESCO, CA. adj. dcr. ng MARMOLISTA, m. der. nang 

marino. Ang náuukol sa manga nui- mármoL Ang gumágawa nang kasang 

nnero; ó sarili nang mangi marino, kapang mármol. 



MAR 

MARMOLIZAR. a. der. nang 

viármoL Gawing hitsurang mármol, 

ó imukhá sa mármol. 

¡ MAROMA, f. Lübid na malakí. 

! MARQUÉS, m, Ngalan nang 

\ isang pagkaginoong mataás 



— 367 — 

MAR 

tatangol nang tiínay na religión. || 
met. Ang nagtítiis nang malalaking 
kahirapan. 

^ MARTIRIO, m. Ang kamatayan, 

ó manga kanirápang dinádalitá, da- 

'í'jhil sa pagíbig kay Jesukristo, ó pag- 



M ARQUES A. f. Babaying asawa tatangol nang tiínay na religión. || 



nang marqués; ó nabao sa viarqnes; 
ó talagang ginoo na may títulong 
gayón. || Ang pinakahubong na lona 
nang tienda de campaña, || TáWag na 
ipinangíit sa babaying pisak ang mata. 

MARQUESINA. , f. Bnbong na Pasakitan; pagpighatiín 
lona nang tienda de campaila^ na si- MARTIRILOGIO. m 



AÜnmang kahirapang matagal at 
lübhang malakí. 

MARTIRIZAR, a. Pahirapan; 6 
pataín ang kápowá, dMiil sa pagta- 
tangol nang tiínay na religión. || met- 



lung.'ín sa u'án 6 sa araw. 



MARQUETA, f. Piraso ó bun- 
tón nang pagkit ó tíná na hindí 
pa yári; ó hindí pa nahiíhusay ó di 
napagpápala. May ibdibang liaibnng 
at hitsura. 

MARRANO, NA. m. y f. Bá. 
boy. II adj. Salaülá; nakaiírimarim. 

MARRAR, n. Magkiílang; ma- 
ma 11. II met. Málihis na matowid. 

MARTILLA];)A. f. der. nang 
martillo. Pukpok; 1 á^ó nang mar- 
tillo. 

MARTILLAR, a. Pukpukín ng 
martillo. || r. Magpukpukan 
martillo, 
MARTILLAZO, m. aum 
.martillo, Pukpok na malakás nang 
martillo. 

MARTILLO, m. art. Martillo. 

II Ang tawong pumápayapá, ó pu- 

míiputol nang anomán, para nang 

MÁMAVAPA 6 MÁMUMUTOL 7iang ere- 

lúa ó naníí; 7na?iíj'ci bisio, martillo 

f de las heregias ó de los vicios* 

¡ MÁRTIR, com. Ang nagtiis ng 

kamatayan ó ibang pahírap, dáhil 

: sa p.igíbig k:iy Iesiikr¡s!.o; at pag- 



Ang li- 
bró, ó listáhang kiníisusulatan nang 
ngalan nang manga mártires; at ga- 
yondín ang kinótatalaan nang lahat 
nang kilalang santo. 

MARZO, m. Ikallong buán nang 
taon, áyon sa áting cómputo, 

MÁS. adv. comp. Láló; mahigit; 
lampas; malakí; marami.=¿/^ cien pe* 
sos, Mahigit sa sandaang piso. || 
conj. advers. Ngiíní; dátapuá; kundi. 
—d vías, mod. adv. Bukod sa; ó 
bukod pa sa, — á ?nas y mejor, mod. 
adv. Malakí; rnagaüng. — ?ii mas ni 
mc7ios. expr. AValang labis at külang; 
nang walang pinagibhán. 

MASCAR, a. Nguyaín; ó ngamu- 
yá.||Magsalitá nang malábó, na hin- 
di máintindihan. 

MÁSCARA, f. Susonsusong pa- 
pel na ginawang rnukhang tawo, at 
ang karani\va*y masama ang hitsura, 
at iiinátakip sa mukhá. || Pananamit 
na kibhang tangí ang hitsura na ta- 
lagang ginawa at nang huag máki- 
lala ang may suot.||Ang piging, na 
ang lahat nang umáabuloy doón ay 
\\\\<.\jniíscara || met. Dahi'án; takif); 



nang 



balatkayó. |j com. Ang tawong may 



MAS 



— 368 



MAT 



takip ang mukhá at nang huág má- 

Iv 1 I T 1 íí 

MASCULINO, NA adj. Ang sa- 
rili, ó iiHüiikol sa lalaki. || met. Pa- 
nanaüláng mabagsik at biihay na 
buhay* 

íMASILLA, TA. f. dim. ng masa. 
Munting masa. || mil. Ang* salaping 
tinítipon nang manga siindalo at caío 
sa kanilang capHihi, na laáa sa ka 
nilnng dinádamit. 

MASLO. m. Piíno nang buntol 
nang manga háyop, 

MASTELERO, m. dcr. nang mas 
iel. náut. Ang albor na muntí, na 
nakagapus ó nakakabit sa dulo ng 
albor na malakí nang alinmang sa- 

iMASTICAR. a. NgLiyaín; lubahín 
sa bibig. II Bumuíonbulong. 

MASTIGADOR. m. Ang iniK\. 
lagay sa bibigf nang manga kabayo, 
na lila freno at nang hindí maka- 
pang,igat, at makakáin man. 

MATACANDELAS, m. p!. Pa-- 
matay nang ilaw. 

MATADERO, m, Ang pátayan 

nang háyop na ipinagbíbili sa plaza. 

II mct. Panghayok nang paga! ó 

pangpahírap: v. gr. ajjg viaglakhay 

7img luhhajig vial ayo aroiváraw a y 

isang PANGHAYOK NANG PAOAL, cl ir 

tan lejos todos los días es tm 3iatadkro. 
MATAFUEGO, m. Ang bom- 
bang pamalay nang sünog. || pí.'^ 
Ang bombero, ó alinmang t?iwong 
sa mangí ciudad a y talngang iti- 
naang umabüloy sa pagpatay nang 
SLÍnog. 

MATALOTAJE, m. Ang manga 
handang pagkáing dinádala ó biná- 
baon sa sasakyán. |.| met* y fam. Ang 



kapisanan nang manga bágay na sa- 
mutsámut. 

MATANZA, f. Ang pagpapatay, 
6 pagpatay, laló na kung b¿iboy.(| 
Buntón ó ka¡)isanan nang manga bá- 
boy na p\lain. II Ang pagkikamalay 
na gavv.i nang pagi'bibaka, ó pag- 
aáway. || met. Pa!j,sisík ip; pagpipilit; o 
pngpapakamatiy sa anomán: v. gr. 
Ang hoo kong paosisíkap, pagpipílit; 
ó PAGPAPAKAMATAY ay a?ig siyay mag- 
hago, toda mi matanza es que el se 
corrija, 

MATAR, a. Pumatay sa kápowá. 
II Pataín ang álab, ó liab, para ng 
PATAÍN ang ílau) o apoy^ matar la 
luz ó el fuego, (j Subhan, II met. Yii- 
mamot; makamuhí nang salitang ma* 
í-gál wálang kabuluhán: v. gr. niyá- 
YAMOT ako 7ia?ig tazvong ifo ?iang 7?ia' 
ramifig niañgá ta?io?ig ?ia paulol, este 
hombre me imata con tantas preguntas, i 
II r. Magbigtí; magpakamacay.||Mag- \ 
pátayan, || met. Magsumákil.=^¿ tra^ \ 
bajar, Mugsumákit nang paggawá.= : 
co?i U7t 7iecio, Makipaglalo; makipag- 
áway sa isang hunghang.=/>¿7^ coft^ 
seguir algU7ia cosa, Mrgsumákít; niag- 
pakamatay sa pagkakamit nang ano 
mang bágay. 

MATARIFE, m. Mámamatay ng 
háyop na ilinítinda sa bayan. 

MATASANOS, m. pl. fam. lit 
sa masamang nicdico, 

MATASIETE, m, Mayabang; 
hambog. 

MATERIA, f. Ang bhgay na isi- 
nankap sa anomán, ó mangyáyaring 
magawang anomán. || Náná; Inga, jj 
met. A'iiimang bágay na pinagiíusa- 
pan: at sinásabi, iya'y p,aoay na ma- 
haba, esa es materia larga. \\ met. 



MAT 

Dahilán; pinagmulán. 

MATERNAL, adj. Ang náuu- 
kol, ó sarili nang iná. 

MATERNIDAD, f. Ang pagka- 
ina. 

MATERNO, NA. adj. Angnáuu- 
ko , ó sarili nang iná. 

MATIZ m. Ang pagkakásalit at 
pagkakabagaybágay nang sarisaring 
kdra^^ II Bátik, 

MATIZAR, a. Pagsalitín nang 
manyos na pagkakáakmá ang manga 
kiílny, at nang lumabás na maínam 
sa tingín. || Lagyán nang báúk,z=:¿:on, 
de colores. Batikan nang külay na 
mahuhüsay ang pagkakáayos.||r. Mag- 
hatikbalik. 

MATORRAL, m. Ang párang na 
ínasiíkal at mad/kvvag. 

MATOSO, SA. adj, Madáwag; ó 
naggiígubat sa káhoy na dádalawang 
laon ang biíhay. 

MATRACA, f. Pagupak, ó pa- 
lakpak. jl^író; oyam na ipinangaa- 
ghhi. Karaniwaag gamiting kasama 
nang verbo dar. 

MATRAQUISTA, com. der. ng 
matraca. Ang palabiró; mapanglibak. 
II Ang tagatugtog nang matraca. 

MATRICIDA, com. Ang natay 
s.i sariling iná. 

MATRICIDIO. m, Pagpatay sa 
saiiling iná. 

MATRÍCULA, f. Listang kiná- 
tatiiiaan nang ngalan nang manga 
l4VVo nang i-sang kapisanan. 

MATRICULAR, a. Isií'at ang 
ngMian sa niitrícida, II r. Pasiilat; ó 
m^gmatrícula 

MATRIMONIAL, adj. der. ng 
matrimonio. Ang náuukol sa matri- 
monio; sarili nang matrimonio o nang 



369- 



MAT 



magasawa. 

MATRIMONIO, m. Isa sa ma- 
nga sacramento nang Santa Iglesia, 
na nilalang ni Jesukristo lípang ma- 
bigyang dangal at kabánalan ang pag- 
aasawa. || fam. Ang magasawa; pag- 
asawahán, at niwíwikang: sa silid na 
itoy may nátitirang magasawa, ó 
isang PAGASAWAHÁN, en este cuarto 

vive un MATRIMONIO, 

MATRITENSE, adj. der. nang 
Madrid. Ang tiíbó sa Madrid at ang 
náuukol sa marangal na villang yaon. 

MATRIZ, f. Bahaybátá.lJAng huí- 
mahan nang letrang panglimbag. || 
adj. met. Bágay na pinakapangulong 
pinangalingan nang ibang kaparis ni- 
yá. 11 Ang kasulatan ó escritura y na 
naíiwan sa protocolo nang escribano^ 
na pinagkiíkunan nang saün nang 
anomang pinagkáyarian nang mangíl 
nagsiotorgá noón: tinátawag namang 
registro ó protocolo. 

MATRONA, f. Babaying ginoó 
at banal, na pdnó sa isang pama- 
máhay. ll Plílot. 

MATUTINO, NA, adj. Ang ná- 
darapat sa mangi oras sa umaga. 

MAULA, f. Bágay na hámak at 
walang kagamitán. || Kasukabán; pa- 
ráyá. || Ang paragalang ibiníbigay sa 
alílá nang iba. jj com. fam. Mapa- 
ngíitang na magbáyad díií, ó mahí- 
rap magbáyad. 

MAULERÍA. f der. nang maula. 
Tindahan nang retaso; o pinagtaba- 
san nang sarisaring kayo. II fam. Ka 
suitikan; kadayaán. 

MAULERO, m. der. nang 7naula. 
Ang nagt^ítinda nang pinaglabasan 
nang sarisaring kayo.||met. Sinungá- 
ling at magdaráyang maiúnong mafe- 

4? 



MAY 

Ungid nang masamang násá, na híndí 
agad máhalata/ 

M AULLADOR, R A. adj. Mangí- 
yawingf püsá. 

MAULLAR, n. Ngumiaw. 

MAULLIDO, m. y 

MAULLO, rn. Ngiaw nang píisá. 

MAUSOLEO, Hi. Líbingang ina- 
tilag. 

MÁXIMA, f, Hátol, 6 áral na pat- 
nngot 6 pangákaysa mabubuting ga- 
wá; p^iínong áral. 

MÁXIME, adv. m. Lalongíáló; 
unauna: wikáng latín na ginágamit 
nang^kaslílá. 

MÁXIMO, MA. adj. sup. nang 
grande. Lubhang malaki; singkad; ó 
walang- kasing* lakí sa kápowa 
niyá.jjMalakíngmalakf. 

MAYO. ni. Ikalimang buán nang 
taon, ayon sa ating cómputo. 

MAYOR, m. iing piínó nang 
¡saig kapisanan.¡[Ang oficial primero 
nang alinmangf oficina. \\ adj. com. 
Malaki; pangulo; ó magaling kaysa 
iba. II pl. Angf manga magulang-; 
káfiunuan; ó pinangalingang manga 
tawo,=^i? edad. for. Ang tawong su- 
mápit na sa edad na takdá nang 
manga leyes, na makapamahálá sa 
sarili, at huag magkailangan nang 
tutor at curador man. 

MAYORAL, m. Ang piínó nang 
manga pastol.||Pünd nang manga kot- 
st ro. (I Ang pámunuan nang manga 
niangagapas. || Capataz nang manga 
preso. 

MAYORDOMA. f. Ang baba- 
ying asawa nang mayordomo, 

MAYORDOMÍa: f. Pagkama- 
yordomo; 6 katunkulan at caroo 
nang mayordomo. 



370' 



:^^. 



MAZ 

MAYORDOMO, m. Ang pang^ 
u ong alüá; ó ang pinagkákativva- 
láang tumánod nang pagaárí, ó nang 
loob nang- báhay. 

MAYÚSCULA, adj. y s. f. Le- 
trang malaki na pangmulá nang 
n^galan, ó nang anomang siílat. 

MAZMORRA, f. Bílánguang na 
sa ilálim nang liípá. 

MAZO. m. Palakol na káhoy na 
pamukpok ó pangbayd. || Pangasod; 
halo. II Tangkás ó bigkís na maliit 
nnn.íf kalákal o anomán: v. gr. Pag- 
hilJu^n po 7tÍ7iyd akh 7ia7ig kaiug- 
KÍs 6 isang tálíng plurna, listón^ 
etCy vhida77ic V, im mazo de plu7nas, 
cÍ7itasy etc. II met. Tawong mabigat 
at nakaniüuHihí. 

MAZORCA, f. Plisó: gaya nang 
sa mais at iba pang kaliílad nitó. 

MEADA, f. íhi. llBakás, ó basa 
nang íhí sa sahig. 

MEADERO, m. lihán; píinubi- 
gan, ^ 

MEADOS, m. pl. Ihí; ó manga 
íhí. 

MEAR. n. Umíhl; manubig. II a. 
Paihíin. 

MECEDERO, m. Pangháló; pang- 
halúkay. 

MECEDOR, RA. m. y f. Ang 
humáhalo;6 manghaháló. || Tagapag- 
ugoy. II Pangháló. 

MECEDURA, f. Paghá!ó. il Pag- 
uugoy. 

MECER, a. Uguyín; ó íugoy. il 
Haluin at nang magkchhaló ang ano- 
mang bágay na tiinaw. || r. Umugoy; 
umugáog. fl Gumíbay; gnminday. 

MECHA, f. Mitsá; o timsim. 

MECHAR, a. der. nang mecha, 
Magmitsá; magtimsim. 



— 37 
MEC 

MECHERA, f. der. nang vtecha. 
Panlag"ay ó pansuot nang initsá. 

MECHERO, ni. der. nang me-- 
cha. Balumbong; ó lalagyán nans: 
iriitsá ó timsim. 

MECHOSO, SA. ad'j, der, nang 
mecha. Mamitbá; ó maráaiing mitsá; 
inatiinsin. 

MEDIA, f. Gitná; kalahátí. I| Me- 
dias na larnpks tuhod ang hábá, 
na iba sa tinátawag na calce¿b¿, na 
itó naína^y ang medias na háhangang 
il&üm nang kalamnang bintí, ¡| Ka- 
gitná; ó kágitnaan.=wr//¿?. Hátíng 
gabí. 

MEDIACIÓN, f. der. nang me- 
diar, Pagdating ó pagabot sa kalá- 
gitnaan. || Pamamagitan; ó pakikia- 
sap sa kápowá. II Pamagilanang awa- 
tia ang nagkákagalit, at papagkásun- 
diiin. ' 

MEDIANERO, RA. adj. Taga- 
pamagitan; pintakasi; nagtátankakal. 

MEDIANO, NA. adj. Katatagán 
ang úg3,\i,=^de cuer/c?. Katatagán ang 
pangangatawán. = eu talento. Ugálí 
ang talas nang ísip.l 

MEDIANTE, p. a. nang mediar. 
Ang nápapagitan. |j adv. m. Tunkol 
sa; sa pamagitan nang; alangálang; 
etc. 

MEDIAR, n. Umabot sa kalaha- 
tián; 6 mákalahali. || Mamagitan. |1 
Manianhik. || Magpayo sa nagkáka- 
galit, II Mípagitan; uiápagitná =^ ^¿?// 
alguno. Mamagitan sa kangínoman, 
■-^e?i una cuestión, Mamagitan sa 
isang Sdlitaan ó pagkikagalit.=:f.v//;'^ 
los contrarios. Mamagitan; pagitná sa 
nagkáka¿alit. =/¿?r un amigo, ípamag- 
itan; ¡pakiiísap ang isang kaibigan. 

MEDIATO, TA. adj. Kalapit; 



MED 

malápit. II Kasíping, 

MEDICAMENTO, m. Gamot. 

MEDICASTRO, m. der.^ nang 
medico. Mangagamot na,hindí rtag- 
áral; ó walang nálalanaan. 

MEDICINA, f. Karunungang nág^ 
íúturó nang pangagamot, at nang pag- 
layó sa ipagkákasakit. || Gamot. 

MEDICINAL, adj. der. nang ^ne- 
dicina. Ang náuukol sa pangagamot. 
II Gamot, ó kagámutan. |I Bágay na 
may bísáng magpagaling nang sakit, 

MEDICINAR, a. Gamutin. || r- 
Maggamc t. 

MEDICIÓN, f. der- nang medir. 
Pagsukat. 

MÉDICO, CA, adj. Ang náuukol 
sa pangagamot, ó sa gamot, para 
nang cienciang náuukol sa panga- 
gamot ó ciencia nang pangagamot, 
ciencia médica. || m. Mangagamot, ó 
médico. 

MEDIDA, f. Paniíkat; takalán- 
May maraming dase nitó, ayon sa 
dase at dami nang tátakaUn ó sü. 
sukatin, II Siikat; tkkal; ó pagsukat ; 
pagtákal: v. gr. ang súkat, ó tákal; 
ó PAGSUKAT nang lúpCi^ /¿35 medida 
de la tierra, etc. II met. Kabáitan ó 
bait: V. gr. Mabait magsásalitá; ó 
MA13A1T viaUipagtísapj habla con me- 
dida. 

MEDIO, día. adj. Kalahatíán; 
kalahátí. (j Ang di pa hustó ang ka - 
yarián: v. gr. hindí pa luto, ó sá- 
labsaban ang pagkáihaiü nang isdd^ 
esta medio asado el pescado. \\ m. Git- 
ná; kalágitnaan; pagitan. Ang inila- 
griy ó ginSimit na paraán at nang 
kamtáh ang anomán. || pl. Pagaári; 
kayamanan; pananalapi. 

mediodía, m, Tangháli; ó ka- 



— 112 — 

MED . MEJ 

tanghalián. || náut, Habágat na ha- nang manga halarnan 6 káhoy. íl 

ngin. especial, anat, Ang ütak nang biuó 

MEDIR, a. ¡rreg. como pedir. Su- nang gulugod. 

katín; takalin; tarulin.=6'/ suelo, fr. MEDULAR, adj. der, nang ??ié' 

%Iah¡gá na magpahingá; mápahigá; dula. Ang náaukol sa lítak sa butó, 

mátimbuang.=á pahuas. Dankalín. etc.. 

^por var as. ^d^xd<\i\\\.=:( tina cosa) con MEJILLA, f. Pisngí. 

otra. Sukatin ó ¡siíkat (ang isang MEJOR, adj. comp. wxw^ bueno. 

bágay) sa iba. || r, Masükat. || r. met, Lílóüg magaling; ó lálóng rnabutí. 

Magpígü; maghinahoQ sa pagsasalitá || Magaling pa kaisá. (| adj. m. La- 

ó paggawá nang anomán. ==r¿?// sus long mabuti; lalong matowid. — ;//¿r- 

padres. Magpakagálang sa kaniyang jar que tnyor. fr. Lalong mabuti. 

niagugalang.=^// las palabras. Mag- MííJORA. f. Karagdagan; mü- 

hínahon sa pananalilá láing; buti; pagsúlons; lamang; pag- 

MEDITACIÓN, f. dcr. nang ;//^- lago nang anoü^án. Í| Ang ikalimá. 

ditar. Pagwawiií; pagbubuiaybülay; ó íkatlong bahagi; 6 ikalimá at ¡ka- 

pagfialaala. || Pagdidiüdili; pagninílay. tlong baiiaging nagkápisan, na iní- 

MEDITAR, a. Bulayl)ulayin; ni- iwan nang ama ó nang iná sa sí- 

layin. II n. y r. Magwárí; magísip; noman sa k.iniyang manga anak, bu- 

magkúró. =2 ^A^, sobre un proyecto, kod sa talagang mana. 

Magwáríwarí, ukol sa isang akálá. MEJORAR, a. Husayin; palak- 

centre si Waríin sa sariU. - híii nng anomán.; pagalingín: paíípa- 

MEDITERRÁNEO, NEA, adj. lain. || fon Magiwan, 6 magbigay sa 

Ang nagígitná nang dalawang lupa, testamento nang me/ora,, na taán sa 

p^r^ n^ng mar mediterráneo, na ho'y kangínomuí sa manga anak. || Mag- 

m^agbúhat su Gibraltar, ay nagígit- dagdag sa táwad na halaga, (| n. ^y 

na nang Ihpá nang Europa, Asia r. Gumaling; guminh.uva sa sakit. 

at África hangang sa Canal de Suez. ¡| r. Lumigay, ó málagay sa luga!, 

MEDRA, f. Paglagó; pagsiílong; na mahúsay kiysa dáting kinálalag' 

pagdami nang anomán. yan. ¡| Yumaman; humiísay an^ bií- 

MEDRANA, f. fam. Tákot. hay ó ang panahón. 

MEDRAR, n. Lumagó; lumübo , MEJORÍA, f. Pagbuti; pagigi. || 

ang manga pananim: dumami; la- Kahigián sa iba. 

maki ang manga híyop. || met Yu- M^ELAüA. f. der. nang /;tó/. G¡- 

maman; ümigi ang bühay.=f;;/ el náyat na tinápay na pinalutong sa 

comercio. Yumaman sa panganga- baga, at i!t)inábad sa pulot. 

A^ti^o c MELADO, DA. adj. Kiílay pu- 

MEDROSO, SA. adj. Duag; ma- lol. Sa k»bayo kaianivvanír sahihin. 

takutm. II Nakatátakot. MELANCOLÍA, f, Lumbay na 

MEDULA, f. Utak sa butó; ó malakí ai lágí; pighati. 

laman nang loob nang butó nang MELANCOLIZAR, a. Hapisin; 

tawo ó nang háyop, at nang loob lumbayín; pagpighatiín; bigyang sin - 



Jak. II r. Mihapis; maiumbay; mag- isang ngípin. 

pighatí, MELLADO, DA. p. p. nang me- 

MELAR, n. irreg. como acertar, llar, y adj. Tawong tipo; ó kiílang 

Magpulot, ó migiag piilot ang taba nang ngipin. || Píngat; püng 



MAL 



^373 _ 



MEM 



nang mbá sa kákukuló. Saütáng gi- 
mit nang míngmgAbíaw, || Magpu- 
lot ang piikyutan. 



MELLAR, a. Bingawin; bungi- 
in; bingasin ang anomán. || Yu- 
piin; pingatin. (| mee. Siráin ang ano- 



MELAZA. f* dér. nang 7niel. Ang man, pira nang puri, dangal, ele 



MELLIZO, ZA. adj. KambaK 
MEMBRUDO, DA. adj. dei. v\ 



látak nang pulot. 

MELENA, f. Ang buhok, na na 

kalaylay sa mukhá, láló na ang tu- miembro. Bálisaksakin; batíbot; ma 

mátakip sa mata. (| Buhok na lugay; lakás ang pangangalawán. 

at niwíwikang, w/&^lúgay, esfü en MEMO, MA. adj. Mangmang.|| 

MELENA. Lalaking anyong babayi, matataku- 

MELENUDO, DA. adj. der. ng tín at lubhang dungó. Lálóng kaga- 

melena. Mabuhok, ó malagd ang mitán ang salitang itó sa, hacerse 

memo, na ang kahuluga'y: magtanga- 



buhok. 

MELERO, RA. m. y f. der. ng tangahan; maguiaangmaangan ang 
\meL Magpupulot. || m. Luga! na ta- áayaw umayon si ipinalálagay sa kíi- 



í taguán nang pulot 



niyá ó áayaw gawía ang hiníhingí 



MELINDRE, m. Isang klaseng sa kaniyá nang iba, 



matamls na mabuti ang lasa. II Lis- 
tong makftid na makítid. || Ang pag- 
mamahinhín at tumpik na malabis 
at talagang ginágawá lámang. 



M'EMORAR. a. der. nang nwno^ 
ria. ümalaala, ó alalahanin; isipin 
ang anomang íbig máalaala. || Mag- 
paalaala nang anomán. || f. Máalaala; 



MELINDROSO, SA. adj. der. ng máisipan 
melindre. Mapagmapinó; mapagtum- MEMORIA, f. Alaala; ganamgií- 
pik at lubhang pihik^n. (| Masailan; nam. || Puri; dangal ó /?/;/ 7. || Apun- 
te; ó listaban nang gastos; ó nang 
anomang rji íbig mákalimulan. || pl. 
MELONAR, m. der. nang me- Kumusiá;. ó pakumustá 



pihik-^n. 
MELÓN, m. Melón. 



Ion. Mílunan; ó liípáng may tanim 
na melón, 



MEMORIAL, m. der. nang me-^ 
moria. Ang libro 6 cuadernong tan- 



MELONERO, RA. m. y f. der. dáan; ó ápu Uinan nang anomang 



nang melón. Migmiínilón 

MELLA, f. Tipo; bingas; bíngaw; 



bágay na íbig matandaán. || Ang pa- 
pel ó escrito na kinásusulatan nang 



láhang; puLok. jj Yiípi; pingas. || Ang karáingan at paghingí nang anomang 

puangó kiilang. Sinásabi itó sapuang ninánasang karntáh, alangílang sa 

pa naíiwan sa isang bágay, na nááa- mabgi karapatán ó dahilang nasa- 

nsan nang dáiing nc\lalagay ó na- saysay rin sa papel na yaón. || adj. 

liasíngit doon, para nang kiílang ó Ang náuukol sa alaala. 
kuang sa gilágid, kapag naalís ang MEMORIALISTA, m. der. nang 



— 2^1^ 



MEN 

mcmonaU Ang may opisiong gaarawá 
nang monorialj ó karáingan. 

MEMORIOSO, SA. adj. der. 
nang 7neinor:ia. Malatandáin. 

MENAJE, m. Ang manga kasan-' 
kapang buhalín; ó napaglilipatlipat 
sa loob nang isang báhay, para ng 
taburete, katre, bankó etc, 

MENCIÓN, f, Pagpapaalaala; pag- 
bangit. 

^ MENCIONAR, a. Ipaalaala; ban- 
güín; ó ibalítá. || r. Mábangit; má- 
pagusapan. 

MENDACIDAD, f. Ang kauga- 
liang magsinungaling. \\ Kasinungali- 
ngan. 

MENDICACIÓN. 



nang 



- f. der 
7?iendi,o;ar, Pagpapaljniós. 

MENDICANTE, adj. Ang pu^ 
lubing nanghihingí nang limos, sa 
plasa, ó sa manga baha) bahay. (j pK 
Ang religión, na ang kanilang regla 
ay manghingí nang limos. 

MENDIGAR, a. Magpalimós. [j 
met. Magmakaáwáng makiusap sa 
kapowá nang boong kaamüan at pag- 
papakabábá, na paggawá nang ma- 
galing. 

MENDIGO, GA. m. y f. Pulu- 
bmg nanghíhingi nang limos sa 
bahaybahay. 

MENDIGUEZ, f. Pagpapalimós. 

MENDOSO, SA. anj. Malí; ligaw. 

MENDRUGO, m. Kapitasong 
Unapay na labí sa pagkáin. 

MENEAR, a. Ulogín; tuguyín; 

galawín; kansutín; tinagin; ugaugin. 

II rnet. Pamahaláan; imaneho ang 

anomang negocio ü oJici?ia—la cabeza. 



MEN 

II MagUilin nang pag^álcad. 

MENEO, m. Gíbang; ginday; k¡. 
los. j) met. y fam, Pangdsap; parusa, 
MENESTER, m. Kailangan; ka^ 
kiilangc\n.|(pi. Ang manga kasanka- 
pan, ó manga bágay na kagamitán 
sa anomán. — Ser /nenesier. fr. Ma- 
ging kakulangán; ó maging kaila- 



ngan ang anoínán 



MENESTEROSO, SA. adj. Si- 
lal; nagdádahop, marálitá. 
^ MENESTRA, f. Bulanglang; lak- 
sá. II Giílay na tuyo. Lálong kauga* 
liang gamitin sa plural, 

MENGUA, f. Kakulangán. || Pag- 
babawas. II Kahirapan; kasalatán sa 
anomán. II met. Kasiráan nang puri, 
lalongláló ang nagbubuhat sa kadua- 
gán ó kahináán nang loob. 

MENGUADO, DA. p. p. nang 
menguar, apj. Duag. fi Mangmang.|| 
Sirá ang ulo; ó kiílang nang ísip, 
II Marámot at masakim pa. 

MENGUANTE, p. a. nang me?t^ 
guar. ¡I f. Ang pagtutuyó nang ílog 
o batís kan tagínit. (j Pagaalangaang; 
6 panahong alangaang ang tübig sa 
ílog ó sa dágat. II Pagdudurog nang. 
buán. (I met Ang pagliit; ó paghíná, 
nang anomán. 

MENGUAR n. Lumiit: un)unii. 
II Magkúlang; mabawasan. || Tu ma- 
gas; kumati ang ílog, ó dágat. 

MENOR, adj. comp. nang pajue* 
ño, Lálong maliit: o maliit kuys;\; 
muntí» II com. Ang hindí pa dumá- 
rating sa edad na kaiampátang ipi- 
nahíhintulot nang manga leyes na 
makapamahálá nang kaniyang paga- 



Umilmg-Y«í¿'a«ar^;; tumangó (afir- ári ó makagawa nang ibigin: sin:í- 
;«rt«ar<;) II r. Gumalaw; kumilos; tu- sabing m'wr de í/íz^// ang na sa ga- 
minag; kumirxiot; umugá.||Kumislot. nitong kalágayan. II m. Ang páring 



^375-^ 

. MEN MEN 

Franciscano. \\ Bunsó. . nánaog buaabuan sa babayi: i| Bi>an- 

MENORIA. f. Ang kababaan ng buán; ó balance buán. 

kalágayan kaisa kipowá, at pagká- MENSTRUOSA. adj. y f. der 

lagay sa ilálim nangf pamamahálá ng ;;¿^;/j'//7/r(^. med. Babáying may sal 

nang ihá.=-r/¿? edad. Kabataán; ó pag kil: nang lian- 



kimeftor edad. 

MENOS, adv. de comp. Muntí; 
kauntí; kuIang.=¿/<? cien pesos. Kü- 
lang na sandaang piso. || adv. m. 
Liban. — A menos que. adv, ni. Pa- 
suhálí sa. 

MENOSCABAR, a. Liitán; ba- 
vv«isan ang anomán. || met. Iklián. 
II Siráin || Masírá; mabawasan. 

MENOSCABO. m\ Pagliit; pag- 
kiikiílang; pagunti. 

MKNOSPRECIAR. a. Aríing 
hárnak; ó hamakin. || Waüng kabu- 
IiiIkIo. |{ Pintasán. 

MENOSPRECIO, m. Kauntían, 



MENSUAL., adj. der, nang vies. 
Buanbiián; ó báwa't buan. 

MENTADO, DA. der. nang men- 
tar. Bantog; balita. 

MENTAR., a. irreg. como, acepr 
iar. Bangitin; sabihin; ipaalaala ang 
anomán. 

MENTE, f. Bait; 6 ang kapang- 
yarihan nang káliiluwa, na jkilala 
nang anomán. || Kalooban* || ísip.— 
Tefter en la . 77ienfe. Lsaísip;,ingatan 
sa ísip. 

MENTECATERÍA, f. Kamang. 
mangan; kakulangán nang bait. 
MENTECATO, TA. adj. Mang- 



Ó kavvaláw nang pagmamahal. || Pag mang; walang pagiísip; ulol 

hárnak; pintas MENTIDERO. m. fam, Ang lu- 

MENSAJE. m. Pasabi; pasiígó; punang lugal nang manga tawong 

hilin. naggayongayón. 

[ MENSAJERO, RA, m. y f. der. MENTIDO, DA. p. p. nang me7i^ 

\ nang me-tsaje. Siígo; tagapamalítá sa fir. Kasinungaiingan. 

I iba. I! Babalá; balita.: MENTIR, n. irreg. como, seniir. 

MENSTRUACIÓN. f\ der. nang Magsinungaling; magbulaán. || Mag- 

w<?;/^/r//^;. Ang sakit nang tián ng kámalí; 6 maliín ang anomán. || Má- 

I babayi; ó panahón nang babayi, na salungat; ó huag máayos ang isang 

I pumápinaog buanbiian, . bágay sa iba. 11 Huag magkáayos. 

\ MENSTRUAL, adj. der, nang " ^ iv/r.../....Jl.;.,..^ ^ ^ 

^ vienstruo. med. Ang náuukol sa pa- 

nahón nang babayi. 

MENSf RUAR. n. med. Panau- 
gan nang pariahón, ó s;ikit nanií- 



tian anL( babayi; panahonín. 

MENSTRUO, m. med. Ang na- 
nánaog na dugo sa manga bal)ayi 
buanljuan, Tinátavvag din namang 
gayón ang p:igdunú,\\d,(y]. med. Ang 



\\ r. Magsínongalingan. 

MENTIRA, f. Kasinungalirgan. 
II Malí nang manga siíiat 

MENTIROSO, SA. adj. der. ng 
men/ira. Mapagsinungaling; bulaán.|| 
Kabulaanan; kasinungaiingan: v. gr: 
yama?i o pagaánnfr kaj^.ulaanan ó ka- 

SINUÑGALIÑGAN, bienCS MENTIROSOS. 

II Mah\ 
MENUDEAR, a. Gawing mada- 



náüukol ó nádarapat sa ugaling na- las ang anomán; o palagíing gawín: 



rf-- 



MEN 

Si Juají ay nagpapalagí sa báhay 
na itb ó NAGMÁMADALAS fiaug pag' 
dálaw sa báhay na itóy Juan menú- 
DEA sus visitas en esta cosa, || Say- 
saying ibalítá ó isulat, na ísaisahín 



376 



MER 

MERCADEAR, n. Mamüí; ma- 
nga lákal. 

MERCADER, m. Magkakalakal; 
ó mángangalakal. May ¡batibang ngi- 
lan ayon sa bágay na kinákalaka', 



ang anomán. || n. Mamalítá; sumiilat para nang mángangalakal ?iang kayo, 

MERCADER de tcjidoS; MÁNGANGALAKAL 

na7ig sarísaríy mercader de chucJie- 
rías y etc. 

MERCADERÍA, f. Kalákal, at 
lahat nang ipinagbíbili sa manga lin- 
daban, almacén, etc. || Ang panganga- 
lákal; ó \)^.^^mercadef\ 

MERCADO, m. Tiangi; baraka; 
parián ó lugal nu pinagkákapisanan 
at pinamíniilhan nang* kayo, isdá, 
karné at iba pang kilákal. 

MERCANCÍA, f Pamimilí at 
pngbibilí nang sarr;aring kalákal. || 
Tungkol nak&kalakal na bhgay, para 
nang kayo, pagkáin, etc. 

MERCANTE, p. a. nang mercar. 
II m. Máng-ingalakal, ó mercader. \\ 
p. a. nang mercar^ at adj. Ang namí 
mili. Ginágamit namang parang sus- 
tantivo,. 11 Ang náuuk*)l sa manga - 



nang manga bigay na walang ka- 
bnluhán at hindi dápal.|iMangyái¡ng 
madalás; sumagáná. 

MENUDEO, ni. der. nang vie- 
nudo. Pa'namarati; pagmamadalás ng 
pig"gawá nang anomán. |j Patnama- 
líiá .g lubhang matalastás.||Pagtit¡ngí; 
ó pagbibilí nang" untíunti. 

MENUDERO, RA. m. y f. der. 
nang menudo. Ang namámakiaw; ó 
nagbíbili nang untiuntí. ¡j Nagpápa- 
biiis; ó nangiíngupahan nang untí- 

UiUÍ. 

MENUDO, DA. adj. Maliit; mun- 
tí; manipís. || Walang kabuloh&n, || 
Hániak; ó mabábáng tawo. jj Masi- 
yásat; makalínga. || pl. m. Ang ma- 
ngi paá, dugo at lamang loob ng 
manga háyop na pinápatay sa mer- 
cado. II Sa manok at ibón ay raangá 



kuláka 

MERCANTIL. a<lj. Náuukol sa 
nangángalakal; 6 sa manga kalákal. 
6 baikong lalagá 



liig, pakpak, paá at manga lamang ngalakal; ó sa pangmgilákal; ó sai 
loob. II pl. Kualtang baria. 

MEÑIQUE, adj. Kálíngkingan. 
Ginágamit namang parang sustantivo. 
II F\ni. LubhaLg maliit, 

MEOLLO, m. Útak. H Pagiísip; 
bai^ 

MEÓN, NA. adj. íhiin; palaihí. 

MEONA. f. Babayi. Kaiígalíang 
wikün sa bátáng babaying hágong 
p.inganak. 

MEQUETREFE, m. ñun. Tá- 
W()ng mapakialam; mapanguló at 
Walang pakinábang. 

MERCA, f. fam. Pamimilí; pina- 
m¡l(. 



Mamilí. 
Paragala; kaloob; 



II Ang sasakyáa 
sa kalákal. 

MERCAR, a. 

MERCED, f. 
bigay, , 

MERCENARIO, m. Ang nag- 
áciraw; ó nar/pápaiipa nang araw. || 
Upaban, || Ang manga suíidalo ó tro- 
pang tagá ibang kaharián, na ki- 
nákatulong sa pakikipagbaka, sa ilá- 
lim nang isang pinagkáf]undiiang up:^ 
sa kanilác. 



— 377 - 
MER ^ MER 

MFÍRCERÍA. f. Ang panganga- MERIENDA, f. Minindal; d pag" 

lákil nang líntíunti at nang mangi káin sa pagitan nang pananghaÜán 

bágay na ^tigkakauntí ang hal?igá; al hapunan. 

!)agbaliwás. MÉRITO, m. Karapatán; ó ka- 

MERCERO. m. Ang nangínga- towirang dápat ipagkamit nangf ba- 

lakal nang untímUí; rnagbaba \wá%. wa^t isa nang pálá, ó parusa. |) Ga- 

MERCURIAL. adj. d.T. nang- íing at ínam nang isang" gawá. || 

mercurio. Ang nánukol sa mercurio, fam. Kakubáan; kabukután. 
ó azogue. II May hálong azogue. MERITORIO, RÍA. adj. der. 

MERCURIO, m. Azogue. nang mcriio. Dápat bigyang gantí ó 

MERCHANTE, m. Ang- manga- p lá; ó dápat gantihín. jf ni. Ang 

ngalakal na naglálakad; ó nagpápa- pumápasok sa ísang opisina na hin- 

lípatlipat sa ihatibang lugil. Tina- di binábayaran, at naghíhintay doon 

tawMg narnang marchante nang iba. nang anomang pálá b kálagyan. 
II adj Ang sasakyang talagá sa ka- MERMAR, n. Magkiílang; maba- 

lakal. II Ang namími i.||Ang náuukol wasan. 
sa pangangalákal; sa mángangaiaka!; MERO, RA. adj. Dalisay; wa- 



ó sa kalákal 

MERDOSO, SA. adj. N:.;karíri- 
marini; saladla; etc. 

MERECER, a. n. y r. irreg. como 



lang haló. 

-MES. m. Bnang lumáiakad, na 
bhwa't isa*y may 30 áraw, ó 31, ó 
29 II Ang panahón, ó sakit nang 



agradecer. yUx^^^i) magkaroón nang tián nang manga babayi. || Ang kan 
karapaláij. II Kamu^ij. II Márapaí pag- 
paiáin ó parusahan. 

MERECIDO, p. p. na% mere- 
cer. m. Ang dusa, ó paru:^ang ka- 
lampatun sa may sala: v. gr. ¡ievo 



pahán sa alílá, na úkol sa ísang 
h\xkvi,z=zcorriente. Kwg lumálakad na 
\)\y^\\'\>^=^niayores, pl. Kabuanan; ó 
kagampanán nang kabuntisan. 

MESA, f. Dulang; látok; ó mesa. 

\\ met, iPagk^n: at sinásabing: si 

fulanoy may mahútifig pagkáin, 

MAN. I! DO, DA. adj. Dápat; lapat. fulano tiene buena mesa =franca. 

MERECIMIENTO, m. Karapa- Yaong pinakikain ang bálang du^ 

t'ín. mating, na walang ]j\vip\\\.=^ gallega 

MERENDAR, n. irreg. como o de gallegos, fam. Ang kiíiang nang 

acertar. Magmiinndal. Gin ig^mit na- pagkáin; ó dahop nang pagpapakáin; 



su MERECIDO, 7iagkatnit o nagdalci 

Siycí NANG HÁGAV SA KANIYANG KASA 



mang paraog activo. || Subnkan ang 
ginágawá nang ibk. II Si hiro ay ma- 
íiílip nang baraha. || Mánnang mag- 
kanjií: nang anomang nilálakad, na 
may kaaízaw. 

MERENDONA, f. aum. nan^? 



kiílang nang kanin kung kumain 
b kun maghandá. 

MESAR, a. Subunutan.||r. Lab- 
nntÍR nang manga kamay ang bu- 
hok ó baíbás na sarili. 

MESERO, m. der. nang mes. 



merienda Minindal na malakis, ó Ang upahán nang buanan at may 
sagáná. pakáin. 

48 



-378 



MES' 

MESÍAS, m. Silgó; sinásabi kay 
Jesucristo. 

MESIAZGO. m. de.*. Mesías, \\ 
Ang karÁngalan nang pagkáMesías. 

MESÓN, m. Kárihang may lu- 
lugíSn, ¡alagyán nang kabayo, etc., 
na ang" tumiítuloy ay nagbábiyad. 

MESONAJE, m, der. nang me 
son. Ang daán ó lugal na mayroong 
niarárning mesón. 

MESONERO, RA. m. y f. der. 
nang mesó?i. Ang magkakarí na nay 
handang tulugán nang manga niig 
sisipanu uyan, at nagháhandá nong 
maging kailangan nung manga nag 
lálakad, na humíhintó sa kanilang 
báhay-kárihan, at nang raangá há- 
yop na dala nilá. ¡| adj. Ang nangi- 
ngasívvá ó nagiíutos sa mesón. 

MESTIZO,^ A. adj. Ang anak 
nang imagasawang nagkákaiba nang 
dugo 6 líipang tinubüan, para nang 
kastílá at tagálog, ó tagálog at insic 
etc. Ginágamit namang parang ^;/^- 
taniivo. . 

MESURA, f. Kapormalán nang 
kilos at paguugáli. || Kagalangán; ka- 
binían; hinhín. |j Kasukatán; kabái- 
tan sa anomang ginágawa ó siná- 
salitá. 

MESURADO, DA. p. p. nang 
mesurarse, Mahinhín; baní\yad.|lMaí- 
ngat. 

MESURARSE, r. Magpormal; 
niagh¡nahon.=^;/ las palabras. Mag- 
hinahon sa ,panánalitá. 

METAMORFOSIS, f. mct. Pag- 
babago; pagíibá. 

METER, a. Ipaloob; ¡si:id; ipá 
sok. II Isiksik; ¡singit. ij Ipások nang 
palihim ang anomang kalákal, at ng 
hindí ibáyad nang bui^,r;r-^;;/;;v/^/. Ta 



MEZ 



kiitin; uianíikot.=:'^////í?. Magingay. 
i=zí barato, Guluhín ang anomang 
íbig ipaháyag nang iba; siráin; ha~ 
mkin ang bágay na lalong n)aha- 
\2íS^L^ dinero) en la caja, Magpá- 
sok; maglagay (nang salapí) sa A7* 
y> :=z(una cosa:) entre otras varias, 
Isiksik (ang isang bágay) sa gitná 
nang iba; ipaloob sa ibá.=/<?r medio, 
Pagitná.¡|r. Pumások; gumíit; paloob. 
II Mápasok; mipnf^al. || Makitalamí 
tam; niakialaní ='/ valiente. Mag- 
ia p?ngtapangan.=^^;/ alguno. Maki- 
pagtalo; makipag&way sa kápowá. 

MRZCLA. f. Haló; bahog. II Pag- 
hállalo. II Pagkakásalit nang sarísaring 
kiílay sa damit. || albañ. Ang* ápog 
at buhanging hináló sa tiíbig, na 
tinátawag riating palitada. 

MEZCLAR, a. Iháló; ibahog; ¡gaw- 
f¡;^\sí. = (u?ia cosa) con otra. Ibahog 
(ang isang bagay) sa iba. || r. Luma, 
hok; humáló; makihambiílá; makilia- 
lnbilo.=¿:¿?;/ mala gente. Makihalu- 
bilo sa niasasamá.=^// alguna cosa. 
Sumuot na húmalo, p sumama sa 
anomán. 

MEZQUINDAD, f. Karukhaán; 
kasa'atán. || Karamulan; kaigutan; ó 
ímot. 

MEZQUINO, NA. adj, DukhA; 
salat. II Marámot; maígot. 

MEZQUITA, f. Simbahan nang 
mai^'gá kampón ni Mnhoma. 

MIEDO, m. Tákot; kal)i; pai.gam- 
bá; lag¡m.=<r^;7Y;/. Ang lubhang ma- 
lakí; ó mala¡)is na ták>)t. 

MIEDOSO, SA. adj. der. nang 
miedo, Dung; malatakiuín. 

MIEL. {, Vw\o\,.=silvestre,Vw\oX' 
])ukyutan 6 nang kamumo. 

MIEMBRO, m. Rahagin^T alinm^n 



míe 



- 379 - 



MIT 



nang katawán nang tawo, ó nang daán, siam na puó at siam na liboi 



h^yop. 

MIENTRAS, adj. t. Samantala; 
hahgang; — /nienlras lauto, mod. adv. 
^'^m:ini¡x\i\.-r-T?iien¿ras cuando, adv. t. 
Nang; ó nang panahong. 



na dinagdagán pa nang isang libo. 

MILLONARIO, RlA. s, y adj. 
dtr, nang 7nillbn. Lubhang maya- 
man; singkad nang yaman. 

MIMAR, a, Umulayaw; karínyo- 



MIHRDA. f. Tae-IIDumí ó mansa, hin; ó palayawin; alindugfn, ||.r, Mag- 

MIES, i, Úhay. II Panahón nang álindugan. 

; ani ó nang paggapas.|¡met. Katipunan MINA. í. Pabuluang sa ilálim ng 

! nang naangá tawong nagsikilala ng liípá, na páraanan nang tiíbig, at 

ating santa fé, ó malápit nang* ka- gámit sa iba pa. || Lugal na hinuhu- 

I milala. kayan at kinükunan nang bákal, tan- 

MIGA. í Ang loob na malambot so, gimo, etc. sa ¡lálim nang lupa, 

i nang tinápay. II Ang buntong nialiit 6 mina. || met. Ang hánapbiíhay, 

nang anomang bágay na durog, 6 na sa kuunting págod ay malakí ang 

piríipirasong maliliit. || pl Ang ma- pinakíkinabang ó tinútubó. || Buntong 

iiliit na piraso nang tinápay. malakí nang salapi; tinágong salapi 

MIGAJA, f. der, nang miga, Ang na lubhang marami. 

rnaliliít na piraso nang tinápay, na MINADOR, RA.^ m. y f. der. 

Uimátapon ó nadiídurog sa paghíwá. nang muía, Ang nanhuhukay; ó man- 

IJ met. Pisasong inaliliíc at durog gagawá nang lungá sa mina. 

n:ing anomán. Karaníwang plural MINAL. adj. der. nang mina, 

na garailin, kung ang sinásabi ay Ang náuakol sa inina. 

mumo 7iang kanin ó tinápay, (| met. MINAR, a. der. nang 7nina. Hu- 

y farn, Walá; ó halos walá. || pl. mükay; ó magbukás nang lungá ó 

Ang manga eirá 6 labí; manga retaso, daán sa ¡lálim nang liipA. jl met. Gu- 

MIGAR, a. Pagpiíápirasohin nang mawá nang labós na pagpipílit at 

Qulilüt ang t¡nápay.¡|r. iMagkápirapi- tiyagá, lípang karatán ang anomán. 

raso nang malilüt ' ' Láló na kung palihim ang paggawá. 

MIL. adj. num. card. Libo, jlmit. MINORACIÓN, f. der. nang /;//- 

Lubhang marami; walang bílang. || norar, Paguunli; pagbabawas. || Pag- 

pl. Libolibo. , untí; pagliit. 

MILAGRO, m. Himalá; kababa- MINORAR, a. Bawasan; kuta- 

iaghán. || interj. Aba! ngan; untián. |I n. y r. Umunti; mag^ 

MILAGROSO, SA. adj. der. ng kúlang. 

milagro. Kahimáhimalá; katakataká; MINORATIVO, VA. adj. Naka- 



kababalaghán. || Mapaghimalá. || met. 
Kaibá. 

MILÉSIMO, MA. adj. num. ord. 
der. nang ;////. Ikasanglibo; ó ik:i- 
isaneilibo.JI f. IkaisangUbong bahagi. 

MILLÓN, m. arit. Ang siam na 



bábawas; 6 nakapagpápaunti. Giná- 
gamit namang parang sustantivo sa 
masculino. 

MINUCIOSIDAD. U Kadiwa- 
láan; tauríráan na hangang kálüt- 
liitang bhgay ay naúusisá. 



MIN 

MINUCIOSO, SA. adj. Madi- 
wárá; lubhano; rnauííiá at inasiyásat. 

MINuSCÍJLA. f. Letrang maliit. 

Mío, mía. pron. pos, Akin; ko. 

MIOPE, ó MIOPE, com. Ang 
mahiná ang mata 6 rnaikii ang pa- 
ningín, bagamán bátá pa. 

MIRADA, f. Suliap; tingín; nn- 
s¡d na} nagpápahayag nang pagíbig, 
gálit, etc. II Pagüngín; pagmamasid. 

MIRADO, DA. p-. p. nang mirar, 
y adj, Mabait; mahinahon. — mal mi- 
rado. Kinapópootan nang kápowá. 

MIRADOR, RA. ui. y f. Ang 
turaátanaw. || m. Tánawan; tilibá.ui; 
batyawan. 

MIRAMIENTO, ni. Pagtingín; 
pagmamasid. |'| Pag!íuga[); pagmama- 
sákit; ó pagbubülay nang unoirá]. 
II Gálrjig; pakundangan. 

MIRAR, a. Tumingín; magma- 
síd, ¡I Aninawin.|| Tanavvín. (| Igálang; 
pagpítaganan.yMahalíri; lingapin; ting- 
nán ó ipagmasakit ang anomán. || Má- 
harap: para nang, ang áking bcihay 
<7|' NAKAHARAP sa siíaf¡ga7ian, mi casa 
MIRA al orientCy etc. || met, Bulaybu- 
layín; isíping maigi ang anon)án,=z= 
€071 buenos ojos. Mahalín; máibigan; 
magalingín. ==;^¿?r alguno, liixxgx'.^n ó 
mahalín ang kápowá.=^^r encima, 
Masdán nang paraán lámang, ó p:\- 
takbo. II r. fam. Magtaglay nang ka- 
báitan sa anomang ginngawá ó si- 
násalitá. || Magdangan. || Magmásiran. 
=¿^/ espejo. Manalaniín nang mukhá. 
MIRÓN, NA. m. y f, Ang ma 
labis makátitingin. |) Nanónood. 

MISERABLE, adj. Kulang pálad. 
W Aba; kahabaghabag.||Marámot; sa- 
lat at dungó. 
MISERACIÓN, f. Avva; habag. 



380- 



MIS 



n. Magiipid nang 
^ katavvang sarili ay 



MISEREAR 

labi-s, na san) pon 
pinagdáclamutan. 

MISERIA, f . Kasa 1 i wa a n'g pá I a d . 
II K^.salatán; dálitá; kahirapan. II Ka- 
rau;utan at nialabis na kalipirán, na 
. sampong katawa!-:^ saii'i a y pinag- 
kákaitan nang kaüangan. || Bágay na 
k'íkaúnti; o lubhang kauntí. v. 'gx. 
pinadalhán akó luing lubhang kÁ- 
KAUNTÍ, me envió una miseria. 

MISERICORDIA, f. Áwa; ha 
bag. II Bi\áyá; pntávvad. 

MISERICORDIOSO, SA. adj. 
dor. nang misericordia. MaaWdín. :=r. 
con, para, para con los desvalidos. 
Maawaín sa mangi salantá. 

MÍSERO, RA, adj. Kulang páiad; 
salivving pálad; aba; kahabaghabag. 

MISERO, RA. adj. der. nang 
misa, Ang maibij^ing makinyig nang 
maráming misa. || Ang paring ina- 
pagmisá 

MISIÓlN. f. Bilin; tungkol na ibi- 
nigay sa ¡bá. lí Paglalakbay sa ba- 
yanbayán nang manga religioso sa 
paglalátag nang evangelio, || Ang ba- 
yan, kaharián, ó lugal na pinangá- 
ngaralan nang evangelio nang ma- 
nga misionero. || Gíigol; ó. gasta sa 
anomán. 

MISIONARIO, m. dtu nang mi- 
sión, y 

MISIONERO, m. drr. nang ;;// 
si()}i. Ang páring nagU'J'atag nang 
evangelio, 

MISMO, MA. pron. personal. 
Din; 6 rin; ngá: v. gr. A}ig espa- 
dang ilo\v siytl • rin gindniil kav 
ama, esta espada es la imisma (jue 
sirvió á padre; ako rin ang gágawá 
u¿\'án^ yo MISMO haré eso, etc. Ga- 



MIT 



~3«í 



pon din; ó kaniukiíá; 6 iyandin; ó 
Iganyan dii): v. íj;r. Gayón ding kiU 
lay; 6 kamukhÁ na7ig kulay; ang ká- 
lay Rix\G iyan; ó ganivang dÍ7ig ku- 
lay, del ui'í^^io color. — Por lo ?fusmo. 
inod. adv. Kayá. -Ahora ??iismo. Nga- 
yon din; agadagad, 

MISl^ELA. f. linumín, na pinag- 
hálóng aguardiente, tiíbig at matarnis, 
ú kaunting kar.ela; 6 inarohá. 

MISTERIO, m. Talinhagá; íiiwá- 
gá; ó misterio, \\ Ang !íhirn ó secreto 
nang manga negociong malaki. [| Alin- 
inang bágay na mahkap tarukín ng 
ísip. 

i MISTO, TA. adj. Kaháló; kalal 
■hok. II M:ighál6; ó nakaháló. |( Haló- 
h:iló. Karaniwang gamiting láló'ha 
para ng sustmitivo. [j Lahok. 

MISTURA, f. Kaháld. I| Pagka- 
káhaló ó pagkakásama. 

MISTURAR, a-. Iháló; isama; pag- 
halúiw; paglahukín. 

MITAD, f. Kalahatián; kalágit- 
naan. || Kalahátí. 

MITIGACIÓN, f. der.^nahg mi^ 
\tigar. Paglubay; pagbabawas nang 
bagsik ó tigás nang anomán: v. gr. 
A?ig PAGLUBAY na7ig kirot o sakit^ 
la MiTiGACi(jN del dolor. 

MITIGAR, a. Palubayín; bawa- 
han ang bangís nang anomán, || Pa- 
liupnín. 

MOBILIARIO, m. Kasangkapan 

sa pamamáhay, sa isang oficina^ etc. 

MOBLAR, a. irrcg. como acor- 

dar, Lagyán; sadyaán ang pamamá- 

hay (nang manga kasankapang gámit 

MOBLE, adj. Gálawin. 
I MOCADERO, m. Pamáhid nang 
iiong. 
MOCARRO, in. Ang ühog na na- 



MOC 



kalingatang hindí pináhid, ay n^ika- 
h'iún sa ilong. — saiito mocarro, Laró 
na pinagpápahiranan nang líling ang 
isa, at ang mátawa ay siyá namang 
tátayó, na papápahid sa madiá. 

MOCEAR, a. der. nang mozo. 
Magbinatá. Karaniwang wikáin sa 
manga kaükutang náuukol sa kalu- 
paán. 

MOCEDAD, f. der. nang mozo. 
Kabataán; 6 .edad nang kabaguntawo- 
han. II Ang likot na sarili nang ka- 
baguntawohang edad. Karaniwang sa- 
bihin ükol'sa hilig sa kalupaán. 

M0CP:R0. adj. Mahílig sa kalu< 
paán at mahingil sa babayi; mapang- 
babayi. 

MOCETÓN, NA, aum. nang mozo. 
II m. y f. Ang binatang malakí at 
nía'akás. 

MOCIÓN, f. met. Bausa nang 
!oob. 11 Ang tiigtog nane Dios sa loob 
nang tawb. || Ang bágay na ipinala- 
gay nang isa ó isinaysay sa gitna 
nang isang pagpupúlong at nang pag- 
kásunduang gawín ó bigyang pasiyá. 
MOCO. m^Úhog. || Alinmang bá- 
gay na tila ühog, jj Ang tumátapong 
dumí nang bákal, kan nagbábagang 
pinüpukpok sa paliháií. || Ang tiílo 
nang kañdílá, na umáanod sa tagí- 
liran, ó nakadikit kayá dito. 

MOCOSO, SA. adj. der, nang 
moco. Úhugin. II Walang halaga. || 
met. Paslií;, 

MOCHIL, m. Alí!á nang magsa- 
saká, na tagapaghatid nang anom&n 
sa manga nagtáirabahongna sa. gilná 
nang búkid. 

MOCHILA, f. Ang sisidián nang 
sóndalo nang kaniyang damit, na 
ito^y nakatáli sa likod. 



MOD 
MOCHILERO, in. der. nang mo- 
chila. Ang tíígapagdalá nang mochila 
nang manga sundalo.. Karanívvang 
laiong wikáing iJiochiller. 
MOCHUELO, m. Kuago. 
MODA, f Kaugalián; uso. Ka- 
raniwang laiong sabihin sa manga 
kaugaliang bágong Inmálakad nang 
pananamit. 

MODELO, m. Híiwaran; parisán; 

uÜrán. 

MODERACIÓN, f. der. ng mo- 

, derar, Kasiyahán sa anomán. || Pag- 

hahalagang mabábá ó katamtaman. 

II Hinhín. 

MODERADO, DA. p. p. nang 
moderar^ y^^dj. Na sa kasiyahán; na 
sa katamtaman; 6 kalatagán. 

MODERAR, a. liagay sa kata- 
tagán ang anomán, na ilagah ang 
kala bisan. || Babáan ang mataás na 
halaga ng anomán. |)r. Magpígü; mag- 
háwak nang loob; || Lumagay sá ka- 
tamtaman. ^en las palal)ras. Magpígü; 
mao:hinahon sa pananalilá. 

MODERNO, NA, adj, Bago; hin- 
di pa nalálaon. Ginágamit namang 
parang stcstantivo, 

MODESTIA, f. Kabinían; kahin- 
hinán. 

MODESTO, TA. adj. Mabíni; 
mahinhín; timtiman. 

MÓDICO, CA. adj. der. ng mo^ 



,.. 382 -^ 

MOD 

MODISTA, com. der. ng moda* 
Ang siiiiní.sunod sa U:ío. íl f. Ang ba- 
baying tumátababas at gumagawá ng 
manga iisong damit at nagtíiinda 
noon. 

MODO. ni. Kasiyahán; ó kasu- 
katán sa pagsasalilá; ó sa paggawá 
nang anomán. || Gálang; pítagan UPa- 
raán nang paggámii; ó nang" paggawá 
nang anomán, II Ang kilos 6 anyó 
nang isa. — al modo, mod, adv, Ka- 



tulad. — á modo, mod. adv. Para ng; 
ka parís. — de ??iodo, mod. adv. Ano- 
pa*t; kun gayón. 

MODORRA, f, SakiL na hilik ¡j 
Alinmang ma'áUm na túlog, hindí 
man sakit. || Aiig nasíí>irasiíá nang 
bunga-^-nang káhoy. 

MODOllRAR, a. Makapaghilik; 
ó makapagkasakit nang hilik. || r.- 
Magpamulang masírá ang bimga ng 
kánoy, na lumanbot bagá at magibá 
ng kiílay. II Magkasakit nang hiiik. 

MODORRO, R R A. adj- Ang may 
sakit na hilik. \\ mct. Walang pansín; 
mangmang; hindi mardnong magma- 
sid. 

MOFA. f. Libpk; tuya; líroy. 

MOFADOR, RA. m, y f. y a(^j, 
der. nang ?íio/a. Mapanglibak; ma- 
pa nu ya. 

MOFAR, a. Manglibak níanüyá. 
II r. Manglibak; magtuyaan.=¿/^ un 



deslía. Katatagán; mabábá (kun ha- Jomsicro. Libakin- ang isang- tagá 
lagá ang sinásabi). 

MODIFICACIÓN, f. der. ng//¿^- 
dificar, Paglalagay sa talagang ka- 
rampatan. || Pagbago nang anomán. 

MODIFICAR, a. Ibahín; 6 hu- 
sayín ang anomán. || Ilagay ang ano-. 
man sa talagang k^rampatan. il Ba- 
guhin. II r. Mabagu.^ 



ibang luga I. 

MOFLETE, m. f. Pisnging lub- 
hang matambok, na tila namámagá. 

MOFLETUDO, DA. adj. Pis- 
ngihan. 

MOGOLLÓN, (DE), mod. adj. 
fam. Walang abogabog; hindi ináan- 
yahan ay dumald.j¡Sa gügol nang iba; 



"\.,.„.,, 



MOH 






Iba 

MOGOTE, m. Eunduk na maliit, 

na nnk.Uayó at nábubukod sa iba. 

II Punsó. II pl. Süngay nan.g usa na 

bagong tumiítuhó at ganiíó ang ta- 

wig hangang sa marang sangdankal, 

MOHARRA f. Sibal na mtintí 
sa liígdán nang !)andílá. 

MOHATRA f, Pagbibílihang 1Í-. 
him; 6 pakonowari. || Pamimilí nang- 
anomán nang walá sa halagíi; o pag- 
paj)atubó nang labi=. 

MOHECER, á. y r. irreg. como. 
agradecer. Amagin; magkaamag. 
' ]\[0HINA. f. Gálit; ó pagtatanim 
sa kápowa; bagot. 

MOHÍNO, NA. adj. Gálit. ii Ka- 
báyong maitim ang ngiísó. II MaUírn- 
bay;. hapís. ^ ^ 

MOHO, m. Ámag. || Katámaran; 
ó kawaián nang hingil sa paggawá, 
na nagbiíhat sa láging pagpapaga- 
yongavón. 

^ MOHOSO, SA. der. nang i?ioho. 
Afíiagin; maárnag. 

MOJADA, f Pagbasá; ó pagka- 
basa. II Siígat na gawá nang anomang 
bágay na nnatulis. 

MOJADURA, f, der. nang ;;2<?/'¿z- 
da, Pagbasá; ó pagkabasá; basa. 

MOJAR, a. Bisaín; isawsaw. H 
r, Mabasá. II Magbásáan. ' 

MO JICO .NT. m. Buntal; ó suntok 
sa miikhá; dungcl. 

MOJIGANGA, f. Pistang mará 
niíng nagsüsuot nang ?náscara n^i ma- 
nga hitsurang háyop. II Bító. || Bágay 
na kiibá, na tila ipinanglílibak. 

MOJIGATO, TA. adj. Mapng. 
kunowá; mapagbalatkayo. || Mipag- 
banalbanatan. 

MOJÓN, m. llangahan: hangA; 6 



3^3- 

MOJ 

muf.o'i. II Bunlón. || Larong tanga. 
MOJONACIÓN, f. der. nang mo^ 
, jonar, Pagialagay nang hangahari. 
MOJONAR, a. Lagyán nang han« 
gahan. 

MOJONERA, f. der. nang vio- 
jón. Lugal na kinatatayoan nang mu- 
són. 

^ MOLDE, m. Biíbúan. || Markahan 
ó molde, ¡j Kapisanan nang letrang 
panlimbag. II met. Ang táwong hó- 
waran nang kápuwá sa anomán. 

MOLDURA, f. der. nang molde. 
Ang káhoy, bákal, bato 6 ano- 
mang diniíkit ó binurdahán, na ¡vi¡- 
lálagay na pamiiti sa báhay, pilar, etc. 
MOLDURAR, a. Maglabor nang 
diíkit sa káhoy, 6 sa, anomán. || Mag- 
muldura. 

MOLE. adj. Malambot. || f. Ka- 
lakhkn ó lakí nang |anomán, at ga- 
yondfn ang bigat; makatawán. 

MOLÉCULA, f. Munting bahngi 
nang isang bágay, na di súkat ma- 
háti. 

MOLEDERO, RA. adj. Ang ma- 
líligis; ó mangyávaring mamulí. 

moledura/ f. Pagligís. II Ang 
naligís; ó dami nang paminsang ni- 
ligís. il Panligis; múlihan. || Lígisan; ó 
pangmulí. || Págod. II Pamágod. 

MOLENDERO, RA. m. y. t der. 
nang ;;/¿?/^r. Mangliligís; mangmumulí. 
RÍOLER. a, irreg. como absolver^ 
Ligisín; gilingin; dikdikín; alilisin; etc. 
II met. Abalahin; yamiuín; ó niolés- 
tiahin ang kápowá sa kaulitan, 6 
sa pakiiísap at iba pang ganganitó. 
II Mipagal nang labis: v. gr. ako'y 
LUBHANG PAGAL sa paggüzvá, estoj 
MOLIDO de trabajos. || Sumirá; suma- 
la nc A: Vi gr. Ang sepiliong Hoy su 



i 



MOL 



-3 



mísika utU^i;' diWiil^ este cepillo muele 
la ropa; sAsalantain ko ikaiv sa palo, 
te he de moler d palos. =^=^.1 coces. S.i- 
lant.aíii sa ú^d.á. = con súplicas. Ya - 
mutín sa pakiiUap, || r. Mapágod na 
lubhá sa pagtatrabaho. 

MOLER Ó. m. der, nang ??i¡¿ela, 
Mangagawá; ó nagbíbili nang gilí- 
ngan. 

MOLESTAR, a. Yamutín; pasii- 
kalin aí)g loob; balisanhín ang k:í- 
powá; ligaligin. |j ?.\gwr'v^.^-((l uno) 
con visitas, Y':í\\\w\.\\'\ (ang isa) sa ká- 
dadalaw. || r. Miyamot. ij Mapágod ¡1 
Alaepagurán. 

MOLESTL\, f. Yamot; .bausa; 
rniíhí; pagak 

MOLESTO, TA. adj. Nakivá^ 
yamot; nokagíigalit. || Napápagal.^^^ 
todos, Nakayáyamot sa madlá. 

MOLETA, f. dim. nang viuela. 
Batong máriiiol na ginágamit nang- 
mangí pintor na panlig-ís nang ¿-¿^/^^/v 
ó nang manga boticario nang gamot 
sa boticct, \\ Kasankapjín nang mangci 
impresor na ipinangUügi? nang tinta. 
¡1 Sa manga oficina ó fábrica nang 
cristal ay ang kihong baló, ó piza 
rra na pankinis at pangbuli nang 
cristal, 

MOLICIE, f. Ka;ambulán.|[,Láya. 
II I<.ah2 layan; ó kisalanang laban sa 
kalinisan, 

MOLIENDA, f. der. nang ///^/^/'. 
Pagligis; pagdiírog. j| Ang naügís; ó 
dami rang nügís na pamin.san. il 
Lígiisan; miililian; ó panligís. || met, 
Paga!; ,págc d. || Pamagal; Vamágod. 
II Pangyamot, 

MOLIFICACIÓN, f. der. nang 
molificar. Pcigpapalamboi. 
' MOLIFICAR, a, Palambutín. 



84 ~ 

MOL 

MOLIFICAPIVO, VA. adj. Nag- 
pípalamboi; d nakapagpápalamboi. 

MOLINERO, RA. adj. der. ng 
inolÍ7io. Pangügís; pmdurog; ó náuu- 
kol sa álilisan ó sa pandürog. (| m, 
Ang- mangigíüng; ó ang may íngat ng 
molino at nagtátrabaho doón, 

MOLINETE, ni. dim. nang ;w- 

lino. naul. Büingbílingan; ó molinete. 

MOLINILLO, m. dim. nang ;;//?• 

lino Giling.ing' munii. || Panligís na 

muntí. 

MOLINO. M. A'ilisan; güingan; 
ó aünmang" mikinang pandúrog d 
panligís nang anomán. || met. Ang" 
tawong di mákali at mapangbása- 
guio. 11 Ang lubhang nakamuiriuhí.|| 
fam. h\h\g,z=iarrocero, Gilíngan nang 
palay. 

MOLONDRO, ó MOLON- 
DRÓN, m. Tamad; anyáyá at wa- 
lang pinagaralan. 

MOLLAR, adj. d^r. Vig muelle. Ma- 
limbot; madalíng basagin ó hatiin. 
Karaniwang sabihin su almendras» 
pílí etc. na hindi lubhang matigás 
ang"báIat.||Ang karneng vvaláng taba 
at vvalang buró. || m-.t. Ang mada- 
ling mahíbó.||Bágay na malaki ang 
ibiníbigay na pakinábang, sa kaui]- 
ting págod. 

MOLLEAR, n. Sumunod sa diin 
o sa pisil. II Mahübog sa. lambot. 

MOLLEDO, ni. Kalamnán; d 
alinmang luga! nang k.«tawán na mí¡- 
lamán at mabííog. |í Ang durog ng 
lin^pay. 

MOLLEJA, f. Bi'iko!; ó mabílog 
na lamang tumiíbó %7í íláiim nang 
balat nang iiiyop. || Balumbakinan. 

MOLLEJÓN, m. aurn. nang mo- 
lleja. \\ mjt. l^iwoiig lubhang ma- 



MOL 

taba at mahíná; ó at lubhang ma- 
lamig na loob. 

MOLLERA, f. Bumbunan. 

MOLLETA. f. Gunting na pang- 
alís nang titis nang kandílá. || Tor- 
tang may hálong gatas at sadyá nang* 
sarap 



-385- ' >--""'^ "'-' ' 

MON 

MONACATO, m. der, n^íng mo- 
ñaco. Ang pagki monje; ó kaiígalián 
at regla nang manga nionje ó fraile. 

MONACILLO, m. MunisiUó. 

MONACORDIO. m. Isang ins- 
trumentong de cuerdas, na tiniítug- 
tog na parang piano. 

MONADA, f. der. nang vtono. 



MOLLETE, m. Tinnpay na ma 
bílog, buhaghag at maputÍ.j|Pisnging Ngiwí; ngíbit, || Paguulol-ululan.||Na- 
malannn at mabílog. kamumuhing pag.sasaelán._ 

MOLLETUDO, DA. adj. der 



nang mollete, Ang tawong matam- 
bok ang manga pisngí. 

MOLLINA, f. Maráhang ulán, 
na parang ambón. 

MOLLIZNA, f. Ambón. 

MOLLIZNAR, ó MOLLIZNEAR, 
n. Umambón. 

MOMENTÁNEO, NEA. adj. der. 
nang momento. Süsumandalí; mada- 
ling gawín; ó agadagad nagágawá; 
sagUt; kisapmatá. 

MOMENTO, m. Sandalí || Ha- 
lagá; kabuhihín; ó bigat: v. gr. Ito'y 
hdgay 71a kcikauntí ang halaga ó ka- 
huluhAn, ó kákauntí ang bigat ó 
KAUKULÁN, esta es cosa de poco mo 
MENTÓ— íz/ momento, mod. adv. Agad 
agad; pagdaka.— /¿?r mo77ientos. mod. 
adv. L-ígi na, 

MOMIO, mía. adj. Payat; wa- 
lang taba. 

MOMO. m. Ngíbit; ngiwí; bíró. 
II Bubo; ó mapagpatawa. || Cari7lo, 

MONA. f. Amó, ó ungong ba- 



bayi. II fam. Ang nangágagad sa iba; nang káhoy. 



MONAGO, ó MONAGUILLO. 

m. Munisilio.^ 

MONARCA^m. Hárí. 

MONARQUÍA, f. der. nang mo- 
narca. Ang kahariang nasisakupan 
nang isang hárí || Ang porma nang 
gobierno nang isang kaharián, na 
íisang tawo lámang ang namámahrlá, 
alinsiinod sa nakatátag na manga 
leyc^s. 

MONÁRQUICO, CA. adj. der. 
nang monarquía^ Ang náuukoi sa mo- 
7iarca ó sa 77ionargiiia. 

MONASTERIO, m. Convento 
nang manga monje. || Alinmang ^bá- 
hay nans: manga religioso b religiosa, 

MONÁSTICO, CA. adj. Ang ná- 
nukol sa kalágayan nang mangc\ mon^ 
je? ó nang monasterio. 

MONDA, f. Ang paghawan; pag- 
linis at pagpútol nang manga sa- 
ngang tiiyd, at sangang malalábay, 
na nakasiísukal lámang sa káhoy. 
Sinásabí rín ñaman sa iba pang pag- 
lilinis. II Panahong bágay ipaghawan 



ó gumágawá nang anornán at nang